Tomislav Shoshtariç-Jutarnji List
Europa po përgatitet për të ardhmen e saj të sigurtë, me pak ose aspak ndihmë nga Shtetet e Bashkuara, ndërsa në shumë skenarë nëpërmjet simulimit të cilët përpunojnë sot strategët europianë, Ukraina shfaqet si shtylla kryesore e mbrojtjes së kontinentit europian.
Sepse, me dobësimin garancive të sigurisë nga ana e Uashingtonit, europianët së shpejti do të duhet të përballen me një problem krejtësisht të ri të shpërndarjes të ngarkesës së mbrojtjes – çfarë duhet t’i ofrojnë Ukrianës në këmbim të ndihmës së saj në mbrojtje të Europës nga Rusia, shkruajnë në analizën për Foreign Policy Liana Fix, bashkëpuntore për çështjet europiane në Këshillin për Marrëdhënie Ndërkombëtare (Council on Foreign Relations), dhe Paul B. Stares, bashkëpuntor i vjetër në parashikimin e konflikteve në të njëjtin institucion, i cili për disa konsiderohet think thank kontravers, por gjithsesi organizëm me ndikim.
Sikurse nënvizojnë autorët, deri para pak kohësh, krerët europianë mezi e fshihnin shqetësimin e tyre për shkak të mundësisë që samiti i NATO-s, i caktuar të mbahet në fillim të muajit korrik në Ankara, do të shndërrohet një një grumbullim të stuhishëm të aleatëve perëndimorë. Plagët nga konfliktet e derivonshme transatlantike janë ende të freskëta – që nga doganat që vendosi presidenti amerikan Donald Trump, nëpërmjet përpjekjeve për të detyruar Dainimarkën për t’ia shitur Groenlandën Amerikës, e deri te tërheqja e para pak kohëve e ushtarëve amerikanë nga Europa. Lufta e Trumpit kundër Iranit, si dhe akuzat e tij se aleatët europianë nuk i kanë ofruar mjaftueshëm mbështetje garantit kryesor të sigurisë së tyre, i rritën akoma më shumë tensionet. Sekretari amerikan i shtetit Marco Rubio këtë muaj u dërgoi paralajmërime me tone pothuajse kërcënuese. “Mendoj se takimi i ardhshëm i NATO-s është ndoshta më i rëndësishmi në historinë e aleancës, sepse ekzistojnë disa çështje që duhen sqaruar dhe zgjidhur”, tha ai.
Shqetësimi për shkak të konfliktit të mundshëm në samitin e ardhshëm ndërkohë është zvogluar disi. Armëpushimi mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit, paralajmërimi i hapjes përsëri tyë Ngushticës së Hortmuzit dhe oferta europiane për të ndihmuar në kontrollin e lundrimit pas arritjes së marrëveshjes përfundimtare kanë kontribuar në uljen e tensioneve. Shkak më shumë për optimizëm ishte edhe toni miqësor i këtij muaji në takimin e grumpimit G7 në Francë, ku Trumpi u paraqit mjaft i përmbajtur dhe kooperues. Kjo me siguri do të inkurajojë mbështetësit shumëvjeçarë të partneritetit transatlantik, i cili do të pohojë se e gjitha kjo vërteton rezistencën e vazhdueshme të aleanës amerikano-europiane dhe se një krizë, pothuajse e kobshme, është evituar.
Roli kryesor i Ukrainës në çdo skenar
Fix dhe Stares nënvizojnë se në ide të këtilla, anashkalohet fakti se sa shpejt ndryshojnë pikëpamjet europiane në lidhje me aleancën transatlantike. Për kreatorët europianë politikave, NATO-ja sot është si puna e macës së famshme të Shredingerit – njëkohësisht e vdekur dhe e gjallë. Nga njëra anë sillen sikur aleanca është e gjallë – vazhdojnë të flasin dhe të bëjnë njëlloj sikurse kanë bërë më parë në mënyrë që të tregohen se besojnë në ekzistencën e saj, në radhë të parë, në mënyrë që të pengojnë Moskën nga lëvizje të mundshme agresive. Nga ana tjetër mendojnë se ka vdekur në kuptimin se nuk mund të mbështeten më te Uashingtoni si dikur.
