Davor Gjenero[i]
Sikur po duken punët tani, fillimi i mandatit të dytë të administratës së Donald Trampit dhe raporti i tij ndaj gjeopolitikës dhe rendit paqesor europian, i cili (mbi të gjitha në sajë të ShBA-ve) është vendosur pas Luftës së Dytë Botërore, e ka zgjuar Europën nga gjumi mbi sigurinë që ëndërronte pas rënies së perdes së hekurt dhe me bindjen se, raporti të cilin disa me cinizëm e quajtën Pax Americana, ishte pikërisht “fundi i historisë”.
Vala e fuqishme e demokratizimit nga fundi i viteve 80-të dhe fillimi i viteve 90-të krijoi përshtypjen se në tërë kontinentin mbizotërojnë vlerat e mbrojtjes së të drejtave të qytetarëve, lirive personale dhe ekonomike dhe ndërtimi i shteteve reciprokisht kompatibël me kufinj të përcaktuar njëherë e përgjithmonë. Krahas të gjithë mangësive europiane, madje edhe agresionin e Millosheviçit kundër gjtihë anëtarëve të shtetit të dikurshëm të ndërlikuar, ish (kon)federatës jugosllave, gjithsesi përfunduan me parimin e respektimit në dukje të pandryshueshmërisë së kufinjve, ndërsa Unioni edhe ShBA-të u përpoqën t’a zëvendësojnë parimin e ndarjes së pushteteve si alternativë për parimin e ndarjes së territoreve. I’a arritën kësaj dy herë – në procesin e reintegrimit paqesor të Podunavljës në Kroaci në periudhën 1996-1998 dhe Marrëveshjen e Ohrit nëpërmjet së cilës në verën e vitit 2001 përfunduan konfliktet mes maqedonasve dhe shqiptarëve në Maqedoninë e sotme të Veriut.
Ëndërra për paqen e përjetëshme që rridhte nga rendi paqesor europian, e lidhur në mënyrë të pazgjdhshme edhe me integrimin europian, filloi të shkërmoqet me agresionin e Rusisë në Ukrainë dhe me futjen nga ana e rusëve të parimeve të reja në territorin të cilin rregjimi i Putinit, por edhe shumica e rusëve, e konsideron territorin e tyre historik, ekonomik, kulturor dhe politik, dhe ky territor është përcaktuar në mënyrë doktrinare si “bota ruse”.
Përgjigja fillestare ndaj asaj që nisi Putini me 24 shkurt 2024 ishte shembullore, madje edhe disi befasuese. Dukej sikur partnerët euroatlantikë nuk synonin të pranonin faktin se parimi i rendit paqesor europian, qoftë edhe në një pjesë të kontinentit europian, të zëvendësohej me parimin e “botës ruse”. Por, lëshimet që u bënë kishte më shumë sesa patëm mundësinë të shihnim, ndërsa besimi në karakterin afatgjatë, pse jo dhe të përjetshëm, të partneritetit euroatlantik, doli se ishte tejet optimist.
Këtyre ditëve ish presidenti malazez Millo Gjukanoviç, në emisionin “Recite” të Al Xhazirës, vuri në dukje procedurën kontradiktore, sepse partnerët euroatlantikë, të cilët në raport me konceptin e “botës ruse” dhe realizimin e saj, reaguan në mënyrë të drejtë, në Ballkan pranuan konceptin e raporteve asimetrike të cilët i promovojnë mbi të gjithë Serbia dhe rregjimi i saj me të ashtuquajturin “Ballkani i Hapur”, e më pas me derivatin e plotë të ideologjisë së Putinit – “botën serbe”.
