Intervistë ekskluzive për ARGUMENTUM.al me Oleksandr Tyshchenko.
Ndërsa bota shënon 40-vjetorin e katastrofës së Çernobilit, vetë emri vazhdon të jehojë me mësime komplekse rreth sigurisë bërthamore, të drejtave të njeriut dhe ekuilibrit delikat midis përparimit teknologjik dhe rreziqeve të tij. Në një intervistë ekskluzive me Argumentum.al, Oleksandr Tyshchenko – një këshilltar i Komisionit Kombëtar të Ukrainës për Mbrojtjen nga Rrezatimi, një figurë kyçe në politikën bërthamore dhe një artist – ndan njohuritë e tij të thella mbi ndikimin afatgjatë të tragjedisë së Çernobilit, rreziqet në zhvillim të energjisë bërthamore në klimën gjeopolitike të sotme dhe se si arti dhe historia kryqëzohen në kohë krize.
Nga reflektimet e tij personale mbi pasojat njerëzore, mjedisore dhe institucionale të Çernobilit deri te pikëpamjet e tij mbi luftën në Ukrainë dhe ndikimin e saj në sigurinë bërthamore, Tyshchenko thekson rëndësinë e së vërtetës, transparencës dhe bashkëpunimit global. Perspektiva e tij unike si këshilltar politik dhe si artist jep një pamje të rrallë se si arti mund të tregojë histori të qëndrueshmërisë dhe si bota duhet të përballojë rreziqet bërthamore në hijen e konfliktit të vazhdueshëm.
Në këtë bisedë, Tyshchenko prek gjithashtu projektin e tij të fundit artistik të filmuar brenda reaktorit, rreziqet e mundshme që lufta në Ukrainë i paraqet impiantit bërthamor dhe hapat urgjentë të nevojshëm për të parandaluar një “Çernobil të ri” në një botë gjithnjë e më të paqëndrueshme.
Intervistoi: Marjana DODA
Kryeredaktore
–Z. Tyshchenko, ndërsa i afrohemi 40-vjetorit të katastrofës së Çernobilit, çfarë mendoni se bota ende nuk e kupton për atë që ndodhi në vitin 1986?
Ajo që bota ende nuk e kupton për Çernobilin është se nuk ishte thjesht një katastrofë e shkaktuar nga njeriu. Ishte një katastrofë globale që prekte të drejtën e njeriut për të vërtetën.
Njerëzit nuk u informuan në kohën e duhur për atë që kishte ndodhur. Informacioni u vonua, u shtrembërua dhe u fsheh. Si rezultat, njerëzit nuk mund të merrnin vendime themelore për të mbrojtur veten dhe familjet e tyre. Rrezatimi ishte i rrezikshëm, por ishte mungesa e së vërtetës që i zmadhoi pasojat.
Dhe pjesa më e vështirë e kësaj bisede është se 40 vjet më vonë, ky problem nuk është zhdukur. Po, teknologjia ka ndryshuar, sistemet janë bërë më komplekse, por modelet e sjelljes kanë mbetur kryesisht të njëjta.
Në shumë vende, ne ende shohim institucione politike që përpiqen t’i thonë publikut se “gjithçka është nën kontroll”, madje edhe në situata me rrezik të lartë. Zyrtarët mbeten të frikësuar të raportojnë lajme të këqija te eprorët e tyre, duke pasur frikë për pozicionet e tyre. Dhe media shpesh e gjen veten të detyruar t’u shërbejë interesave politike në vend që të përmbushë funksionin e saj kryesor – të tregojë të vërtetën.
40 vjet më vonë, mësimi mbetet i pamësuar. Sistemi i frikësohet të vërtetës më shumë sesa katastrofës.
–Si këshilltar i Komisionit Kombëtar të Ukrainës për Mbrojtjen nga Rrezatimi, si vazhdon të ndikojë Çernobili në punën dhe politikat tuaja sot?
Çernobili ndryshoi rrënjësisht qëndrimet ndaj politikës bërthamore, duke zbuluar jo vetëm potencialin e energjisë bërthamore si një burim energjie relativisht të lirë, por edhe cenueshmërinë e saj. Unë nuk e shoh energjinë bërthamore si një të mirë absolute apo një të keqe absolute. Sipas mendimit tim, njerëzimi ende nuk mund ta braktisë këtë formë energjie pa kompromentuar zhvillimin teknologjik.
Është e rëndësishme të mbahet mend se kjo është një fushë ku menaxhimi i cilësisë, transparenca dhe komunikimi nuk janë më pak të rëndësishme sesa zgjidhjet inxhinierike.
–Nga perspektiva juaj, cilat kanë qenë pasojat më të qëndrueshme njerëzore dhe mjedisore të katastrofës gjatë këtyre katër dekadave?
Nga një perspektivë afatgjatë, pasojat e Çernobilit mund të ndahen në tre nivele: njerëzore, mjedisore dhe institucionale. Ajo që e bën këtë katastrofë unike është se asnjë nga këto nivele nuk përfundoi në vitin 1986 – të gjitha janë ende në zhvillim.
