Boshko Jakshiç-radar.rs[i]
Trampi tregoi se nuk e njeh armikun kundër të cilit lufton. Meqënëse nuk mundi t’i ikte ngashnjmit të spektaklit të fuqisë më të madhe, përfundoi i ngatërruar në rrjetën e ambicjeve dhe planeve konfuze të tij.
Përpjekja negociuese për ndërprerje afatgjatë të luftës iraniane ishte premtuese si nga niveli i pjesmarrasve dhe gatishmëria që, për herë të parë pas disa dekadash, të uleshin direkt përballë njëri tjetrit, por, pas 21 orësh intensive ajo u ndëpre pa marrëveshje duke kërcënuar armëpushimin e brishtë dyjavor dhe duke e futur krizën në një periudhë pasigurie.
Vendimi i Donald Trumpit që flota amerikane të bllokojë Hormuzin, portet iraniane dhe të bllokojë hyrjen e çdo anije në ujërat ndërkombëtare e cila i ka paguar Teheranit “taksën ilegale“ kërcënon me përplasjen direkte të Iranit dhe armatës më të madhe amerikane në Lindjen e Afërt që nga koha e invazionit të Irakut në vitin 2003. Ky epilog shqetësues i negociatave në Islamabad gjatë të cilave ShBA-të dhe Irani maksimalizuan kërkesat e tyre ku doli që maksimumi i lëshimeve të njërës palë nuk është as minimumi i asaj që pret pala tjetër. Hapet kësisoj një lojë nervash e mbushur me akuza reciproke për mossukses, ndërsa Uashingtoni dhe Teherani presin se cili do të lëkundet i pari.
“Nuk mundëm të arrijmë deri në situatën në të cilën iranianët të jenë të gatshëm të pranojnë kushtet tona”, deklaroi pas një ditë e nate negociatash në Islamabad, zëvendëspresidenti amerikan Xhej Di Vance
Mesazh kontroverse
Trumpi, i cili mburret se ka parandaluar tetë luftëra, vazhdon të japë mesazhe konfuze. Fakti që në bisedime dërgoi Vensin dhe dyshen e emisarëve të tij më të dashur, Stiv Vitkofin dhe dhëndërrin e tij Xhared Kushner, u intepretua si sinjal pozitiv.
Më pas faktikisht u dha tonin bisedimeve nëpërmjet deklaratës se për të është njëlloj nëse do të kenë sukses ose jo, meqënëse ShBA-të gjithsesi kane sendërtuar fitore “totale dhe komplete” në konfliktin gjashtëjavor, agresionin e dytë amerikano-zraelit kundër Iranit pas atij të qershorit të vitit të kaluar. Aktroi të painteresuarin për të ndërprerë luftën e cila u përhap në Lindjen e Afërt, ndërsa me bllokadën e Ngushticës së Hormuzit shkaktoi krizën më të madhe të naftës që nga vitit 1970. Kjo deklaratë nxiti akoma më shumë mosbesimin e iranianëve të cilët e mbajnë mend mirë se ishte Trumpi ai që prishi marrëveshjen bërthamore, dhe, në mesin e raundit të bisedimeve në Gjenevë mbi rinovimin e saj, urdhëroi goditjen luftarake.
Megjithëse shefi i Shtëpisë së Bardhë, si edhe kryeministri izraelit Benjamin Netanjahu, pritën fitore të shpejtë të ushtrive të tyre superiore, madje edhe rënien e regjimit në Teheran, të gjithë përllogaritjet dhe pritmëritë dolën të gabuara e për këtë Uashingtoni ishte i detyruar që negociatorët kryesorë iranianë në kryeqytetin e Pakistanin t’i pranone si të barabartë dhe, sikurse doli, edhe bashkëbisedues të fortë. Kryetari i parlamentit iranian Mohamed Bakar Kalibaf dhe shefi me eksperiencë i diplomacisë Abas Arakçi garantonin synime serioze për të përfunduar një marrëveshje mbi situatën në kohën kur Këshilli i lartë i sigurisë kombëtare të Iranit shpalli “fitoren totale” në “luftën burracake, ilegale dhe kriminale kundër kombit iranian”. Teherani doli me listën e kërkesave të tij prej 10 pikash për të cilën thuhej se është hartuar në përputhje me “fleksibilitetin heroik” për të cilin ka folur udhëheqësi i vrarë iranian Ali Hamnei. Kontradiktor si gjatë gjithë kohës së luftës, Trumpi në fillim tha se ai plan është “bazë e mirë pune” për bisedime. Më pas i’u rikthye planit të tij prej 15 pikash duke pritur që iranianë të pranojnë kërkesat e tij për të cilat dihej që më parë se ishin të papranueshme për Teheranin.
