Savo Pejçinovski-novimagazin.rs[i]
Shkupi zyrtar po i afrohet me shpejtësi ShBA-ve, më saktë administratës së Trumpit, duke anashkaluar partnerin kryesor të saj, Bashkimin Europian. Në kuadër të dialogut strategjik nga Uashingtoni është kthyer pak kohë më parë delegacioni i fortë nga Maqedonia e Veriut me valixhen plot me projekte të premtuara vlera e të cilëve e tejkalon shumë miliardë dollarët. Nëse do të realizohen.
Ndërsa shumë shtete i largohen Amerikës dhe administratës aktuale të atjeshme si “djalli nga temjani”, Maqedonia e Veriut me shumë dëshirë, në bashkëpunim me këtë fuqi botërore, do të deshte të ishte ylli i 51-të në flamurin amerikan! Megjithëse kryeministri maqedonas Hristijan Mickoski e përcakton politikën e jashtme në tri shtylla – Londër, Uashington dhe Bruksel – në mënyrë që të pozicionojë vendin e tij si partner stabël dhe të parashikueshëm në strukturat euroatlantike, theksi kryesor është e Amerika e Trampit. Kjo mund të konkludohet lehtë nga deklaratat e zyrtarëve politikë dhe lëvizjet që po bëhen qysh nga ardhja e VMRO-DPMNE-së në krye të shtetit.
Nën këto “tri shtylla” mund të shihet edhe një linjë joformale Beograd-Budapest- Moskë-Pekin, por edhe kjo trase përfundon- në Uashigton. Nuk është çudi që Maqedonia e Veriut në OKB voton njëlloj si ShBA-të, madje edhe kur kjo është e ndryshme nga deklarimi i shteteve antare të BE-së, por edhe me shumë dëshirë dhe në mënyrë ekspres mbështeten të gjitha lëvzijet e administratës aktuale në Uashinton. Ministri maqedonas i punëve të jashtme Timço Micunski, përshembull, publikisht dhe me shpejtësinë e avionëve amerikanë supersonikë, mbështeti ShBA-të dhe Izraelin, gjë e cila më vonë doli se kjo është totalisht mosrënie dakord me të gjithë antarët e BE-së!
BASHKËPUNIMI
Ky kurs, në pamje të parë autentik, i VMRO-DPMNE-së aktuale, nuk ka dyshim se i ka rrënjët nga periudha 2006-2016 dhe qeveria e atëhershme e VMRO-s të cilën e udhëhiqte i ikuri në Budapest Nikolla Gruevski. Fokusi kryesor i atëhershëm i VMRO-DPMNE-së ishte balanci mes integrimit europian dhe lidhjet me aktorët e tjerë kryesorë (Rusia, Kina), ndërsa shtyllat ishin BE-ja dhe NATO-ja, por krahas diplomacisë paralele ndaj Lindjes.
Qeveria e Zoran Zaevit (2017-2024) fshiu “lindjen” nga fokusi i politikës së jashtme, e kësisoj thekset kryesorë ishin integrimet euroatlantike – antarsimi i arritur në NATO në vitin 2020 dhe hapja e bisedimeve me BE-në – me theks në marrëveshjen mbi fqinjësinë e mirë (Marrveshja e Prespës me Greqinë, Marrëveshja mbi fqinjësinë e mirë me Bullgarinë, Ballkani i Hapur).
Rigoroziteti i politikës së jashtme drejt ShBA-ve shihet në mënyrë të veçantë nëpërmjet dialogut strategjik, iniciativave ekonomike dhe bashkëpunimit në fushën e sigurisë. Maqedonia e Veriut është vendi i parë europian i cili ka vendosur një format të këtillë me administratën amerikane. Para dy javësh, me 7 prill, në Uashington u mbajt sesioni i dytë i dialogut strategjik mes Maqedonisë së Veriut dhe ShBA-ve, pas një pauze katërvjeçare. Delegacionin të dilin e udhëhoqi Micunski ishte i përbërë nga ministrat kryesorë: Pançe Toshkovski (ministri i punëve të brendshme), Vllado Misajlovski (i mbrojtjes), Stefan Andonovski (transformimi digjital) dhe Sanja Bozhinovska (energjetika). Mikpritës i delegacionit maqedonas ishte Kristofor Landau, zëvendës i sekretarit të shtetit Marko Rubio, si edhe shumë zyrtarë të lartë të tjerë amerikanë.
