Fokus
24 gusht 1991 – 24 gusht 2026
Më 24 gusht 1991, Ukraina miratoi Aktin e Pavarësisë, duke hapur një kapitull të ri në historinë e saj dhe në atë të Europës pas Luftës së Ftohtë. Më 1 dhjetor të po atij viti, populli ukrainas e konfirmoi pavarësinë në referendum me një shumicë dërrmuese.
Tridhjetë e pesë vjet më vonë, 24 gushti nuk është vetëm një përvjetor kombëtar. Historia e Ukrainës është bërë pjesë e një debati shumë më të gjerë mbi sovranitetin, kufijtë, sigurinë europiane dhe të drejtën e shteteve për të përcaktuar vetë të ardhmen e tyre.
Në vitin 1991, Ukraina u shfaq si një nga shtetet më të mëdha të Europës në një kohë kur Bashkimi Sovjetik po shpërbëhej dhe rendi politik i kontinentit po riformatohej. Por pavarësia politike ishte vetëm fillimi. Sfida kryesore ishte ndërtimi i një shteti funksional, të aftë të përcaktonte interesat e veta dhe të përballonte një tranzicion të thellë ekonomik e politik.
Nga pavarësia politike te shteti sovran
Ukraina trashëgoi nga periudha sovjetike një bazë të rëndësishme industriale, burime të konsiderueshme dhe një pozitë strategjike në zemër të Europës Lindore. Por trashëgoi gjithashtu një ekonomi të lidhur me strukturat sovjetike dhe institucione që duhej të transformoheshin.
Vitet e para të pavarësisë u shoqëruan me krizë ekonomike, inflacion, privatizime të vështira dhe përqendrim të madh të pasurisë në duart e oligarkëve. Në politikën e jashtme, Ukraina duhej të gjente një ekuilibër të vështirë mes marrëdhënieve me Rusinë dhe orientimit drejt Perëndimit.
Një nga çështjet më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte arsenali bërthamor sovjetik i mbetur në territorin ukrainas. Ukraina pranoi të çarmatosej dhe, në vitin 1994, nënshkroi Memorandumin e Budapestit, përmes të cilit Rusia, Shtetet e Bashkuara dhe Mbretëria e Bashkuar riafirmuan respektimin e pavarësisë, sovranitetit dhe kufijve të Ukrainës.
Ngjarjet e mëvonshme do t’i jepnin këtij dokumenti një rëndësi të veçantë në debatin mbi sigurinë europiane.
Revolucioni Portokalli: shoqëria hyn në skenë
Në vitin 2004, Ukraina përjetoi Revolucionin Portokalli, pas një krize të madhe politike të lidhur me zgjedhjet presidenciale.
Protestat masive treguan se shoqëria ukrainase po kërkonte një rol më të madh në përcaktimin e drejtimit politik të vendit. Ato shënuan gjithashtu një moment të rëndësishëm në zhvillimin e shoqërisë civile.
Por problemet e institucioneve, korrupsioni dhe rivalitetet politike vazhduan. Ukraina mbeti e përfshirë në një debat të gjatë mbi marrëdhëniet me Rusinë dhe integrimin europian.
Euromaidani dhe kthesa e vitit 2014
Në fund të vitit 2013, vendimi i presidentit Viktor Janukoviç për të mos nënshkruar Marrëveshjen e Asociimit me Bashkimin Europian shkaktoi protesta masive në Kiev.
Euromaidani u shndërrua në një lëvizje të gjerë politike dhe shoqërore. Pas largimit të Janukoviçit në fillim të vitit 2014, Rusia aneksoi Krimenë dhe konflikti në Donbas u përshkallëzua.
Ky ishte momenti kur debati mbi orientimin e Ukrainës u shndërrua në një konflikt të drejtpërdrejtë mbi sovranitetin dhe territorin.
Për Europën, ishte një kthesë po aq e rëndësishme. Pas dekadash ku ndryshimi i kufijve me forcë dukej i pamendueshëm, kontinenti u përball sërish me një luftë në territorin e një shteti europian.
24 shkurti 2022: lufta që ndryshoi Europën
Më 24 shkurt 2022, Rusia nisi pushtimin në shkallë të plotë të Ukrainës.