Ndërmjetësit pakistanezë, kryeministri Shehbaz Sharif dhe komandanti i ushtrisë Asim Munir, nuk arritën të kontribuojnë në tejkalimin e mosbesimit të thellë dhe armiqësinë e hapur e cila karakterizon marrëdhëniet mes ShBA-ve dhe Iranit që nga koha e revolucionit islamik të vitit 1979. Gjithçka u ndërlikua akoma më shumë me vendimin e Izraelit – i cili nuk ishte i pranishëm në Islamabad – të deklaroi se armëpushimi nuk vlen për Libanin, në kundërshtim me kërkesën iraniane që konfliktet të ndërpriten në të gjitha frontet e Lindjes së Afërt.
A do të thotë kjo dështimi diplomatik rinovimin e bombardimeve kundër Iranit dhe të kundërpërgjigjes iraniane nëpër Izrael dhe në vendet e Gjirit? Vensi deklaroi se Uashingtoni është i hapur për arritjen e marrëveshjes, nën kushtet amerikane. Teherani refuzon diktatin.
Trumpi është nën presion të madh që, para së gjithash për shkak të naftës, të ndërpresë luftën në të cilën hyri lehtë duke pranuar paralajmërimet e kryeministrit izraelit mbi “rrezikun direkt iranian”- i cili nuk vërtetohet askund dhe të kujton fabrikimin e argumenteve të cilat Xorxh V. Bushi, në vitin 2003, i pati shfrytëzuar për invazionin e Irakut. Trumpi e kuptoi se, nëse nuk dëshiron të akuzohet për krime kundër njerzimit, nuk është në gjendje të realizojë kërcënimet apokaliptike sipas të cilave Iranin do t’a kthejë në “epokën e gurit” dhe që civilizimi persian i vjetër dy mijëvjeçarë e gjysëm “të vdesë brenda ditës”. Kriza e naftës e detyroi të negociojë.
Hormuzi është bërë pika fokus e agresionit kundër Republikës Islamike e cila refuzon të ndërpresë bllokadën deri sa të mos arrihet një arfmëpushim i përhershëm. Trumpi, me stilin e tij të njohur të biznes-diplomacisë ofron firmë të përbashkët amerikano-iraniane e cila do të merrte pagesat e lundrimit nëpërmejt Hormuzit. Tani, misionin e tij “në përfitim të të gjitha vendeve të botës” e ka orientuar drejt pastgrimit të minave iraniane në Gjirin Persik dhe nuk humbi rastin të deklarojë se vende si puna e Kinës, Japonisë, Koresë së Jugut, Francës apo Gjermanisë “nuk kanë trimëri dhe vullent për ta bërë këtë vetë”.
Ku është sot presidetni “trim” amerikan, i vetëshpallur paqebërës, të cilët komplotistë të ndryshëm majtistë i’a pamundësuan Nobelin për paqe?
Pozita të kundërvëna
Trumpi ndryshoi në ecje e sipër synimet e operacionit “Zemërimi epik” në mënyrë që më në fund t’i përcaktojë: pamunësimin e Iranit për të prodhuar arfmë bërthmore; ndalimi i pasurimit të uraniumit; kufizim themelor i flotës detare iraniane; detyrimi i Teheranit për të mos mbështetur grupe të ndryshme nëpër Lindjen e Afërme. Në prapaskenë është ideja që të krijohen kushtë që iranianët të rrëzojnë regjimin e tyre.