Dialogu streategjik mes Shkupit dhe Uashingtonit ka filluar të marrë edhe dimensionin konkret ekonomik, me fokus në investime, energjetikë dhe përmirësimin e klimës së biznesit, me potancial për investime të cilat mund t’a kalojnë një miliardë dollarë në vitet në vazhdim. Zyrtarët qeveritarë deklarojnë interesim të rritur të kompanive amerikane për investime, dhe shembuj konkretë janë projektet e ndërtimit të hidrocentraleve “Çebren” dhe “Galishte”.
Realizimi i tyre mund të kushtojë 600-800 milionë euro, megjithëse disa përllogaritje shkojnë deri në 1,2 miliardë euro, gjë e cila i rendit ato në invessimet më të mëdha të planifikuara për tranzicionin energjetik të vendit dhe vetëfurnizimin e tij. Projekti i cili për vite të tëra ishte ndërprerë, tani merr një vrull të ri në sajë të mbështetjes financiare të DFC-së, institucionet amerikane për financimin e zhvillimit. Njëkohësisht krijohet hapësirë për investime të reja në burimet e rinovueshme të energjisë.
Sipas deklaratave, kompanitë amerikane tregojnë interesim edhe për ndërtimin e centraleve solarë dhe eolikë, me projekte të veçanta me vlerë dhjetra milionë euro, gjië që do të kontribuojë në pavarësinë energjetike të vendit.
PARADOKS
Më kontraverset janë deklaratat për invesitme të mundshme në sektorin e minierave, përfshirë edhe ndërtime për përpunimin e antimonit. Jo larg nga fshati Lluka afër Kriva Pallankës gjendet miniera Krstov dol e cila është mbyllur para 45 vitesh, për shkak të jorentablitetit, por me sa duket i ka ardhur dita për t’u vënë përsëri në shfrytëzim. Nëse arrihet kjo, Maqedonia e Veriut hyn në gjeopolitikën aktuale të mineraleve kritike, sepse Uashingtoni kërkon alternativa kundër dominimit kinez prej ku eksporton 85 përqind të antimonit për nevojat e tij. Janë shpallur tashmë projekte investimi nga pesë milionë dollarë për përcaktimin e rentabilitetit të këtij investimi. Minerali do të eksportohet në ShBA, kapacitetet përpunese dhe shkrirja do të ndërtohen në Oklahoma, gjë me të cilën do të mbyllej tërë cikli investues. Paradoski qëndron në faktin se territori është shenjuar si teritor ekologjik, e kësisoj opinioni publik maqedonas fiton një projekt të ngjashëm më atë të Jadarit në Serbi.
Infrastruktura ka qënë një prej segmenteve të rëndësishme të dialogut, shqyrtohen mundësitë e financimit të pjesëve të Koridorit 8 dhe projekte hekurudhore, investimet do të realizohen me faza dhe arrijnë vlerën e qindra milionë dollarëve. Në ekonominë digjitale fokusi është në zhvillimin e sektorit teknologjik, ekosisteme start-ap dhe siguria kibernetike. Investimet potenciale në këtë fushë shkojnë nga 10-50 milionë euro për projekt, krahas mundësisë së krijimit të vendeve të reja të punës dhe mbajtjen e kuadrove në vend.
Bashkëpunimi thellohet edhe në fushën e mbrojtjes, ku ShBA-të vazhdojnë të ofrojnë mbështetje financiare dhe teknike për modernizimin e ushtrisë në përputhje me standartet e NATO-s. Mbështetja vjetore matet me miliona dollarë.