Mesazh i shkëlqyer i kryeministrit polak Donald Tusk
Sikurse janë punët, duket se Bashkimi Europian nuk ka hequr dorë nga ruajtja e rendit paqesor europian, vetëm sepse asministrata në ShBA ka hequr dorë nga koncpeti “Pax Amerikana” dhe ka vendosur se nuk dëshiron më të marrë përgjegjësi që kanë lidhje me rendin paqesor botëror. Megjithëse ndryshimi dramatik e politikës amerikane ishte i pritshëm, megjithëse presidenti i tanishëm Donald Tramp në fushatën e tij parazgjedhore e ka shpallur haptazi një gjë të tillë, në Europë gjithsesi pati njëfarë befasie dhe lëvizjet e para ishin të ballancuara më së miri, por profilizmi prej lideri i kryeministrit polak Donald Tusk (president i dikurshëm i Këshillit Europian në mandatin 2009-2014) nëpërmjet një mesazhi motivues mbi atë sesi është paradoksale që 500 milionë europianë lutin 200 milionë ameriknë që t’i mbrojnë nga 140 milionë rusë. Vetëm disa ditë para këtij mesazhi të shkëlqyer, i cili ka fuqinë të nxisë prirjet në Bashkimin Europian, të tulatur nga kuazisovranzimi populist, dhe hapi i parë është bërë me samitin e jashtëzakonshëm të Këshillit Europian, pra në forumin që është i destinuar të marrë vendime të përbashkëta kyçe europiane, krijimin e fondit mbrojtës për projekte paneuropiane prej 100 miliardë eurosh në buxhetin pasardhës të Unionit.
Me këtë akt Unioni “u zgjua”, por gjithsesi u tregua se frikërat nga diversionet antieuropiane të disa antarëve të Unionit ishin të tepruara. Natyrisht, mbeti problem pozicioni i Hungarisë, por tani për tani vetëm i Hungarisë, kur është fjala për mbështetjen e mbrojtjes së Ukrainës, por edhe për këtë problem do të gjendet një zgjidhje institucionale europiane. Kur ekziston vetëdija për rerzikun, vetëdija dhe lidershipi në mbrojtje, rrethanat ndryshojnë relativisht lehtë dhe shpejt.
Gabimet e Bashkimit Europian në Ballkan
Ish presidenti malazez me të drejtë e drejtoi gishtin te gabimet që ka bërë Unioni në Ballkan, por Ballkani mbetet territor që jep pak arësye për optimizëm nga ajo që ka filluar të ndodhë brenda BE-së. Edhe përkundër asaj që njëkohësisht janë bërë të dukshëm qartë dy fakte, pikërisht ai që rregjimi në Beograd ka shkatërruar institucionet dhe ka vendosur një pushtet autoritar pa kontroll demokratik të pushtetit, se ka humbur performancat qeverisëse, se prej muajsh nuk po arrin të tejkalojë presionin për vendosjen e dinamikës sociale (para së gjithash të asaj që hapën protestat studnetore), ndërsa nga ana tjetër këtë problem të tijin e zgjidh duke shkaktuar kaos në shtetet fqinjë, para së gjithash në Bosnjë e Hercegovinë, ku shfrytëzon shërbimet e të nënshtruarit të tij Millorad Dodik. Në vend të shkëputjes së qartë nga rregjimi, sikurse e kërkon shumica në parlamentin Europian, anëtarët e Unionit në mënyrë reciproke, por në një masë të mirë edhe Komisioni Europian, e shohin ende Aleksandër Vuçiçin si partner ekskluziv në Serbi. Për këtë, ata nuk e problematizojnë ambicjen e pafshehur të Vuçiçit që atë që sot e quajmë Ballkani Perëndimor të mos funksionojë si grupim shtetesh të barabarta, por si sistem i rregulluar në mënyrë piramidale, i nënshtruar ndaj një ose dy “liderë” rajonalë, Serbisë, ndoshta edhe Shqipërisë. Për këtë Aleksandër Vuçiçi zhvillon konceptin sipas të cilit shteti kryesor ose shtetet kryesore të kenë të drejtën arbitrare brenda “territorit të tyre historik, kulturor, ekonomik dhe politik”, pikërisht si Putni në “botën ruse”.
Në territorin e ish Jugosllavisë vetëm Sllovenia është relativisht politikisht e qëndrueshme dhe nuk shihet rreziku i ndonjëfarë lëvizje antieuropiane dhe pengesë reale për politikat e përbashkëta europiane, e kësisoj edhe të politikës së sigurisë dhe të mbrojtjes së BE-së. Për hir të së vërtetës, në Slloveni, “lobi rus” është i fortë dhe i njohur, por kuadri i ndikimit të tij gjithsesi është i kufizuar, e kështuqë nuk ekziston rreziku që vendimmarrja mbi politikën e jashtme, të mbrojtjes dhe të sigurisë të mund të gjendet në duart e këtij lobi, madje as nga ky lob të dalë ndonjë “fuqi vetoje” e konsiderueshme që mund të ndalonte realizimin e politikave të përbashkëta.
