Dragan Biseniç-Danas[i]
Edhe kjo mbledhje e Asamblesë së përgjithshme të OKB-së shënoi përçarjen e plotë mes antarëve të përherëshëm të Këshillit të Sigurimit, proces i cili që prej 19 muajsh është duke u zhvilluar në konflikt të plotë për shkak të luftës në Ukrainë. Ndërsa vitin e kaluar dukej se organizata botërore ishte në prag të thyerjes, këtë vit, me sa duket, ajo po shfaqet si platformë e pazëvendësueshme për përcaktimin dhe zgjidhjen e problemeve në botë.
Ndërsa presidenti Joe Biden udhëheq këtë vit delegacionin amerikan dhe është praktikisht i vetmi lider i një shteti, anëtar i përherëshëm i Këshillit të sigurimit në këtë mbledhje, liderët e Kinës, Francës, Indisë dhe Rusisë vendosën të mos marrin pjesë në këtë aktivitet. Rusinë e përfaqësoi ministri i saj i jashtëm Sergej Lavrovi.
Që në fillimet e saj seanca vjetore e Asamblesë së përgjithëshme ka qënë vatër e tensioneve. Kjo seancë në të njejtën ndërtesë e madje në të njejtën sallë sjell shtetet që në një moment të caktuar moment janë për njëri tjetrin armiq për vdekje, ose edhe shtete që janë armiq të deklaruar të ShBA-ve.
Po marrim si shembull fjalën e liderit të Libisë Mohamer Kadafi e cila që zgjati 100 minuta dhe adresohej kundër fuqive botërore në vitin 2009. Presidenti i Venezuelës Hugo Çavez u shpreh në vitin 2006 se Xhorxh Bushi është “djalli”, pse kërcënimi i Trampit në vitin 2017 se do të “asgjësojë plotësisht” Korenë e Veriut.
ÇARJA E MADHE
Në ndryshim nga viti i kaluar, kur shumica e oratorëve përmendnin invazionin dhe luftën që ishte duke u zhvilluar në Ukrainë, këtë vit kishte më shumë ekuilibër dhe orientim të vëmendjes drejt ngjarjeve dhe krizave në pjesën tjetër të botës. Gjithashtu u fol më shumë për vetë organizatën, karakterin e marrëdhënieve ndërkombëtare dhe multilateralizmin e ri, duke iu drejtuar fuqishëm respektimin të Kartës së OKB. U dëgjuan edhe thirrje për ruajtjen e vlerave tradicionale të politikës së jashtme, integritetit territorial dhe sovranitetit, pikërisht nga delegacioni i ShBA-ve dhe ata të vendeve më të zhvilluara, vetëm se heshtën pohimet nga të njejtat palë se domethënia e sovranitetit është shterruar dhe se duhet të jetë subjekt i kufizimeve të mëdha deri te bashkësia ndërkombëtare e globalizuar.
Fuqitë globale gjithnjë e më shumë po e anashkalojnë sistemin e vështirë dhe të rëndë të OKB-së në mënyrë që bëjnë diplomaci multilaterale, siç janë blloqet G7, G20 dhe BRIKS. Para tetë vjetësh, OKB-ja paraqiti një plan ambicioz nëpërmjet një sërë synimesh për zgjidhjen e problemit të varfërisë globale, barazisë gjinore, ndryshimeve klimatike dhe probleme të tjera globale urgjente deri në vitin 2030. Por deri tani bota është ende larg të përmbushurit të këtyre synimeve.
Kujtojmë se, vitin e kaluar janë kërkuar në mënyrë aktive mënyra sesi Rusia të largohej nga Keshilli i Sigurimit e madje edhe nga antarësimi në OKB. Në të njëjtën kohë janë rritur idetë në anën tjetër që BRIKS-i, nëpërmjet zgjerimit të antarsisë dhe pranimit të shteteve të reja duhet të bëhet rrjet alternativ, njëfarë pandami i OKB-së, nëse kjo e fundit bëhet ekskluzivisht instrument i kontrollit të Perëndimit.
Për këtë Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, Antonio Guterres në fjalimin e tij të hyrjes paralajmëroi se bota gjithnjë e më shumë po i afrohet “çarjes së madhe” në sistemet ekonomike dhe financiare dhe raportet tregtare dhe nënvizoi se për këtë nevojitet ndryshimi i “arkitekturës financiare ndërkombëtare”. Duket se bota nuk është në gjendje të ketë një përgjigje ndaj sfidave globale në rritje – tha Antonio Guterres dhe paralajmëroi institucionet ndërkombëtare se, nëse nuk do të reformohen, rrezikojnë të bëhen pjesë e problemit.