Kjo është një pjesë e projekteve të cilët delegacioni maqedonas “solli” nga Uashingtoni, pritet që mbështetja përsëri të vijë nëpërmjet kredive të DFC-së, garancive dhe investimeve direkte. Megjithëse pjesa më e madhe e mjeteve financiare nuk janë investime direkte por linja kreditimi dhe garancie, efekti i tyre në ekonomi vlerësohet i rëndësishëm. Disa ekspertë nënvizojnë se përfitimi kryesor i dialogut strategjik është besimi i rritur i investitorëve dhe përmirësimi i klimës së biznesit në vend.
Nga ana tjetër, Maqedonia e Veriu tashmë ka në dispozicion nga Britania e Madhe një kredi prej gjashtë miliardë eurosh (rreth pesë miliardë funta) me afat pagese deri në dhjetë vite. Nga Hungaria janë huazuar një miliard euro, por kjo kredi si të thuash është shpenzuar që më përpara. Shumë ekspertë ekonomikë paralajmërojnë se vendi është në labirint kreditimi, ndërsa Venko Filipçe, lideri i socialdemokratëve në opozitë paralajmëron se tani “Maqedonia e Veriut tani është më shumë në borxhe se ka qënë Greqia para bankrotimit të para pesëmbëdhjetë viteve”.
AVANTURË KREDISH
Kjo “aventurë kreditimi” ndodh në situatën kur marrëdhëniet me partnerin kryesor të politikës së jashtme të vendit Bashkimin Europian kanë hyrë prej kohësh në rrugë pa krye për shkak të konfliktit identitar me Bullgarinë fqinjë. Garnitura qeverisëse këmbëngul për garanci të qarta dhe juridiko-detyruese se nuk do do të ketë bllokime të reja në procesin e antarsimit, në mënyrë të veçantë nga fqinji lindor! Ambasadori francez Kristof Le Roger në një intervistë për Radion Europa e Lirë të fundit të muajit të kaluar përsëriti se vazhdimi i rrugës për në BE shkon nëpërmjet ndryshimeve kushtetuese, saktësisht sikurse parashikohet në kuadrin Negociues, por edhe se është e pamundur të merren garanci shtesë nga Brukseli për shkak të ndërlikueshmërisë së procesit të vendimmarrjes në Union dhe se kuadri Negociues mbart parashikueshmëritë që kërkon qeveria maqedonase.
Kjo ndërlikueshmëria e procesit ishte e mundur të shihej pas ngjarjeve të fundit në Parlamentin Europian; iniciativa e Raportuesit për Maqedoninë e Veriut në Parlamentin Europian Tomas Vajc, që të rishikohet statusi juridiki i Protokollit të Dytë krahas Marrëveshjes mbi fqinjësinë e mirë, shkaktoi reaksion të fortë në Sofje. Ky dokument i cili është pjesë përbërëse e të ashtuquajturit “propozim francez” konsiderohet hallka kryesore në kuadrin negociues të cilin e kanë miratuar 27 vende antare të BE-së. Analistët shprehen se lëvizja e Vajcit është përpjekje për ndërkufizim institucional të kritereve europiane nga kërkesat bilaterale, në mënyrë që të parandalohen bllokimet e ardhshme. Megjithatë, ky qëndrim intepretohet si përpjekje për “mbrojtje juridike” të procesit, gjë që ka ndeshur në rezistencë të fortë të strukturave politike bullgare të cilat këmbëngulin në realizimin pa kushte të detyrimeve të ndërmarra.
“Nëse do të jetë neoja do të presim me dekada, por politika që ndikon direkt në identitetin tonë dhe nuk ofron parashikueshmëri dhe fund të qartë të procesit nuk kam ndërmend t’i pranoj derisa të jem kryeministër dhe në një aventurë të tillë nuk hyj për asnjë çmim”, ishte komenti i shpejtë i kryeministrit Hristijan Mickoski.
Gjë e cila paralajmëron bllokim të gjatë të rrugës drejt Brukselit.
