Boshko Jakshiç-Vreme[i]
Uashingtoni ka vendosur të mos sulmojë vendin me 93 milionë banorë, me territor sa Britania, Franca Spanja dhe Gjermania të marra sëbashku. Këtë vendim Trumpi e argumentoi me fjalën që i kanë dhënë zyrtarët e lartë iranianë se nuk do të ketë më vrasje të demonstrantëve gjatë protestave në mbarë vendin, se nuk do të jepen më dënime me vdekje dhe se është shtyrë ekzekutimi i dënimit me vdekje para publikut të rreth 800 personave, kryesisht të rinjve, të akuzuar si “armiq të Allahut”, gjë që realizohet me varje në litar. Në Iran mbizotëron paqe e tensionuar, të cilën e ruajnë forcat e armatosura nëpër Teheran dhe në qindra vende të tjera në secilën nga 31 provincat e këtij vendi.
Sa të ashpra kanë qënë protestat flet edhe e dhëna zyrtare se gjatë trazirave kanë vdekur më sëpaku 150 pjestarë të forcave të rendit. Kreu i lartë i Iranit flet për “shumë mijëra” viktima, ndërsa një zyrtar përmend shifrën 4.000. Ka afro 20.000 të arrestuar. Kemi të bëjmë me një prej shpërthimeve më të mëdha në Iran që nga koha e revolucionit islamik të vitit 1979 të shkaktuar nga rënia dramatike e rialit (valuta kombëtare iraniane), nga inflacioni prej më shumë se 40 përqind, mungesave serioze të energjisë elektrike dhe ujit, dhe rritja e çmimti të ushqimeve, të cilët vetëm në muajin dhjetor u rritën në masën 72 përqind.
Megjithëse të gjithë janë të vetëdijshëm se kjo situata është shkaktuar nga sanksionet shkatrrimtare të Perëndimit, para së gjithash nga masat ndëshkuese të Trampit të cilat synojnë industrinë iraniane të naftës dhe bankat, klasa sunduese akzuohet për drejtim joefikas të ekonomisë, korrupsion i cili po gërryen shoqërinë dhe shtyrjen e reformave të domosdoshme. Revolta shoqërore shumë shpejt nisi të marrë edhe dimensione politike e kësisoj studentët e më sëpaku 34 universiteteve kërkuan më shumë liri në shoqëri e cila është ngujuar në rregullat e forta të sistemit ligjor islamik – sherjatit – dhe te autoriteti i paprekshëm i Udhëheqësit të Lartë, Ajatollahut të madh konservator Ali Hamnei.
“Koka e kuqe”
Meqënëse e ka prezantuar vetevetn si “njeir i aksionit”, gjë të cilën brenda një viti e demonstroi me ndërhyrje ushtarake nëpër Azi, Afrikë dhe Amerikën latine, Trampi premtoi se do të ndërhyjë edhe njëherë ushtarakisht nëse pushteti në Iran vazhdon me larjen brutale të llogarive. Më pas nisi të bëjë hapa prapa. Ndërsa numuri shqetësues i lartë i të vrarëve depërtoi bllokadën mediatike që kishte vendosur regjimi, Trumpi e interpretoi se numuri më i madh i të vrarëve ishte shkaktuar nga rrëmuja, dhe jo nga municionet luftarake të pjestarëve të forcave të rendit, Gardës revolucionare islamike apo formacionit paraushtarak Basixha. U bë e qartë se strategët në Uashington kanë vlerësuar se ndërhyrje ushtarake në Iran ishte pakrahasimisht më e rrëzikshme sesa operacioni i rrëmbimit të prersidentit venezuelian Nikolas Maduro.
Çfarë mund të arrinte Trampi me një sulm të ri? Çfarë obsionesh ka në dispozicion? Që përsëri, sëbashku me izraelitët, të bombardonte sistemet bërthamore iraniane si në muajin qershor të vitit 2025? Që të godasë Gardën revolucionare islamike e cila u është sulur brutalisht protestuesve?
Obsioni i dytë janë aksionet diversive dhe likujdimi i synuar i liderve iranianë, gjë të cilën Izraeli e pati kërkuar qershorin e vitit të kaluar por Trampi nuk e pranoi. Me sa dihet, ai as tani nuk do ta miratonte një atentat kundër Udhëheqësit të Lartë sepse perspektivat e suksesit janë më shumë se të panjohura. Motiv mund të ishte mbështetja e “popullit trim iranian”, por me bombardime nuk do të arihej asgjë. Përkundrazi, është krejt real vlerësimi se sulmi mund të ketë efekt bumerang të homogjenizimit të iranianëve, të cilët vërtetë janë shumë të pakënaqur me pushtetin e tyre, por në rast të një aksioni ushtarak të ShBA-ve dhe Izraelit do të rreshtoheshin në një front të përbashkët dhe zgjidhjen e problemeve të brendshme do t’a linin për më vonë.