Përkundër këtyre qëndrojnë kërkesat e Iranit: garanci amerikane se nuk do të ketë më agresion; heqja e sanksioneve; ndërprerja e zjarrit në të gjitha frontet, përfshirë edhe Libanin; vazhdimi i kontrollit iranian mbi Hormuzin; pranimi i së drejtës për pasurim të uraniumit; pagesa e reparacioneve të luftës dhe tërheqja e forcave amerikane nga Lindja e Afërme.
Trumpi premtonte se lufta do të përfundonte për dy a tri javë, ndërsa disa orë pasi shpalli armëpuyshimin, pohoi se gjatë gjashtë javëve i ka realizuar të gjithë synimet. Por realiteti është shumë më i ndërlikuar. Trumpi si edhe Netanjahu, pas operacionit të përbashkët ushtarak “Çekiçi i mesnatës” të qershorit të viti 2025, deklaruan se ndërtimet bërthamore iraniane janë “asgjësuar plotësisht”. Veprimet e derivonshme ushtarake vërtetë që ishin të orientuara kudnër kapaciteteve ushtarake të Iranit më shumë se në infrastruktrën bërthamore të tij, por gjithsesi kjo e dyta vazhdon të ekzistojë. Ku fshihen 440 kilogramë uranium i pasuruar?
Në Uashington për njëfarë kohe nuk e përjashtonin dërgimin e trupave tokësore detyra e të cilave ishte të gjenin uraniumin, por me sa duket kanë mbizotëruart argumentet racionale të atyre që paralajmëronin rrezik të madh për aksione të këtilla. Trumpi saktësoi se gjatë negociatave do të punojë për këtë dhe se, sëbashku me Iranin” “do të gërmojë dhe largojë” tërë uraniumin e pasuruar iranian të groposur thellë.
“Është fakt se dëshirojmë të shohim detyrimin pozitiv se ata nuk do të rendin pas armës bërthamore dhe nuk do të kërkojnë mënyra që të vinë shpejt në zotërim të armës bërthamore”, deklaroi Vensi para shkuarjes në Islamabad. Një pohim i ri për qëndrimet e larguara: Irani për vite të tëra ka demantuar ambicjen për të prodhuar bombën bërthamoire, por nuk heq dorë nga e drejta për të pasuruar uraniumin për përdorime paqesore. Ndarje më se e pakalueshme.
Barazhet raketore iraniane vërtetë janë rralluar në krahasim me ditët e para, por nuk u ndërprenë deri në momentin e shpalljes së armëpushimit. Doli se Irani ka mjaftueshëm raketa dhe dronë për të goditur shënejstrat nëper tërë Gjirin dhe të “shpojë” kupolën izraelite të çeliktë duke i detyruar izraelitët të kalojnë orë të tëra nëpër strehime.
Deklarata e sekretarit amerikan të luftës Pet Hegset se programi raketor, lançuesit dhe rezervat janë “shkatërruar në mënyrë funksionale” duke si iluzion vetëgënjyes. Industria raketore iraniane, e cila varet minimalisht nga Kina apo Rusia, vërtetë ka pësuar përditë dëme serioze, por është ende larg të qënit e shkatërruar.
Ferri libanez
Trumpi gjithashtu premtoi se do t’a asgjësonte flotën detare iraniane. Sekretari Hegset dhe shefi i shtabit të përgjithshëm gjenerali Den Kein pohojnë se 90 përqind e flotës iraniane qëndron në fundin e Gjirit Arabik (evitojnë të thonë Persik): 150 anije, gjysma anije të vogla luftarake të cilat i përdorte Garda revolucionare islamike dhe 28 anije minuese. Ndoshta në këtë plan agresorët realizuan sukseset më të mëdha, por edhe përkundër kësaj Irani ka bllokuar në mënyrë efikase Ngushticën e Hormuzit nëpër të cilën çdo ditë kalon një e pesta e eksportit të naftës. Madje edhe dy grupet luftarake të avionmbajtëseve amerikane nuk ishin në gjendje të çlironin arterien kryesore të fluksit botëror të naftës. Doli se ishte naive të mendoje se Irani nuk do ta paralizonte Hormuzin. Fakti që Irani nuk e bllokoi rrugën detare në muajin qershor 2025, kur u sulmua për herë të parë, ka gënjyer në mënyrë të pashpjegueshme strategët dhe planifikuesit ushtarakë.