DEFICITI
Tregtia mes Maqedonisë së Veriut dhe ShBA-ve në, vitin 2024, ishte në shifrën modeste prej 433 milionë dollarësh amerikanë. Eksporti maqedonas matanë Atlantikut ishte 118,2 miionë dollarë, ndërsa importi ishte 195,9 milionë dollarë. Deficiti maqedonas në shkëmbimin me ShBA-të ishte kësisoj 77,7 milionë dollarë.
Tregtia e përgjithshme e mallrave, në fakt, sillet mes 230 dhe 240 milionë dollarëve, ndërsa të tjerat janë shërbime (IT, shërbime biznesi, licenca). Maqedonia e Veriut ekportoi në ShBA autobuzë (prodhim i Van Hol i cili montohet në vend) dhe duhan të papërpunuar. Nga ShBA-të më shumë është blerë qeramikë laboratorike, petrol koks dhe motorë me djegije të brendshme.
Në muajin shkurt të këtij viti të dy vendet arritën Marrëveshjen kuadër mbi tregtinë reciproke. Kjo marrëveshje parashikon eleminimin e doganave për prodhimet industriale dhe bujqësore amerikane; tarifë doganore reciproke prej 15 përqind për prodhimet maqedonase në ShBA, me mundësinë e heqjes së plotë për prodhime të caktuara kryesore industriale dhe fillimin e blerjes së gazit të lëngshëm natyror amerikan (LNG) me mbarimin e interkonjektorit të gazit.
“JO-ja” BULLGARE TOLERANCËS
Bullgaria e ka shkelur rregullin për lirinë e grupimit shoqëror të maqedonasve etnikë, bashkëthemelues të organizatës joftimprurëse për të drejtat e njeriut, kur organet vendase refuzuan kërkesën e tyre për rregjistrimin e shoqatës, pa ofrimin e një arsyetimi të vlefshëm, konstatoi këtyre ditëve Komiteti i Kombeve të Bashkuara (OKB) për të drejtat e njeriut. Është fjala për organizatën joqeveritare “Komiteti për të drejtat e njeriut ‘Toleranca’”, i cili paraqiti kërkesën për regjistrim në përputhje me procedurat ligjore, por mori vendim negativ pa një arsyetim të detajuar. Vendimin më vonë e miratoi Gjykata e Apelit.
Vlerësimi i Komitetit të OKB-së, sikurse njoftoi organizata në fjalë, flet për atë se vendimet gjyqësore kanë qënë të paqarta dhe tejet formale, si edhe informacionet shtesë të cilat i ka paraqitur kërkuese nuk janë marrë parasysh. “Ekzistenca e shoqatave të cilat promovojnë idetë e tolerancës dhe bashkëjetesës së grupimeve të ndryshme etnike duhet të mbrohen, madje edhe nëse qëndrimet e tyre nuk i ka pushteti apo shumica e popullsisë”, mendon Ivon Donders, antare e Komitetit të OKB-së për të drejtat e njeriut.
Komiteti konkludoi se shteti nuk e justifikoi refuzimin e regjistrimit, as vërtetoi se masa ishte e nevojshme dhe proporcionale, as tregoi se cilët janë nenet që shkelen dhe i bëri thirrje Bullgarisë që të rishikojë vendimin gjyqësor dhe të sigurojë dëmshpërblim për paraqitësin e kërkesës si dhe, në një afat prej 180 ditësh, të paraqesë raportin mbi veprimet e ndërmarra.
“Gabohet rëndë ai që mendon dhe beson ende në përrallën se telashet tona përfundojnë nëse ndryshohet Preambula e Kushtetutes maqedonse ose nëse shtojmë në Kushtetutë atë amendamentin mbi pakicën kombëtare bullgare”, ishte komenti i Mickoskit ndaj vendimit të Komitetit të OKB-së për të drejtat e njeriut.
[i] https://novimagazin.rs/svet/region/365472-severna-makedonija-vasington-blizi-od-brisela
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
