Boshko Jakshiç– [i]
“Çlirimi” i Nagorni-Karabahut, sikurse e quan luftën njëditore Azerbejxhani, ose “pushtimi” sikurse e quajnë rimarrjen e enklavës në Armeni, ka shkaktuar konfrontime globale dhe ka trazuar marrëdhëniet në rajonin e Kaukazit.
Territori i diskutueshëm malor iu largua kontrollit azerbejxhanas pas kaosit të shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik kur Nagorni-Karabahun e mori Armenia duke e shpallur de facto republikë të pavarur. Në luftën e parë 1988-1994 u vranë afro 30.000 njerëz, dhe më shumë se një milionë syresh u zhvendosën, gjysma ishin azerë.
Hajdar Alijev, babai i presidentit të tanishëm Ilhan, ishte i detyruar të nënshkruante paqen e cila çimentoi fitoren e armenëve, por i biri nuk hoqi dorë nga synimi për të rimarrë atë që i ati e kishte humbur. Përfitoi shumë nga vendimi i Komisionit Europian sipas të cilit deri në vitin 2027 të dyfishohet importi i gazit azerbejxhanas. Megjithatë, i frikësohej aleancës mbrojtëse mes Rusisë dhe Armenisë.
Lufta në Ukrainë i trazoi raportet e forcave. Duke parë se nuk kishte më dashuri mes kryeministrit armen Nikolla Pashanijan dhe presidenti rus Vladimir Putin, Alijevi filloi të testojë status-kuonë dhe miqësinë tradicionale ruso-armene. Fillimisht në vitin 2020 filloi luftën 44-fitore në të cilën, me ndihmën e bollshme të Turqisë rimori disa pjesë të Nagorni-Karabahut. Rusia ndërhyri për paqe dhe rreshtoi forcat paqëruajtëse, por Alijevi tashmë i forcuar me 19 shtator filloi një aksion rrufe dhe rimori tërë enklavën.
Kryeministri Pashaninjan, dikur aq popullor saqë në vitin 2021 u zgjodh përsëri, vetëm një vit më vonë pas dështimit luftarak në luftën që mori jetët e 38.000 ushtarëve armenë në një shtet me vetëm 2,9 milionë banorë, kundërshtoi kritikat se nuk ka mbrojtur popullin e tij me argumentin se Armenia duhet të jetë vend “i çliruar nga konfliktet”. Pastaj filloi të koketojë haptazi me Perëndimin.
Kësisoj është hapur një lojë e madhe në Kaukaz, më e rrezikshme se ajo në Ballkan, për shkak të afërsisë direkte me Rusinë. Në njërën anë janë Azerbejxhani, Rusia, Turqia dhe Irani, Në anën tjetër Armenia dhe Perëndimi.
ShBA-të dhe Franca, vende ku jetojnë bashkësi armene me ndikim, e kanë dënuar ndërhyrjen ushtarake të Azerbejxhanit që shpuri në eksodin e më shumë se 100.000 armenëve, pjesës më të madhe të popullsisë së enklavës. Pushteti në Baku akuzohet për spastrim etnik. Në mënyrë të veçantë Franca, e cila është aleate e Armenisë qëkur ajo u shpall e pavarur në vitin 1991 dhe një prej vendeve i cili në vitin 2001, pranoi genocidin ndaj armenëve të kryer nga pushteti otoman në vitin 2015, gjë të cilën Turqia edhe sot e kësaj dite e refuzon.
Parisi e ka zgjedhur pozicionin, deklaroi dërgimin e armëve mbrojtëse për pushtetin në Erevan duke rrezikuar kësisoj marrëdhënie të tensionuara me Ankaranë. Shtrohet pyetja nëse çështja e Nagorni-Karabahut ka reflekset e saj edhe për raportet brenda BE-së: Gjermania është e përmbajtur, sa për shkak të gaqzit, sa për shkak të Turqisë e cila e akuzon haptazi BE-në: “Turqia nuk pret asgjë nga BE-ja që na ka lënë para dyerve të saj të presim 40 vite”, tha para pak kohësh presidenti Rexhep Taip Erdogani.
Pas mbështetjes për Armeninë fshihen interesa globale të cilat presidenti amerikan Xho Bajden i ka përcaktuar si luftë e demokracisë kundër autokracisë. Rëndësia që i jepet ruajtjes së demokracisë në Erevan është përgjigje direkte për Rusinë dhe pushtimin e saj në Ukrainë, por edhe për rregjimin autoritar në Baku. Perëndimi dëshiron ta ruajë Armeninë, e cila tradicionalisht ka marrëdhënie të mira me Moskën dhe është një prej anëtareve të Marrëveshjes për sigurinë kolektive (ODKB), të cilën e udhëheq Rusia.