REFORMA E OKB:
Guteresh tha se po thellohen ndarjet mes fuqive ekonomike dhe ushtarake, mes Veriut dhe Jugut, Lindjes dhe Perëndimit. Gjithashtu bëri thirrje për të mos hequr dorë nga përpjekjet për vendosjen e paqes në Ukrainë. “Nuk duhet të ngadalsojmë përpjekjet në luftë për paqen, një paqe të drejtë në përputhje me Kartën e OKB-së dhe të drejtën ndërkombëtare”, th Guterres në debatin e përpgjithshëm të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së.
Sikur çdo shtet të përmbushte detyrimet e tij ndaj Kartës së OKB-së, do të garantohej se drejta për paqe, tha Guterres, duke nënvizuar se kur vendet i shkelin këto detyrime, e tërë bota bëhet e pasigurtë, duke theksuar si provë për këtë invazionin e Rusisë në Ukrainë.
Që para fillimit të Asamblesë ishte paralajmëruar se praktikisht do të shtrohej përsëri çështja e të drejtës ruse për veton në Këshillin e Sigurimit. Ambasadorja amerikane në OKB Linda Tomas Grinfild nënvizoi se 19 muaj “pas invazionit rus në Ukrainë”, OKB-ja vazhdon të luftojë me praninë e Moskës si anëtare e përherëshme e Këshillit të Sigurimit, gjë e cila i jap asaj mundësinë për të vënë veton në rastet e politikave me rëndësi. Ajo dëshmoi se vitin e kaluar është bërë një hap reformues “i cili kërkon që Rusia të dalë para Asamblesë së Përgjithëshme dhe të shpjegojë përse e vendos veton”.
Sipas Tomas-Grinfildit, prioritetet kryesore të Shtëpisë së Bardhë në takimet e nivelit të lartë kësaj jave reflektojnë riafirmimin e grupit me kartën e OKB-së dhe “si ta bëjmë OKB-në harmonike dhe inkluzive për këtë gjeneratë”.
Presidenti i Ukrainës, Volodimir Zelenski i bëri thirrje OKB-së që Rusisë t’i hiqet e drejta e vetos në Këshillin e Sigurimit sepse, si anëtare e përherëshme e këtij organi, ajo e ka trashëguar në BRSS-ja, një prej fitueseve të Luftës së Dytë Botërore. Zelenski foli edhe për reformën e madhe të OKB-së e cila tani është e domosdoshme “sepse e drejta e vetos në duart e agresorit bllokon OKB-në”.
Çfarëdolloj reforme e Këshillit të Sigurimit, në mënyrë të veçantë në lidhje me të drejtën e vetos të anëtarëve të përherëshëm, tani për tani është vetëm dëshirë, sepse ndryshimet dhe plotësimet e Kartës së OKB-së dyhen miratuar mbi bazën e votave të më së paku dy të tretat e Asamnblesë së Përgjithëshme, e pastaj të ratifikohen nga dy të tretat e anëtarëve të OKB-së, përfshirë dhe pesë anëtarët e përherëshëm të Këshillit të Sigurimit. Gjatë mbledhjeve të fundit të BRIKS-it dhe G20-ës, është shtruar problemi i reformës dhe zgjerimit të Këshillit të Sigurimit. Vendet e Jugut global, Rusia dhe Kina, kur flasin për këtë problem, kanë në mendje gjëra krejt të ndryshme.
Ndërsa në BRIKS u fol për nevojën e përfaqësimit të vendeve të Afrikës, Azisë dhe shteteve latino-amerikane në KS të OKB-së, në vendet perëndimore mendohet për Gjermaninë, Japoninë dhe Italinë. Për këto kandidatë, vendet në zhvillim janë të mendimit se nuk do të sillnin asgjë të re dhe as të rëndësishme në raportet globale, as në organizatën botërore.