Për këtë krerët europianë përpunojnë plane për mbrojtjen e kontinentit pa ndihmën amerikane. Nuk merren më në konsideratë garancitë e Matthew Whitakerit, përfaqësuesi i përherëshëm i ShBA-ve pranë NATO-s, sipas të cilave zvoglimi eventual i pranisë ushtarake amerikane nuk do të këtë kurrfarë “boshllëqesh strategjike”. Kanë hequr dorë edhe nga pritmëria se administrata e Trumpi do të pranojë transmetimin gradual të përgjegjësive për mbrojtjen konvencionale të Europës te aleatët europianë në mënyrë të parashikueshme dhe të koordinuar.
Në vend të kësaj, janë të detyruar të improvizojnë, në nivelin e Bashkimit Europian zyrtarët bëjnë simulime të aktivizimit të mundhshëm të nenit 42.7 të Marrëveshjes për Bashkimin Europian- nen i cili është i ngjashëm me nenin 5 të NATO-s mbi mbrojtjen reciproke, sipas të cilit sulmi kundër një antari konsiderohet sulm kundër të gjithëve – rast se Aleanca mbetet e paralizuar. Njëkohësisht shqyrtohet edhe çështja se çfarë duhet të bëhet nëse komanda drejtuese dhe komanduese e NATO-s thjesht nuk do të funksionojë. Gjithashtu, Parisi dhe Berlini kanë formuar grupimin e përbashkët për orientimin strategjik të politikës bërthamore në mënyrë që të disktuojnë rolin e mundshëm të arsenalit bërthmor të Francës në përballimin e kërcënimeve në nivel të tërë Europës.
Por, ajo që nënvizohet në mënyrë të veçantë në shumicën e këtyre skenarëve është roli kryesor i Ukrainës në sigurinë europiane.
Forcimi i aftësive vetjake europiane dhe sistemit të kundërpërgjigjes kur përparësia amerikane të dobësohet, nënvizojnë autorët, do të kërkojë shumë vite. Në simulimin të cilin organizoi para pak kohësh Këshilli për marrëdhënie me jashtë sëbashku me ekspertët dhe profesionistët europianë – të cilin e ideuan pikërisht Fix dhe Stares – shumë shpejt u bë e qartë se ishte pikërisht Ukraina bedeni kryesor mbrojtës i Europës në kohën e tërheqjes amerikane.
Simulimi jonë ishte i vendosur në vitin 2029. Supozimi bazë ishte paqa e brishtë në Ukrainë dhe administrata izolacioniste amerikane e cila këmbëngul të normalizojë marrëdhëniet me Rusinë, njkohësisht duke u larguar akoma më shumë nga NATO-ja, përfshirë edhe tërheqjen e komandantit të lartë aleat nga NATO, nga selia e Aleancës në Belgjikë.
Të bindura se Shtetet e Bashkuara nuk do t’i vinë menjëherë në ndihmë Europës, pushteti rus vlerëson se u është hapur hapësirë për veprim dhe forcojnë gradualisht presionin kundër Europës. Në fillim kërkojnë bisedime mbi bazën e projektit të marrëveshjes të cilën Rusia e paraqiti në vitin 2021 (sipas së cilës NATO, me stjerash, praktikisht duhet të tërhiqet nga katërmbëdhjetë shtetet e Europës Lindore dhe nga Ballkani) dhe pastaj kalojnë në sulme konvencionale luftarake të shoqëruara me kërcënime bvërthamore.