Kroacia është në situatë tejet të vështirë dhe serioze, megjithëse kjo situatë, me pak urtësi politike, nuk është e pakalueshme. Për hir të së vërtetës, në Kroaci ka ndodhur një paradoks i pakëndshëm – duke qënë nominalisht si kandidat i Partisë social-demokrate (PSD), si President i republikës është zgjedhur politikani populist që përfaqëson vlerat e kuazisovranizmit dhe flet haptazi kundër vlerave të integrimit europian si dhe në raport me Ukrainën mbështet politikën e appeasement-it, tërheqjes para një fuqie të dobët, por agresive, në emër të “ruajtjes së paqes”. Këtë politikë e mbështesin të gjitha obsionet populiste politike antieuropiane – nga Grumbullimi popullor në Francë, Alternativa për Gjermaninë, Partia e Lirisë në Austri, të cilat, në shtete ku bëjnë pjesë janë të shtyra nga një kordon sanitar të fuqishëm dhe nuk ndikojnë në politikat publike të vendeve të tyre. Natyrisht, kjo është edhe politika e kryeministrit Orban, i cili kontrollon në të gjithë drejtimet politikat publike të shtetit të tij.
Paradoski kroat
Paradoksi i Kroacisë është se në zgjedhjet presidenciale të fundit të vitit të kaluar dhe fillimit të këtij viti, Zoran Millanoviçi u zgjodh formalisht si kandidat i Partisë social-demokrate (PSD), mbi bazën e ofertës e cila ishte njëfarë garancie se do të pengohej vendosja e pushtetit absolut të HDZ-së (Hrvatska Demokratska Zajednica) dhe kontrolli i plotë i saj mbi shtetin. Në fushatën elektorale Millanoviçi nuk deshte të fliste shumë mbi politikat e tij europiane, as në raport me rendin europian paqesor, ndërsa kundërkandidatët, para së gjithash ai i HDZ-së, Dragan Primoraci, nuk ishin në gjendje t’a impononin diskutimin në lidhje me këto tema. Megjithëse me numurin standart të votave, me një pjesmarrje dukshëm të vogël në zgjedhje, Millanoviçi arriti të krijonte idenë se është zgjedhur në “mënyrë plebishitare”, thjesht sepse një numur minimal zgjedhësisht vendosi të votonte kundërkandidatët e tij.
Në mandatin e kaluar qeveria e Andrej Plenkoviçit udhëhiqte në mënyrë të pavarur politikën e jashtme dhe atë europiane, ndërsa Millanoviçi bllokoi raportet ndaj NATO-s, e kësisoj për shkak të saj, Kroacia nuk nënëshkroi Ukraine Compact në Uashington, në fillim të verës së vitit të kaluar, në samitin e fundit të NATO-s në të cilin mikpritës ishte Xhozef Bajden, ushtria e saj nuk mori pjesë në trajnimin e ushtrisë ukrainase në Gjermani, sepse Millanoviçi e pengoi një gjë të tillë duke mos nënëshkruar urdhërin përkatës. Po e njëjta gjë ishte edhe me pjesëmarrjen në operacionin logjistik europian NSATU, i cili u zhvillua nën patronatin e NATO-s.
Pas zgjedhjeve Millanoviçi u përpoq të rriste hapësirën e manovrimit të “pozitës së tij veto”, e kritikoi ashpër faktin që Kroacia në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së votoi për rezolutën, të cilën e mbështeti tërë BE-ja, mbi luftën në Ukrainë, dhe jo për atë amerikane, e cila në fund të fundit ishte e zgjeruar edhe me amendamentin rus, i cili nuk përcaktonte përgjegjësinë e Rusisë për agresion kundër një shteti sovran. Millanoviçi tregoi qartë se përzgjedhja e tij ishte e kundërta, por gjithsesi nuk mundi t’a pengonte votimin në këtë mënyrë. Është interesante se për qëndrimet e tij politike ai nuk ka fituar asnjë mbështetje politike relative, ndërsa partia që e ka kandiduar – PSD-ja – gradualisht, në lidhje me mbrojtjen dhe luftën në Ukrainë, po e braktis pozicionin e saj, i cili tashmë është më afër qeverisë sësa atij të Millanoviçit.