Trampi u dha iranianëve mesazhin se “ndihma është duke ardhur”, e kësisoj heqja dorë nga aksioni mbart rrezikun t’a krahasojnë me Barak Obamën, i cili pati refuzuar të ndërhynte në kohën e protestave të mëdha në Iran në vitin 2009, të njohura si “Lëvizja e gjelbër”. Gjëja e fundit që dëshiron Trampi është t’a krahasojnë me Obamën, por heqja dorë e tij nga ndërhyrja ushtarake është gjithsesi një vendim racional. Personeli pjesërisht i evakuar amerikan u ritkhye në bazën Al Udeid në Katar, për të cilër supozohej se mund të gjendej në shenjestër të raketave iraniane, si ndodhi gjatë bombardimit amerikano-izraelit të vitit të kaluar. A e ka marrë këtë vendim Trampi në koordinim me aleatët më të afërt amerikanë në Lindjen e Afërt? Në Izrael shumë veta janë të dshpëruar që Trampi ka hequr dorë nga ndërhyrja ushtarake e cila është përshkruar si obsioni i vetëm që Izraeli t’i lajë përfundimisht llogaritë me “kërcënimin ekzistencial” e cila është Republika Islamike për shtetin hebre.
“Qarkullojnë zëra se ‘Koka e kuqe’ (emri i koduar i Trampit) ka thërritur në telefon dhe ka deklaruar se nuk do të ketë sulme”, pohoi një zyrtar anonim izraelit. Kryeministri Benjamin Netanjahu shpreson akoma se do të përsëritet ndërhyrja që mund të shpjerë në rrëzimin e Teheranit, madje edhe likujdimin e Udhëheqsit të lartë, por tani nuk është momenti i duhur.
“Nju Jork Tajms” bëri me dije se kryeministri izraelit ka kërkuar në bisedë telefonike me Trampin të shtynte ndërhyrjen në mënyrë që Izraeli të fitojë kohë dhe të përforcojë mbrojtjen e tij ajrore, të dobësuar gjatë luftës njëzet ditore të vitit të kaluar, dhe të përgatitet më mirë nga ndonjë përgjigje eventuale e Iranit.
A është lënë mënjanë aksioni luftarak për ndonjë rast më të mirë në të ardhmen e afërt? Netanjahu beson te obsioni tre, i cili thotë se Trampi po përpiqet “të vërë në gjumë” ajatollahët në mënyrë që të përmirësojë perspektivat e ndonjë sulmi eventual. Nga ana tjetër Trampi deklaron se “askush nuk e ka bindur” për të hequr dorë. “Jam bnndur vetvetiu”, thotë ai, por me sa duket momenti kyç ka qënë brifingu në Shtëpinë e Bardhë ku këshilltarët dhe ekspertët e kanë informuar atë me vlerësimin se është shumë i vogël probabiliteti që ndërhyrja ushtarake të mund të sjellë ndryshimin e regjimit në Teheran. Trampi do të vazhdojë të inkurajojë djalin e shehut të ndjerë Reza Pahlavi, i cili u bën thirrje iranianëve nga Uashingtoni për kryengritje të përgjithshme dhe përmbysjen e pushtetit klerikal, por nga kjo nuk del asgjë. Duken krejtësisht të pemenduara fjalët e tij se atij, në fshehtësi, i kanë premtuar besnikëri “segmente të mëdha” të ushtrisë dhe forcave të sigurisë. Rinovimin e monarkisë në Iran nuk e mbështesin madje as kundërshtarët më të mëdhenj të regjimit.
PSHËRËTIMË LEHTËSIMI
Bota u qetësua, sëpaku për njëfarë kohe. U evitua lufta e cila mund të destabilizonte seriozisht Lindjen e Afërt dhe të prishte balancat globale energjtike. Aleatët amerikanë të Gjirit dhje Egjypti gjithashtu i kanë bërë thirrje Trampit për të mos ndërhyrë. Qeveritë që më përpara mbështesnin idenë e ndryshimit të regjimit në Teheran tani kërkojnë përmbajtje. Irani është dobësuar nga ndryshimi i regjimit në Siri dhe dhjetimi i Hejzbollahur libanez, ndërsa liderët arabë – më përjashtim të Emirateve të Bashkuara Arabe – vlerësojnë se ekspansionizmi Izraelit dhe pushtimi i vendeve arabe është kërcënimi më i madh në rajon. Frikësohen nga versioni Biblik i Izraelit nga Eufrati në Irak deri në Nil në Egjypt.