Në këtë skenar Shtetet e Bashkuara qëndrojnë mënjanë dhe kërkojë që Europa të bisedijë vetë me Rusinë. Pjesmarrësit europianë do të duhet të vendosin si t’i përgjigjen pasivitetit amerikan dhe sulmeve gjithnjë e më intensive ruse. Disa europianë në këtë simulim në fillim këmbëngulnin të mbahej Uashingtoni në anën tonë dhe vazhdojnë të mbajnë kontakte me Shtetet e Bashkuara gjatë kohës së marrjes së vendimeve. Iniciativën kryesore e marrin përfaqësuesit britanikë dhe francezë, ndërsa shtete të veçanta europiane qëndojnë të kujdesshme, duke u frikësuar nga mundësia e përshkallëzimit të konfliktit me Rusinë pa mbështetjen amerikane.
Simulimi krijoi një pamje të qartë
Në mënyrë të pritshme, burim shtesë i maosdakorëdësisë së përfaqësuesve të më shumë se dhjetë antarëve të NATO-s të cilët morën pjesë në këtë simulim ishte problemi nëse do t’a arijë përshkallzimi rus pragun i cili do të justifikonte aktivizimin e nenit 5 të NATO-s mbi mbrojtjen kolektikve. Drejtimi dhe harmonizimi i pasojave të përshkallëzimit i cili mund të shpjerë në përdorimin e armës bërthamore pa pjesëmarrjen e ShBA-ve doli se ishte shumë kërkues. Meqënëse Uashingtoni bllokon përfshirjen e NATO-s, aktorët europianë zgjodhën kryesisht modelin e ashtuquajtur “koalicion i vullnetit të mirë” si kuadër për koordinim reciprok. Për këtë në BE nuk e konsideruan të përshtatshëm mekanizmin për veprim në krizën që zhvillohet me shpejtësi. Megjithatë, koalicione të këtilla ad hoc, nuk kishin struktura të vendosura për marrjen e vendimeve, gjë e cila në një situatë krize mund të rëndojë dhe ngadalësojë përgjigjen europiane.
Pjesmarrësit ishin të një mendimi në hedhjen poshtë të propozimeve ruse, duke konsideruar se këtu nuk ka qëndrueshmëri dhe besim reciprok të mjaftueshëm. Megjithëse ranë dakord që kontaktet ushtarake mes dy palëve janë të domosdoshëm në mënyrë që të evitohej përshkallëzimi i paqëllimtë, bisedimet me Rusinë mbi bazën e kërkesave të saj të vitit 2021 nuk ishin të pranueshme për pothuajse asnjë prej pjesëmarrësve, edhe përkundër faktit se Uashingtoni e nxit Europën për bisedime.
Një prej kërkesave kryesore të Kremlinit – ndëprerje e plotë e çdo ndihme për Ukrainën dhe lënien e këtij vendi nën kontrollin e Moskës – gjatë simulimit nuk u shqyrtua seriozisht. Pjesmarrësit e kishin të qartë se pas rënies së Ukrainës i vjen radha Europës. Për këtë shumë veta shprehën besimin se Kina ndoshta mund të ndalë shantazhin bërthamor rus. Meqënëse skenari i zhvilluar, ndërsa pjesmarrësit europianë modelonin përgjigjet e tyre në një masë të madhe duke u mbështetur te Ukraina si pikënisje për operacione kundërofensive pas sulmeve ruse në territorin e NATO-s, përfshirë edhe mundësinë e rihapjes së fushëbetejave në Ukrainë. Në këtë simulim pala ukrainase gjithshtu propozoi se forcat e saj të armatosura mund të kenë rol të rëndësishëm në mbrojtjen e krahut lindor të NATO-s.