Nga ana njerëzore, ndikimi më i qëndrueshëm nuk është vetëm ndikimi i drejtpërdrejtë i rrezatimit, por edhe shkatërrimi i komuniteteve të tëra. Qindra mijëra njerëz u evakuuan nga zona përreth uzinës, përfshirë qytetin e Pripyat, i cili u ndërtua posaçërisht për punëtorët e uzinës. Ky migrim i detyruar çoi në një efekt afatgjatë “çrrënjosjeje”: njerëzit humbën shtëpitë, lidhjet shoqërore, profesionet dhe, në disa raste, një identitet të qëndrueshëm të lidhur me vendbanimin e tyre. Pasojat shëndetësore janë ende duke u studiuar, por efekti më i konfirmuar mbetet rritja e rasteve të kancerit të tiroides midis njerëzve që ishin fëmijë në kohën e aksidentit. Një ndikim po aq i rëndësishëm, por shpesh i nënvlerësuar, është trauma psikologjike dhe një ndjenjë e humbjes së kontrollit mbi jetën e vet.
Nga një perspektivë ekologjike, pasojat janë paradoksale. Zona e përjashtimit të Çernobilit është bërë në thelb një nga zonat më të mëdha natyrore në Evropë që u shfaq rastësisht. Mungesa e njerëzve ka lejuar pyjet dhe popullatat e kafshëve të rikuperohen, duke formuar një ekosistem unik. Kjo nuk është as një “zonë e vdekur” dhe as “natyrë e restauruar”, por një sistem ekologjik i ndryshuar vazhdimisht ku rrezatimi mbetet një pjesë normale e mjedisit.
Ne diskutuam trashëgiminë institucionale më sipër.
–Projekti juaj i fundit artistik u filmua brenda reaktorit para luftës, çfarë historie po përpiqeshit të tregonit përmes kësaj vepre unike, z. Tyshchenko?
Fillimisht, kur po punoja në një projekt me Snezhana Onopko, një supermodele ukrainase dhe bashkëkohëse e tragjedisë, doja të tregoja se dashuria dhe energjia njerëzore janë më të forta se çdo katastrofë, pa përjashtim. Dhe se edhe gjërat më të tmerrshme kanë bukurinë dhe tërheqjen e tyre.
Me shpërthimin e luftës në vendin tim, kuptimet ndryshuan. Ky është një rast i rrallë ku vetë kuptimi gjeti një vepër arti – nëse mund ta quaj kështu projektin tim.
-Si i ka ndryshuar lufta e vazhdueshme në Ukrainë rreziqet dhe perceptimin global të sigurisë bërthamore, veçanërisht në lidhje me vende si Çernobili?
Lufta në Ukrainë ka ndryshuar thellësisht kuptimin global të rreziqeve të energjisë bërthamore dhe qasjet ndaj sigurisë bërthamore. Ajo ka treguar se objektet bërthamore në konfliktet e armatosura pushojnë së qeni infrastrukturë thjesht civile.
Ato bëhen në mënyrë efektive pjesë e luftës – një instrument presioni dhe shantazhi, dhe në disa raste, një peng strategjik, që ndikon drejtpërdrejt në sigurinë rajonale dhe globale.
-Ndërsa përgatiteni të sillni ekspozitën tuaj në Shqipëri, çfarë mesazhi shpresoni që publiku shqipttar të marrë prej saj?
Ekspozita në Shqipëri është shumë e rëndësishme për mua.
Zëri juaj mund të jetë shumë i rëndësishëm për Evropën. Vendi juaj, si asnjë tjetër, u përgatit për një konflikt bërthamor. Vetëm pak vite më parë, sistemi i bunkerëve të Enver Hoxhës shkaktoi buzëqeshje tek të rinjtë dhe hutim tek të huajt. Tani planeti është një hap larg përdorimit të këtyre bunkerëve për qëllimin e tyre të synuar.
Nuk dua të përcjell ndonjë mesazh specifik politik apo artistik. Ajo që ka rëndësi për mua është dialogu, shkëmbimi i mendimeve dhe iniciativat që mund të nxisë projekti.
-A është ende realiste të ndash energjinë bërthamore civile nga rreziku ushtarak dhe gjeopolitik në klimën aktuale globale?
Kjo do të ishte përgjigjja më e shkurtër. Në kushtet aktuale, jo.
Por kjo nuk do të thotë që nuk duhet të përpiqemi për të.
-Duke parë përpara, cili është hapi më i rëndësishëm që duhet të ndërmarrë bashkësia ndërkombëtare për të parandaluar një “Çernobil të ri” në një epokë lufte dhe tensioni bërthamor?
Dy orë më parë, e diskutuam këtë me Mark Zheleznyak, profesor në Universitetin e Fukushimës dhe likuidator të katastrofës së Çernobilit.
Në një botë ideale, hapi tjetër do të ishte një rezolutë e OKB-së (ose një institucioni tjetër ndërkombëtar relevant) mbi papranueshmërinë e pushtimit dhe sulmit ndaj objekteve të infrastrukturës së energjisë bërthamore – mundësisht me konsensusin më të gjerë të mundshëm ndërkombëtar, madje edhe unanim.
Në mënyrë më realiste, problemi kryesor është se zhvillimi dhe zbatimi i një sistemi efektiv të parandalimit dhe sanksioneve kundër shteteve për të cilat shkelja e marrëveshjeve ndërkombëtare është bërë normë është jashtëzakonisht e vështirë.
Megjithatë, për momentin, ky hap – formalizimi dhe sanksionimi ndërkombëtar i paprekshmërisë absolute të infrastrukturës bërthamore – duket drejtimi më logjik dhe i nevojshëm.
Faleminderit!
© 2026 Argumentum
