A do të jetë në gjendje BE-ja të heqë ngadalësimin nëse administrata e Donald Trump zvogëlojë ose ndërpresë mbështetjen për Ukrainën? A është kryebashkiaku i Varshavës gati të bëhet president i Polonisë? A do të formojë ndonjëherë Bullgaria një qeveri? Këtu është vrojtimi ynë i vitit 2025.
Ky vit do të jetë më i vështirë se viti i kaluar. Nga ana tjetër, do të jetë më i lehtë se viti që vjen. Me këto fjalë, udhëheqësi komunist i Shqipërisë, Enver Hoxha, e nisi vitin 1967, duke mos qenë aspak i qeshur.
Ndërkohë që lufta e Rusisë kundër Ukrainës vazhdon, me Kremlinin që duket të mos shqetësohet nga qindra mijëra burra që ka humbur tashmë, mesazhi i Hoxhës bëhet gjithnjë e më i zëshëm.
Çfarë mund të presim në Ukrainë në vitin 2025? Me Donald Trump që kthehet në presidencën e SHBA-së, a do të reduktohet mbështetja për Kievin në minimum? Apo do të pritet fare? A do të jetë Bashkimi Europian i gatshëm të mbushë boshllëkun?
Komisioni i ri Europian, tani me Kaja Kallas, ish-kryeministren e Estonisë, si shefe të politikës së jashtme, është përkrahës i dhënies së gjithçkaje që i nevojitet Volodymyr Zelensky. Megjithatë, disa shtete anëtare, përfshirë Gjermaninë, duken më pak të gatshme ta mbështesin.
Për më tepër, një qeveri e re në Berlin, e cila do të vijë pas zgjedhjeve federale në shkurt, pa Olaf Scholz-in që është mjaft i pavendosur dhe i ngadalshëm, mund të jetë ndryshimi që Ukraina ka nevojë.
Ajo që është e sigurt është se Zelensky nuk do të lejojë që askush—përfshirë Trump—ta detyrojë në një paqe të pasinqertë sipas kushteve të Vladimir Putinit. Presidenti i Ukrainës sugjeroi në fund të vitit të kaluar se mund të jetë gati të bëjë kompromise për territoret, por vetëm në këmbim të një anëtarësimi të shpejtë në NATO ose premtimeve për ndërhyrje të NATO-s në rast se Ukraina do të sulmohet nga Rusia përsëri.
Këto kushte janë të pamundura që të pëlqejnë Putinin. Kështu që, lufta pritet të vazhdojë.
Pasojat e luftës në Ukrainë në pjesë të tjera të Evropës do të jenë po ashtu të rëndësishme. Kalendaret politike në rajon do të shërbejnë si shenjë të mbështetjes—ose jo—për Kievin.
Polonia dhe Rumania do të zgjedhin presidente të rinj, Bullgaria do të provojë sërish të zgjedhë një parlament të aftë për të formuar një qeveri (shumë e paqartë), ndërsa në Bjellorusi, Aleksandr Lukashenko do të bëjë një tallje të demokracisë duke u rizgjedhur për president (me një përqindje marramendëse votash, si gjithmonë).
Pas një serie votesh të rëndësishme në vitin 2024, viti që vjen mund të mos ketë disa nga përplasjet më të mëdha mediatike—si referendumi i BE-së në Moldavi ose votimi i manipuluar i parlamentit në Gjeorgji—por ende ka një listë zgjedhjesh që mund të riformatojnë agjendat kombëtare dhe të ndryshojnë balancën e brishtë të pushtetit në rajon.
Pasi kaloi një vit e ca me qeveri kryesisht të arsyeshme, Polonia do të shkojë në zgjedhje në vitin 2025 për të zgjedhur presidentin e saj të ardhshëm. Edhe pse presidenca nuk është posti më i fuqishëm në administratën e përditshme të vendit, zgjedhjet do të sinjalizojnë në çdo rast drejtimin që Polonia dëshiron të marrë—duke u mbështetur më shumë në linjën nacionaliste-konservatore të periudhës së kaluar ose duke u orientuar në një rrugë më qendrore dhe të përshtatshme për Bashkimin Europian.
Rezultati i zgjedhjeve do të ketë ndikim edhe përtej Varshavës, duke formësuar qasjen e Brukselit për çështjet e sundimit të ligjit dhe përpjekjet për integrim të mëtejshëm. Kandidati më i mundshëm për fitore është aktuali kryetar i Bashkisë së Varshavës, Rafał Trzaskowski, mbështetur nga partia më e madhe e koalicionit të qeverisë, Platforma Qytetare, ndërsa rivali i tij kryesor pritet të jetë Karol Nawrocki, mbështetur nga partia e djathtë, euroskeptike, Ligji dhe Drejtësia (PiS), e cila udhëhoqi Poloninë për tetë vjet deri në fund të vitit 2023.