Simulimi, nënvizojnë autorët, tregoi se Ukraina ka rol vendimtar për sigurinë e ardhshme të Europës në kushtet e zvoglimit të mbështetjes amerikane. Në rrethana paqesore, para çfarëdolloj krize, Ukriana mund të mbajë të angazhuara një pjesë të mirë të forcave ruse dhe kësisoj t’i sigurojë Europës kohën e vlefshme për rinovimin e aftësive të saj mbrojtëse. Lidhja mes industrisë ukrainase të mbrojtjes me prodhuesit europianë bëhet kyçe për mbrojtjen e ardhshme europiane. Në rast lufte Ukraina disponon ushtrinë më të fortë tokësore konvencionale në Europë, të forcuar me vite të tëra lufte intensive. Aftësitë e saj në fushën e sistemeve pa pilot, mbrojtjes antiajrore dhe inteligjencës artificiale janë provuar në kushte reale lufte dhe në mënyrën me të cilën nuk mund të mburret asnjë ushtri europiane.
Që në kushtet e luftës aktuale ekulibri mes asaj që Europa merr dhe asaj që jep në këmbim po ndryshon gradualisht. Është fakt se Europa vazhdon t’i mundësojë Ukrainës vazhdimin e luftës. Shtetet europiane kryesisht mbushin boshllëkun e lindur pasi Uashingtoni pothuajse e ka ndaluar ndihmën e tij ushtarake – qoftë nëpërmjet dërgesave nga ana e tij të armatimeve, qoftë nëpërmjet blerjes së armatimit amerikan për Ukrainën, përfshirë edhe predhat për sistemet e mbrojtjes antiajrore, gjëra të cilat janë bërë vështirë të aksesueshme pas shpërthimit të luftës me Iranin. Që nga muaji janar deri në muajin prill shtetet europiane për ndihmën e re ushtarake për Ukrainën kanë dhënë rreth dy miliardë euro në muaj, krahas paketës tashmë të siguruar me vlerë prej 90 miliardë eurosh.
Përfitim i dyanshëm në vend të arrogancës
Por, bashkëpunimi në fushën e mbrojtjes po bëhet gjithnjë e më shumë raport nga i cili të dyja palët kanë përfitime. Teknologjia e avionëve pa pilot – përfshirë edhe zgjerimin e përshpejtuar të prodhimit të përbashkët brenda dhe jashtë Ukrainës – po bëhet elementi qendror në bashkëpunimin ushtarak mes Europës dhe Kievit. Mjetet finaciare të destinuara për zhvillimin e avionëve pa pilot për Ukrainën janë rritur nga 400 milionë euro në vitin 2022 në 1,6 miliardë euro vetëm gjatë katër muajve të parë të këtij viti. Kjo, natyrisht është në favor të Ukrainës, por po ashtu është edhe në interesin e vetë Europës. Mbasi shtatorin e kaluar avioni rus pa pilot shkeli hapësirën ajrore të Polonisë, ndërsa përjgigja amerikane ishte e vakët, europianët ndjehen të ekspozuar më shumë se kurrë më parë, dhe kjo përbën rëndësinë kryesore të Ukrainës – jo vetëm si burim i teknologjisë së përparuar por edhe si ofrues kyç i sigurisë konvencionale.
Kohë më parë disa europianë i merrnin me një dozë të caktuar nënvlerësimi përpjekjet luftarake ukrainase dhe e konsideronin ndihmën europiane pothuajse si gjest humanitar, megjithëse ndërkohë shprehnin adhurimin për mënyrat mjaft të efektshme me të cilat Ukraina ndaloi makinën luftarake ruse. Armin Papperger, president i bordit drejtues të gjigandit gjerman të armëve Rheinmetall, jo shumë kohë më parë nënvlerësonte mbrojtjen ukrainase me sistemet e avionëve pa pilot sepse po luanin “ma pazëlla”, duke suigjeruar se kjo nuk mund të krahasohej me teknologjinë e lartë të industrisë ushtarake europiane.