Vijon një periudhë e ndjeshme politike
Megjithatë Kroacia, për shkak të qëndrimit të presidentit Millanoiç, i cili është haptazi konfliktuoz në raport me politikat europiane që në vitin 2022 dhe Samitin e Madridit të NATO-s, kur foli mbi nevojën e bllokimit të pranimit të Suedisë dhe Finlandës në NATO (në mënyrë që të realizohej ideja e tij mbi ndryshimin e ligjit zjedhor në Bosnjë në këmbim të pranimit kroat për zgjerimin). Mosspjesmarrja në operacionet e përbashkëta të NATO-s, deklarata se do të bllokojë dërgimin e ushtrisë kroate në misionet eventuale për ruajtjen e paqes në Ukrainë, deklaratat për probleme në votimin rreth prioriteteve të përbashkëta të shteteve europiane, gjë që Millanoviçi e ka bërë në periudhën e kaluar, kanë çuar në atë që Kroacinë kanë filluar t’a trajtojnë si antare jo të besueshme dhe “volatile” të BE-së edhe përkundër faktit se kryeministri dhe qeveria këmbëngulin në atë që Kroacvia duhet të vërë në jetë konkluzionet e politikës së përbashkët europiane. Pasojat ishin të qarta, e kësisoj Kroacia nuk ishte as në takimin të cilin në muajin shkurt e organizoi ad hoc presidenti Makron, as në samitin e paradokohëshëm që organizoi në Londër kryeministri birtanik Starmer.
Para Kroacisë gjendet një periudhë e ndjeshme politike, dhe e vetmja mënyrë me të cilën mund të sigurojë qëndrimin në rrymat kryesore të politikave europiane është krijimi i aleancës europiane mes partive demokratike. Duket se PSD-ja ka filluar të emancipohet nga Millanoviçi, dhe e vetmja mënyrë për të margjinalizuar presidentin antieuropian do të ishte krijimi i një “bashkëpunimi të madh” mes HDZ-së dhe PSD-së në pushtetin ekzekutiv, gjë me të cilën mund të sigurohej shumica kushtetuese në Parlament për tejkalimin e bllokadave politike të Millanoviçit. Me këtë akt PSD-ja nuk do të zhgënjente zgjedhësit e saj, të cilët votuan për Millanoviçin si njeriu që mund të kufizonte fuqinë e kryeministrit Plenkoviç, sepse nëpërmjet partneritetit në qeveri partia merr bashkëpërgjegjësinë për pushtetin ekzekutiv dhe kontrollin reciprok të mbartësve të pushtetit.
Çfarë bëhet me të tjerët në territorin e ish Jugosllavisë? Për fat të keq, është shumë e mundshme që në kushtet kur duhet të mbrohen themelet e rendit paqesor europian, dhe kur disa antarë të Unionit edhe kështu krijojnë probleme serioze në realizimin e politikave të përbashkëta (para të gjithave Hungaria, por edhe Sllovakia e potencialisht edhe Kroacia, Rumania e Bullgaria) politika e zgjerimit thjesht nuk do të mund të jetë një prej politikave të rëndësishme të përbashkëta. Askush serioz nuk mund të merret me politikën e zgjerimit në këto kushte, kur çdo antar potencial sjell me vete edhe probleme të pazgjidhura e destabilitet të ri në Union. Përveçse ata që e kanë në fushën e tyre të kompetencave, por fuqia e tyre është margjinale. Problem është edhe se cinizmi i politikës europiane ndaj Ballkanit, sikurse e ka përshkruar ish presidenti Gjukanoviç, vazhdon të jetë pjesë e formatit të sjelljeve jo vetëm të të antarëve të Unionit, por edhe të Komisionit Europian.
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
[i] https://www.portalanalitika.me/clanak/evropa-se-okuplja-oko-zajednickih-nacela-balkan-ostaje-na-margini