Ndërkohë, në Rumani, një zgjedhje presidenciale do të duhet të përsëritet, me gjasa në fund të marsit, pasi u anulua votimi presidencial i vitit 2024 vetëm disa ditë para raundit të dytë të balotazhit mes kandidatit pro-Rusi Calin Georgescu dhe Elena Lasconi, që është më progressive, për shkak të akuzave për parregullsi të gjera dhe përfshirje të jashtme (kryesisht ruse).
Bashkë me këto, janë të larta bastet: kredibiliteti i demokracisë në Rumani, qëndrueshmëria e institucioneve të saj dhe forcimi i reformave anti-korrupsion varen nga transparenca dhe drejtësia e këtij përpjekje të dytë.
Propozimi ynë për presidencë është aktuali, i nderuari (edhe pse jo gjithmonë i dashur) kryetar i Bashkisë së Bukureshtit, Nicușor Dan, i cili nuk kandidoi në vitin 2024, por tani duket qartë se e beson se momenti është i duhur. Momentumi është padyshim në favor të tij.
Në Bullgari, skena politike vazhdon të përcaktohet nga brishtësia. Pas një cikli në dukje të pafund zgjedhjesh vitet e fundit, 2025 sjell një tjetër votim parlamentar (i teti në tre vjet).
Lodhja e votuesve është e dukshme. A do të sigurojë një koalicion i ri më në fund qeverisjen e qëndrueshme të nevojshme për të trajtuar korrupsionin endemik, për të përmirësuar administratën publike dhe për të bërë përparim në reformat e mbështetura nga BE?
Apo një tjetër rezultat jopërfundimtar do të përjetësojë ngërçin politik, duke i lënë qytetarët të zhgënjyer dhe avancimet e politikave të bllokuara? Ne do të vëmë bast për rezultatin e fundit: ngërçin e vazhdueshëm.
Moldavia, në shumë mënyra heroi i vitit 2024, pasi ka rizgjedhur Maia Sandu (sipër) pro-BE si presidente dhe ka votuar ngushtë për të rishkruar kushtetutën e saj për të përfshirë anëtarësimin në BE si një projekt kombëtar, mban zgjedhje parlamentare në 2025.
Këtë herë, Sandu mund të mos e arrijë rrugën e saj. Edhe pse partia e saj Veprimi dhe Solidariteti (PAS) kryeson në sondazhe, ajo mund të mos ketë një shumicë.
Prandaj, qëndrimi i sinqertë pro-BE i qeverisë aktuale do të përballet me një tjetër stres kritik, pasi votuesit vlerësojnë nëse reformat e premtuara, veçanërisht në gjyqësor dhe agjencitë kundër korrupsionit, kanë filluar të japin përmirësime të prekshme.
Një mandat i qartë për reformistët mund të përshpejtojë rrugën e Moldavisë drejt integrimit evropian, duke e distancuar më tej vendin nga sfera e ndikimit të Rusisë dhe duke vendosur një shembull për kandidatët e tjerë aspirantë në rajon.
Ndërsa Kosova po përgatitet për zgjedhjet parlamentare në shkurt, pyetja e madhe është nëse votuesit do ta ndëshkojnë apo jo qeverinë e Albin Kurtit për mungesën e progresit në normalizimin e marrëdhënieve me Serbinë.
Votuesit ka të ngjarë të shqyrtojnë gjithashtu përpjekjet e lidershipit aktual për të përshpejtuar perspektivat e pranimit në BE dhe për të nxitur një mjedis më të favorshëm për investimet e huaja dhe rritjen ekonomike.
Një brez i ri kandidatësh të rinj pro reformës po fiton në heshtje tërheqje, duke premtuar zgjidhje novatore për sfidat si papunësia e të rinjve, zhvillimi i infrastrukturës dhe siguria energjetike.
Ndërkohë që retorika nacionaliste e Kurtit ende rezonon me disa segmente, disponimi i elektoratit po kthehet gjithnjë e më shumë drejt liderëve që mund të kapërcejnë ndarjet etnike, të ofrojnë reforma të prekshme sociale dhe ta pozicionojnë Kosovën si një demokraci të qëndrueshme, me drejtim përpara në Ballkanin Perëndimor.
Në Çeki, zgjedhjet parlamentare do të testojnë nëse qeveria aktuale e përgjithshme mund të ruajë vrullin e qeverisjes pro-evropiane dhe menaxhimit të qëndrueshëm ekonomik mes një konteksti rajonal në ndryshim.
Me inflacionin, tranzicionin e energjisë dhe emigracionin si çështje kyçe në mendjen e votuesve çekë, koalicioni i qendrës së djathtë i kryesuar nga kryeministri Petr Fiala do të duhet të nxjerrë në pah të dhënat e tij në stabilizimin e ekonomisë pas pandemisë dhe forcimin e rolin e kombit në çështjet evropiane.
