Nga Samuel Charap and Sergey Radchenko
Në orët e para të 24 shkurtit 2022, forcat ajrore ruse goditën objektiva në të gjithë Ukrainën. Në të njëjtën kohë, këmbësoria dhe forca të blinduara të Moskës u derdhën në vend nga veriu, lindja dhe jugu. Në ditët që pasuan, rusët u përpoqën të rrethonin Kievin.
Këto ishin ditët dhe javët e para të një pushtimi që mund të kishte rezultuar në humbjen dhe nënshtrimin e Ukrainës nga Rusia. Në retrospektivë, duket pothuajse e mrekullueshme që nuk ndodhi.
Ajo që ndodhi në fushën e betejës është kuptuar relativisht mirë. Ajo që është më pak e kuptuar është diplomacia e njëkohshme intensive që përfshin Moskën, Kievin dhe një mori aktorësh të tjerë, e cila mund të kishte rezultuar në një zgjidhje vetëm disa javë pas fillimit të luftës.
Deri në fund të marsit 2022, një sërë takimesh personalisht në Bjellorusi dhe Turqi dhe angazhime virtuale mbi video-konferencë kishin prodhuar të ashtuquajturën Komunikatë të Stambollit, e cila përshkruante një kornizë për një zgjidhje. Negociatorët ukrainas dhe rusë filluan më pas të punonin për tekstin e një traktati, duke bërë përparim të konsiderueshëm drejt një marrëveshjeje. Por në maj, bisedimet u ndërprenë. Lufta vazhdoi dhe që atëherë ka kushtuar dhjetëra mijëra jetë nga të dyja palët.
Cfare ndodhi? Sa afër ishin palët për t’i dhënë fund luftës? Dhe pse ata kurrë nuk finalizuan një marrëveshje?
Për të hedhur dritë mbi këtë episod shpesh të anashkaluar, por kritik të luftës, ne kemi shqyrtuar projekt-marrëveshjet e shkëmbyera midis dy palëve, disa detaje të të cilave nuk janë raportuar më parë. Ne kemi bërë gjithashtu intervista me disa pjesëmarrës në bisedime, si dhe me zyrtarë që shërbenin në atë kohë në qeveritë kryesore perëndimore, të cilëve u kemi dhënë anonimitetin për të diskutuar çështje të ndjeshme. Dhe ne kemi shqyrtuar intervista të shumta bashkëkohore dhe më të fundit me dhe deklarata të zyrtarëve ukrainas dhe rusë që shërbenin në kohën e bisedimeve. Shumica e tyre janë të disponueshme në YouTube, por nuk janë në anglisht dhe për këtë arsye nuk njihen gjerësisht në Perëndim. Më në fund, ne shqyrtuam afatet kohore të ngjarjeve nga fillimi i pushtimit deri në fund të majit, kur bisedimet u ndërprenë. Kur i bashkojmë të gjitha këto pjesë, ajo që gjetëm është befasuese – dhe mund të ketë implikime të rëndësishme për përpjekjet e ardhshme diplomatike për t’i dhënë fund luftës.
Disa vëzhgues dhe zyrtarë (duke përfshirë, më së shumti, Presidentin rus Vladimir Putin) kanë pohuar se kishte një marrëveshje në tryezë që do t’i jepte fund luftës, por se ukrainasit u larguan prej saj për shkak të një kombinimi të presionit nga klientët e tyre perëndimorë dhe Supozimet hubriste të Kievit për dobësinë ushtarake ruse. Të tjerë e kanë hedhur poshtë plotësisht rëndësinë e bisedimeve, duke pretenduar se palët thjesht po kalonin mocionet dhe po blinin kohë për riorganizime në fushën e betejës ose se projekt-marrëveshjet ishin joserioze.
Megjithëse këto interpretime përmbajnë bërthama të së vërtetës, ato më shumë errësojnë sesa ndriçojnë. Nuk kishte asnjë pistoletë të vetme duhanpirëse; kjo histori sfidon shpjegimet e thjeshta. Më tej, tregime të tilla monokauzale eliminojnë plotësisht një fakt që, në retrospektivë, duket i jashtëzakonshëm: në mes të agresionit të paprecedentë të Moskës, rusët dhe ukrainasit pothuajse finalizuan një marrëveshje që do t’i kishte dhënë fund luftës dhe do t’i jepte Ukrainës garanci shumëpalëshe sigurie, duke hapur rrugën drejt neutralitetit të saj të përhershëm dhe, më pas, anëtarësimit të saj në BE.
Megjithatë, një marrëveshje përfundimtare doli e pakapshme për një sërë arsyesh. Partnerët perëndimorë të Kievit hezitonin të tërhiqeshin në një negociatë me Rusinë, veçanërisht në atë që do të kishte krijuar angazhime të reja për ta për të garantuar sigurinë e Ukrainës. Gjendja e publikut në Ukrainë u ngurtësua me zbulimin e mizorive ruse në Irpin dhe Bucha. Dhe me dështimin e rrethimit të Kievit nga Rusia, Presidenti Volodymyr Zelensky u bë më i sigurt se, me mbështetje të mjaftueshme perëndimore, ai mund të fitonte luftën në fushën e betejës. Së fundi, megjithëse përpjekja e palëve për të zgjidhur mosmarrëveshjet e gjata mbi arkitekturën e sigurisë ofronte perspektivën e një zgjidhjeje të qëndrueshme të luftës dhe stabilitetit të qëndrueshëm rajonal, ato synuan shumë lart, shumë shpejt. Ata u përpoqën të siguronin një zgjidhje gjithëpërfshirëse edhe kur një armëpushim bazë rezultoi i paarritshëm.
Sot, kur perspektivat për negociata duken të zbehta dhe marrëdhëniet midis palëve janë pothuajse inekzistente, historia e bisedimeve të pranverës 2022 mund të duket si një shpërqendrim me pak njohuri të zbatueshme drejtpërdrejt në rrethanat aktuale. Por Putin dhe Zelensky i befasuan të gjithë me gatishmërinë e tyre të ndërsjellë për të marrë në konsideratë lëshime të gjera për t’i dhënë fund luftës. Ata mund t’i befasojnë të gjithë përsëri në të ardhmen.
Mbani parasysh
Më 11 prill 2024, Lukashenko, ndërmjetësi i hershëm i bisedimeve të paqes ruso-ukrainase, bëri thirrje për një kthim në draft-traktatin nga pranvera 2022. “Është një pozicion i arsyeshëm,” tha ai në një bisedë me Putinin në Kremlin. “Ishte një pozicion i pranueshëm edhe për Ukrainën. Ata ranë dakord për këtë pozicion.”
“Ata ranë dakord, sigurisht,” tha ai.
Megjithatë, në realitet, rusët dhe ukrainasit nuk arritën kurrë në një tekst përfundimtar kompromisi. Por ata shkuan më tej në atë drejtim nga sa ishte kuptuar më parë, duke arritur një kornizë gjithëpërfshirëse për një marrëveshje të mundshme.
Pas dy viteve të fundit të masakrës, e gjithë kjo mund të jetë aq shumë ujë poshtë urës. Por është një kujtesë se Putini dhe Zelensky ishin të gatshëm të konsideronin kompromise të jashtëzakonshme për t’i dhënë fund luftës. Pra, nëse dhe kur Kievi dhe Moska të kthehen në tryezën e negociatave, ata do ta gjejnë atë të mbushur me ide që mund të jenë ende të dobishme në ndërtimin e një paqeje të qëndrueshme.
Lexoni të plotë analizën nga foreignaffairs
/Argumentum.al