Sekretari i Shtetit i ShBA-ve Antony Blinken shkoi edhe më tej në diagnozën e tij mbi raportet në botë. Ai, një javë përpara fillimit të Asamblesë së përgjithshme vlerësoi se ka ardhur puna deri te kolapsi i rendit botëror. Gjatë tridhjetë viteve të kaluar bota ka ndryshuar, është përballur me sfidat e Rusisë, Kinës dhe fuqive të tjera, tha Sekretari amerikan i shtetit. Putini bën fjalë për plane të përbashkëta me Kinën për ndërtimin e një rendi të ri botëror të bazuar në demokraci dhe ligje.
Marrëdhëniet ndërkombëtare ndryshojnë thellësisht sot me ato që kanë qënë vendosur pas Luftës së Ftohtë, rendi i vjetër botëror nuk ekziston më, tha sekretari Antonu Blinken, duke mbajtur një leksion në Shkollën për studime të avancuara ndërkombëtare në Universitetin Xhon Hopkins. “Ajo që përjetojmë sot është më shumë se një test force i rendit botëror që lindi pas Luftës së Ftohtë. Ky është fundi i tij”, tha Blinkeni.
KOLAPSI I RENDIT BOTËROR
Fundi i erës së Luftës së Ftohtë vuri në dukje shpresën për vendosjen e stabilitetit dhe paqes, bashkëpunimin ndërkombëtar, përhapjen e të drejtave të njeriut, liberalizimin e politikës dhe bashkëpunimin ekonomik mes vendeve, tha ai duke nënvizuar se vërtetë ja patur përparime.
Disa sëmundje vdekjeprurëse janë çrrënjosur, më shumë se një miliardë njerëz janë nxjerrë nga varfëria, ndërsa konfliktet mes vendeve kanë arritur minimumin historik. Në këtë kohë pati edhe sfida serioze, pranoi sekretari i shtetit: lufta në Jugosllavi, genocidi në Ruandë, 11 shtatori dhe lufta në Irak, kriza financiare botërore në vitin 2008, luftë në Siri, pandemia e koronavirusit e të tjera. Kolapsi i këtij rendi botëror nuk është se ndodhi menjëherë, dhe shkaqet e kësaj thyerje do të jenë për një kohë të gjatë lëndë për diskutime, mendon Blinkeni. Ai vëren se dhjetëvjeçarët e stabilitetit relativ gjeopolitik i’a lëshuan vendin konkurencës amerikane me rritjen e “fuqive autoritare dhe revizioniste”.
Sekretari i shtetit e quajti aksionin rus në Ukrainë “kërcënimin më direkt, më akut për rendin ndërkombëtar që përmbahet në Kartën e OKB-së” dhe për parimet e saj kyç të integritetit territorial, sovranitetit dhe të drejtave njerzore universale.
Kina përfaqëson “sfidën më serioze afatgjatë”, sepse jo vetëm që këmbëngul të ndryshojë rendin botëror, por edhe ka fuqi gjithnjë e më të madhe ekonomike, diplomatike, ushtrake dhe teknologjike për t’ia arritur këtij qëllimi.
Blinkeni paraqiti edhe prirje të tjera moderne: resurset korporative garojnë me resurset e qeverive nacaionale; ekzisotjnë terroristë që mund të shkaktojnë demë katastrofale; po shfaqen organizata tansnacionale kriminale. Disa qeveri shfrytëzojnë subvencionet dhe pronën intelektuale të vjedhur për të arritur përparësi të padrejtë në sektorë të ndryshëm të ekonomisë. Por, edhe krahas rendit botëror të shkatërruar, OKB-ja vazhdon të shërbejë edhe më tej si vend i fuqishëm për shtetet e vogla që të dëgjohet zëri i tyre.
Samiti vjetor ishte barometar me rëndësi për të treguar atë se me çfarë duan të merren liderët botërorë në vitet në vazhdim dhe test lakmus për atë nëse OKB-ja mund të mbijetojë edhe përkundër qëllimeve ambicioze të zhvillimit të qëndrueshëm dhe përpjekjet për të luftuar për ndryshimet klimatike. Shumë zyrtarë dhe ekspertë janë skeptikë nëse OKB-ja do të mund të adopotohet me këto kohë të ndryshueshme.
Por, gjithsesi, sikurse ka thënë Sekretari i dytë i përgjithshëm i OKB-së Dag Hamarshelld: “OKB-ja nuk është krijuar për të na çuar në parajsë por për të na shpëtuar nga ferri”.
*Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
[i] https://www.danas.rs/svet/rascep-raskol-ujedinjene-nacije/