Konflikti u shndërrua në krizën më të rëndë të sigurisë europiane në dekada dhe ndryshoi mënyrën se si shumë vende europiane e shohin mbrojtjen, energjinë, infrastrukturën kritike dhe sigurinë kombëtare.
Pas vitit 1991, Europa kishte investuar në një model ku ndërvarësia ekonomike, institucionet dhe bashkëpunimi do të reduktonin rrezikun e luftës. Ukraina tregoi se këto mekanizma, sado të rëndësishëm, nuk e eliminojnë rivalitetin strategjik.
Ekonomia nuk mund të zëvendësojë sigurinë, ndërsa rregullat ndërkombëtare kanë nevojë për institucione dhe kapacitete që t’i mbrojnë ato.
Kjo është një nga arsyet pse lufta në Ukrainë ka ndikuar jo vetëm në politikën europiane të sigurisë, por edhe në vetë debatin mbi sovranitetin.
Çfarë po ndryshon në Europë?
Lufta ka rikthyer mbrojtjen në qendër të politikës europiane. Vendet europiane kanë rritur shpenzimet dhe vëmendjen ndaj sigurisë, ndërsa energjia, zinxhirët e furnizimit dhe infrastruktura kritike janë bërë pjesë e planifikimit strategjik.
NATO është zgjeruar me Finlandën dhe Suedinë, ndërsa Bashkimi Europian e ka afruar Ukrainën më shumë me strukturat e veta politike dhe ekonomike.
Por a do të dalë Europa nga kjo krizë me një arkitekturë më të fortë sigurie dhe me një kuptim më realist të politikës së fuqisë?
Përgjigjja do të ndikojë në mënyrë të drejtpërdrejtë te rendi europian i dekadave të ardhshme.
Shqipëri–Ukrainë: një kapitull më vete
Marrëdhëniet Shqipëri–Ukrainë kanë marrë një dimension më të rëndësishëm pas pushtimit në shkallë të plotë të vitit 2022.
Shqipëria ka mbështetur sovranitetin dhe integritetin territorial të Ukrainës dhe ka qenë pjesë e qëndrimit euroatlantik në përgjigje të agresionit rus.
Një hap i rëndësishëm ishte nënshkrimi, më 21 janar 2025 në Davos, i Marrëveshjes për Bashkëpunimin në Siguri dhe Mbështetjen Afatgjatë ndërmjet Shqipërisë dhe Ukrainës. Marrëveshja krijoi një kuadër afatgjatë bashkëpunimi në fushën e sigurisë dhe mbështetjes për Ukrainën.
Në qershor 2026, Tirana priti gjithashtu takimin ministror Ukrainë–Europa Juglindore, duke e vendosur Shqipërinë në një rol më aktiv në diskutimet mbi Ukrainën dhe sigurinë europiane.
Për Tiranën, marrëdhënia me Ukrainën lidhet me një parim të rëndësishëm të politikës së saj të jashtme: mbështetjen e sovranitetit dhe integritetit territorial të shteteve dhe të rendit ndërkombëtar të bazuar në rregulla.
35 vite më pas
Nga tranzicioni i vështirë pas vitit 1991 te lufta e sotme, historia ukrainase tregon se pavarësia nuk është një status që fitohet një herë dhe mbetet i garantuar përgjithmonë. Ajo kërkon institucione të qëndrueshme, kapacitete shtetërore, aleanca dhe mbi të gjitha një shoqëri që nuk heq dorë nga zgjedhja e saj.
Prandaj, 35-vjetori i Ukrainës është më shumë se një përvjetor kombëtar. Është një provë për vetë Europën dhe për parimet mbi të cilat ajo dëshiron të ndërtojë të ardhmen e saj.
Pavarësia nuk është vetëm e drejta për të pasur një flamur, një territor dhe një qeveri. Është aftësia për të vendosur vetë për të ardhmen dhe për të pasur forcën ta mbrosh atë.
Në këtë kuptim, historia e Ukrainës nuk është vetëm historia e një shteti. Është një nga provat më të mëdha të Europës së shekullit XXI.
© 2026 Argumentum