Lideri rus Vladimir Putin pas bisedimeve të ndara me Netanjahun dhe presidentin iranian Masud Pezeshkijan ofroi ndërmjetësimin e Moskës.
Depërshkallëzimi do t’i sillte lehtësim të madhe edhe Kinës. Dhe kjo jo vetëm për atë se ShBA-të e kanë afruar në Lindjen e Afërt aeroplambajtësen “Abraham Linkoln” nga Deti i Kinës Jugore ku ishte ankoruar deri pak kohë më parë. Kina, nëpërmjet çmimeve prfeferenciale blen më së paku 80 përqind të naftës iraniane të destinuar për eksport, ndërsa kompanitë kineze, edhe përkundër sanksioneve amerikane, kanë investuar miliona dollarë në projektet energjetike dhe infrastukturore iraniane. Kinezët e kanë ndihmuar ndjeshëm Iranin në programin e prohimit të raketave balistike dhe dronëve, ndërsa Irani mbetet një prej stacioneve më të rëndësishme të projektit kinez “Një shteg një rrugë”.
Teherani gjatë gjithë kohës ka përsëritur se nuk dëshiron përshkallëzim as konfrontim, por tani merr frymë i lehtësuar për të gjetur mënyra për zgjidhjen e krizës. Ekzekutimet dhe frikësimi represiv kanë arritur të shuajnë protestat e mëparshme, ndërsa duke gjykuar nga të gjitha gjasat mbështetja në formatet e vjetra ka ndihmuar edhe kësaj here.
OPSIONET E REGJIMIT IRANIAN
Presidenti reformator Pezeshkijan në ditët e para të muajit janar foli për kërkesat legjitime të demonstruesve dhe domosdoshmërinë e hapjes së dialogut, por i’u bashkua akuzave se pas trazirave qëndrojnë Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli, të cilët kërkojnë një justifimin për ndërhyrje ushtarake. Udhëheqësi i lartë Ali Hemnei që në fillim ishte i ashpër, duke kërkuar që “terroristë dhe të dhunshmit të dërgohen aty ku e kanë vendin”. Disa mijëra prej këtyre e gjetën vendin në morg. “E konsiderojmë presidentin e ShBA-ve përgjegjës për viktimat, dëmet dhe fyerjet e bëra popullit iranian”, tha Hamnei. “Nuk do t’a futim vendin në luftë, por nuk do të lejojmë që kriminelët vendas dhe ata ndërkombëtarë të mbeten pa u ndëshkuar”. Vështirë që pushteti të heqë dorë nga represioni. Ahmed Hatami, imam që udhëheq lutjet në Teheran ditët e premte, i përshkroi demonstrantët si “shërbëtorë të Netanjahut” dhe “ushtarë të Trampit”. Ai promovon patriotizmin si përgjigje ndaj pakënaqësisë. Madje edhe ish presidenti reformator Mohamed Hatami protestat i përshkroi si “komplot i projektuar që më përpara”, pas të cilit qëndrojnë ShBA-të.
Nëse zbutet revolta, regjimi do të jetë i detyruar të pranojë kompromise në lidhje me reformat e brendshme dhe të nisë luftën kundër korrupsionit dhe privilegjeve të Gardës revolucionare islamike, së cilës i është dhënë kontrolli mbi ekonominë.
Konzervatorët këmbëngulin në diplomaci në mënyrë që të hapen pësrëri me administratën amerikane bisedidmet rreth programit bërthamor iranian dhe marrëveshjes të cilët e ndërpreu në mënyrë të njëanshme Trampi në vitin 2018. Heqja graduale e sanksioneve do të sillte lehtësim për ekonominë dhe do t’i ndihmonte iranianët, para së gjithash pjesën urbane të popullsisë, e cila dëshiron që Republika Islamike të çlirohet nga izolimi dhe sëpaku deri diku të liberalizojë jetën e saj politike dhe shoqërore.
Në të kundërt kryeministri Netanjahu mezi do të presë rastin për të sendërtuar ëndërrën e tij shumëdekadëshe. Përsa i përket Trampit, me atë nuk i dihet asnjëherë. Ai i mban ende “të gijthë obsionet në tryezë”
[i] https://vreme.com/svet/americke-pretnje-i-domace-nezadovoljstvo/
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