Zgjedhjet e këtij viti në Shqipëri (në maj) do të tregojnë se sa thellë kanë depërtuar në ndërgjegjen politike të publikut premtimi për anëtarësim në BE dhe lufta kundër korrupsionit. Partia Socialiste në pushtet, e udhëhequr nga kryeministri Edi Rama, synon të zgjerojë kontrollin e saj prej kohësh në pushtet duke vënë theksin tek projektet e suksesshme të infrastrukturës dhe reformat e vazhdueshme në drejtësi.
Megjithatë, kritikët argumentojnë se ritmi i masave kundër korrupsionit dhe përpjekjeve për rigjallërimin ekonomik ka qenë i pabarabartë, duke lënë hapësirë për një opozitë më të sigurt për të fituar terren.
Grupet e shoqërisë civile dhe vëzhguesit ndërkombëtarë do të jenë veçanërisht vigjilentë, jo vetëm për drejtësinë e procesit zgjedhor, por edhe për aftësinë e kandidatëve për të paraqitur strategji të qarta për të luftuar krimin e organizuar, për të nxitur punësimin e të rinjve dhe për të rritur kredencialet e Shqipërisë si një pretendente serioze për integrimin e plotë në BE.
Në Bjellorusi, zgjedhjet presidenciale të planifikuara për vitin 2025 ka të ngjarë të jenë një farsë. Regjimi i diktatorit Aleksandër Lukashenko nuk do të bëjë gabimin, siç bëri në vitin 2020, duke lejuar asnjë figurë të vërtetë opozitare të bëjë fletën e votimit. Prandaj, presim që Lukashenko të ‘fitojë’ me një shumicë masive dhe statusi i paria i vendit të vazhdojë.
Parashikimet ekonomike sugjerojnë një optimizëm të matur. Ndërsa presionet inflacioniste vazhdojnë – të nxitura nga shtrëngimi monetar global dhe riorganizimi i zinxhirit të furnizimit – ka shpresë se ekonomitë relativisht fleksibël të Evropës në zhvillim mund të tejkalojnë anëtarët më të pjekur të BE-së.
Megjithatë, sipas Institutit të Vjenës për Studime Ekonomike Ndërkombëtare (wiiw), ritmet e rritjes do të ndryshojnë në të gjithë rajonin, duke reflektuar kushte të ndryshme ekonomike dhe cikle biznesi. Në rajonin BE-EQL, vende si Polonia dhe Kroacia do të përjetojnë rritje solide, me Poloninë përpara paketës në 2025-2026; ndërkohë, rritja e Rumanisë do të ngadalësohet për shkak të konsolidimit fiskal.
Ekonomia e Estonisë, duke u rikuperuar tani nga efektet e luftës, po përmirësohet gradualisht. Vendet e anëtarësimit në BE (Ballkani Perëndimor, Ukraina dhe Moldavia) parashikohet të rriten me tre-katër për qind, megjithëse Ukraina dhe Moldavia përballen me pasiguri për shkak të konfliktit në vazhdim. Në përgjithësi, rajoni do të jetë më i mirë se eurozona për sa i përket rritjes ekonomike, me performanca të forta nga Ukraina, Kroacia, Serbia dhe Mali i Zi (megjithëse Letonia, Lituania, Rumania, Sllovakia dhe Bjellorusia do të mbeten prapa).
Rritja më e lartë në rajon në vitin 2025 ka të ngjarë të jetë përsëri në Kaukaz, megjithëse performanca e deritanishme yjore e Gjeorgjisë mund të goditet nga protestat e vazhdueshme kundër manipulimit nga qeveria të zgjedhjeve të tetorit të kaluar.
Në biznes, shikoni për një IPO të mundshme për linjën ajrore letoneze airBaltic, si dhe mbani një sy në Studenac të Kroacisë. Shitësi me pakicë ishte planifikuar të niste një IPO në nëntor, por e tërhoqi atë në momentin e fundit duke përmendur kushtet e pafavorshme të tregut.
Si përmbledhje, nëse nuk ka një zgjidhje për luftën në Ukrainë, asnjë ngjarje e vetme në vitin 2025 nuk do të përcaktojë fatin e Evropës në zhvillim. Përkundrazi, viti paraqet një sërë mundësish dhe pengesash që, të marra së bashku, mund ta drejtojnë gradualisht rajonin në një rrugë më të sigurt.
Zgjedhjet në Poloni, Bullgari, Moldavi dhe rivotim të paprecedentë të Rumanisë do të testojnë qëndrueshmërinë e institucioneve demokratike dhe besueshmërinë e liderëve. Rindërtimi i qëndrueshëm i Ukrainës, rikonfigurimi energjetik i rajonit dhe shtytja e pamëshirshme për reforma dhe përparim drejt BE-së në Ballkanin Perëndimor ose do të lëvizin gjilpërën e integrimit evropian ose do të zbulojnë se ku mbeten shumë të nevojshme ndryshimet më të thella sistematike.
Në fund, megjithatë, viti 2025 ka të ngjarë të jetë më pak për pika kthese dramatike (një fund të luftës në Ukrainë mënjanë) sesa për një progres në rritje, duke e shtyrë rajonin përpara.
Përshtati në shqip: Argumentum.al