Megjithatë, planifikuesit europianë ushtarakë e kanë kuptuar sot se kjo arrogancë ishte e gabuar. Janë të vetëdijshëm, nënvizojnë Fix dhe Stares, se Ukraina momentalisht mban në këmbë linjën mbrojtëse edhe për Europën dhe se përfundimi i luftës së tanishme do t’i çlironte forcat ruse për kërcënime të mundshme në krahun lindor të NATO-s. Europianët e dinë gjithashtu se ushtritë e tyre nuk mund t’i bënin ballë as për disa javë luftës cfilitëse me avionë luftë të cilën ukrainasit e bëjnë çdo ditë.
Njëkohësisht, besueshmëria e përgjigjes konvencionale të NATO-s dobësohet me çdo deklaratë të re të Pentagonit mbi zvoglimin akoma më shumë të forcave amerikane dhe aftësitë në dispozicion për një përgjigje të mundshme në rast të një krize europiane. Të gjitha këto rritin dëshirën e Moskës për të testuar vendosmërinë e aleancës. Sa më e dobët të jetë pozita europiane, besueshmëria e Ukrainës bëhet akoma më e madhe. Sa më shumë tërhiqen Shtetet e Bashkuara, aq më shumë Europës i nevojitet Ukraina, dhe sëbashku me këtë bëhet edhe e justifikuar kërkesa ukrainase që për rolin të saj të marrë diçka në këmbim – përshembull, antarsimin me të drejta të plota në Bashkimin Europian.
Kievi është i vetëdijshëm për rëndësinë e tij
Nga ana e saj Ukraina është e vetëdijshme që ç’ke me të për rëndësinë që sapo ka fituar. Në takimin e grupimit G7 muajin e kaluar presidenti ukrainas Volodimir Zelenski kërkoi përsëri pranimin e vendit të tij në Bashkimin Europian. “Nuk e duan të gjithë krerët një model të tillë të pranimit të përshpejtuar sepse duan hapa të qartë dhe njësoj të zbatueshëm për të gjithë. Por ne nuk jemi si të tjerët, me gjithë respektin që kam. Ne jemi në luftë dhe na duhen zgjidhje kreative”, deklaroi Zelenski.
Me kalimin e kohës madje edhe antarsimi i Ukrianës në NATO mund të bëhet përsëri i mundshëm, sidomos nëse aleanca rritet në një organizatë të cilën e drejtojnë shtetet europiane, me një rol shumë më të vogël ose aspak të ShBA-ve. Ukraina ka ende aftësi bërthamore, ajrore dhe detare të cilkat i disponojnë Franca dhe Mbretëria e Bashkuar, por kur është fjala për konfliktin tokësor me Rusinë, asnjë shtet europian nuk është i fortë.
Sikurse theksohet, simulimi tregoi se është e vështirë të mendohet çfarëdo e ardhme e arkitekturës së sigurisë europiane pa ShBA-të, në të cilën Ukraina do të ishte një prej shtyllave të forta kryesore. Ndërsa e ardhmja e NATO-s ashtu siç e njohim sot gjendet në njëfarë “gjysëmhapësire”, detyrë kryesore është të përshpejtohet përfshirja e Ukrainës në sistemin mbrojtës europian – qoftë formalisht nëpërmjet Bashkimit Europian, qoftë nëpërmjet “koalicionit të vullnetarëve”.
Diskutimi për shpërndarjen e ngakesës të cilin Europa duhet patjetër t’a nisë nuk duhet të sillet më rreth çësshtjes së vjetër se sa kushton ndihma që i jepet Kievi. Problemi kryesor tashmë është se sa ngarkesë mban mbi vete sot Ukraina – jo vetëm duke mbrojtur territorin e saj, por edhe duke mbrojtur tërë kontinentin europian, i cili ende nuk është i gatshëm për ditën kur Shtetet e Bashkuara do të vendosin tërheqjen. Për këtë, liderët europianë duhet të shtrojnë për zgjidhje pyetje të tjera – çfarë mund t’i ofrojë Europa Ukrainës, dhe jo çfarë i ka borxh ajo Europës, konkludojnë Liana Fix dhe Paul B. Stares për Foreign Policy.
Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