Senati amerikan ka votuar unanimisht Ligjin për mbrojtjen e armenëve, sipas të cilit, kur të pranohet përfundimisht në Dhomën e Përfaqësuesve, për një periudhë prej dy vitesh, do ti hiqet ndihma ushtarake Azerbejxhanit. Në muajin tetor, 91 antarë të Kongresit i dërguan një letër Sekretarit të shtetit Antoni Blinken në të cilën i bëjnë thirrje për vendosjen e sanksioneve ekonomike për qeverinë në Baku “për shkak të sulmit ushtarak dhe bllokadës brutale të Nagorni-Karabahut” gjë që është referencë për vendimin e Azerbejxhanit që para invazionit të shtatorit, kur për nëntë muaj rresht mbajti të bllokuar koridorin Lacin i cili lidh Armeninë me enklavën e kështu shkaktoi katastrofë humanitare.
Armenia nuk deshi të dëmtonte marrëdhëniet me aleatët e vetëm të mundshëm, e për paqsojë në shënjestër të kritikave u gjend Moska. Përse 2.000 pjestarë të forcave paqesore ruse nuk bënë asgjë për të ndalur eksodin masiv të armmenëve? Përse Rusia vëshroi me qetësi ofensivën azerbejxhanase në një kohë kur Armenia është antare e ODKB-së, shtroi pyetjen kryeministri Pashanijan. Nga Moska iu përgjigjën se ai ka bërë një “gabim të madh” dhe e akuzuan për shkatërrim të lidhjeve shekullore me Rusinë.
E shtypur nga lufta në Ukrainë, Moska ka disa përllogaritje të tjera. Nuk dëshiron të ashpërsojë situatën në Kaukazin e Jugut, në mënyrë të veçantë marrëdhëniet me Ankaranë. Meqënëse Ankaraja është aleati kyç i presidentit Alijev, në Moskë vlerësojnë se duke mbrojtur Armeninë do të kishin më shumë dëme sesa përfitime. Ky ndryshim politik mundi të merrej vesh vetëm një javë pas aksionit rrufe të operacionit ushtarak azerbejxhanas. Në Baku shkoi Nikollaj Patrushevi, Sekretar i Këshillit rus për sigurinë, një nga aktorët kryesorë të politikës së ashpër brenda Kremlinit. Moska me këtë akt bëri me dije se çfarë është më e rëndësishme për të në këtë moment dhe kësisoj kontribuoi në lagimin nga Armenia.
Megjithatë, vlerësohet se aksioni i Alijevit e ka dobësuar kontrollin rus në rajonin strategjikisht të rëndësishëm të Kaukazit të Jugut dhe Detit Kaspik të rrjetëzuar nga naftësjellës dhe gazsjellës.
Nagorni-Karabahu ka prishur raportet edhe në rajon. Presidenti iranian Ebrahim Raisi nuk mori pjesë në fund të muajit tetor në samitin e Ankarasë të organizuar nga Erdogani. Konfuzioni vetëm ka forcuar tensionet në marrëdhëniet mes dy vendeve të cilat ndajnë të njejtin qëndrim në lidhje me luftën në Gaza, por ndahen në lidhje me luftën qytetare në Siri, presidenti i së cilës Bashar el Asadi kritikoi haptazi Turqinë për shkak të “nxitjes” së ofensivës në Nagorni-Karabah.
Megjithëse Irani është ofruar të ndërmjetësojë në dialogun mes Azerbejxhanit dhe Armenisë, mbështetja e Ankarasë i krijon presidentit Alijev një situatë të pakëndshme në lidhje me Teheranin, i cili frikësohet nga ngritja e Bakusë në rajonin e Kaukazit dhe mund të nxisë kësisoj ambicje separatiste te 13 milionë azerë etnikë që jetojnë në Iran. “Problemet në rajon nuk mund të zgjidhen me ndërhyrje të forcave të armatosura”, porositi presidenti Raisi, ndërsa shefi i tij i diplomacisë Hosein Amir-Abdolahian shton: “Prania e të huajve në rajon jo vetëm që nuk i zgjidh problemet, por e ndërlikon situatën”.
Enklava e cila tani është zbrazur nga armenët dhe pret kthimin e qindra mijëra azerëve të dëbuar në vitet nëntëdhjetë, është bërë edhe një poligon tjetër tensionesh mes Lindjes dhe Perëndimit dhe Luftës së Ftohtë faktikisht e cila faktikisht nuk ka papërfunduar kurrë.
*Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
[i] https://www.politika.rs/sr/clanak/588658/Pogledi/Velika-igra-na-Kavkazu