Është nënvlerësuar edhe aftësia e Iranit për të bërë luftë asmimetrike. Teherani reagoi shpejt dhe në vend të flotës së dhjetuar, në Hormuz u mbështet të raketat dhe dronët. Inferioritetin e tij ushtarak në krahasim me ushtritë e sofistikuara të ShBA-ve dhe Izraelit e zëvendësoi me luftën rreth naftës gjë e cila tronditi mbarë botën. Hormuzi është arma më e fortë iraniane, ndërsa ShBA-të dhe Izraeli nuk kanë ideuar ndonjë mënyrë se si të parandalojnë që çmimi i naftës të kërcejë nbë mënyrë marramendëse në mbi 100 dollarë për barelë. Flota detare iraniane është fitorja e Piros dhe debakli i vlerësimit të Netanjahut se Irani nuk është në gjendje të bllokojë Hormuzin, gjë që ishte argumenti kryesor, sikurse shkruan Njujork Times, ta bindte Trumpin për t’iu bashkuar operacionit ushtarak.
Në fillim të luftës, Trumpi pohonte se ShBA-të do të sigurojnë që “terroristët proiranianë” nuk do të mund të destabilizojnë më rajonin. Megjithëse nuk i emërtoi, është e qartë se kjo kishte të bënte me Hejzbollahun në Liban, Hutit në Jemen, milicinë shiite në Irak dhe në një masë më të vogël Hamasin në Gaza. Kërkesa amerikane që Irani të ndalojë mbështetjen për aleatët e tij u gjykua me përgjigjen nga Teherani i cili përherë përgënjështronte se mbështet ushtarakisht dhe financiarisht grupet nga Boshti i rezistencës.
Lufta ishte e fokusuar ekskluzivisht në Iran, megjithëse Izraeli i zgjeroi frontet e tij me sulme të mëdha ajrore dhe tokësore nëpër Liban – gjë me të cilën kërcënoi përpjekjet diplomatike në Islamabad. Për çfarë armëpushimi mund të mendojnë banorët e Libanit ku gjatë operacioneve më të fundit iarelite janë vrarë më shumë se 2.000 njerëz? Vedtëm në ditën kur po mbaheshin bisedimet mbi armëpushimin e zjarrit ata u përballën me 10 minutat më shkatrrimtare që nga koha e rrethmit izraelit të vitit 1982. Atëbotë u vranë më së paku 300 njerëz, ndërsa nga shkatërrimet nuk u pat kursyer as Bejruti. Kryeministri Netanjahu tani po përpiqet të eleminojë definitivisht rrezikun që i vjen Izraelit nga Hejzbollahu shiit.
“E mërkura e zezë” shkaktoi dënimin e ashpër të presidnetit francez Emanuel Makroin dhe shefes së diplomacisë së BE-së Kaja Kalas, duek vërtetuar ehde një herë përçarjen mes ShBA-ve dhe partnerëve në NATO të cilët nuk deëshën të qëndrojnë në mbrojtje të agresorit i cili haptazi shkeli të drejtën ndërkombëtare. Është dëmtuar akoma më shumë edhe kredibiliteti i Amerikës në skenën globale. A është ërfshirë Libani në marrëveshje, sikurse pohojnë iranianët dhe kryeministri pakistanez, ose jo, sikurse thonë në Amerikë dhe Natanjahu? Doli se kjo ishte pengesa e parë dhe më e madhja në negociata. Vlerësohet se Irani dhe grupet që mbështet ai nëpër Lindjen e Afërt janë dëmtuar por nuk janë përfunduar. Ai dëshiron të përmbyllë punën. Shpreson t’i shtyjë mjaftueshëm me krijimin e një kordoni sanitar në Gaza, Siri dhe Liban – gjë që nënkupton se gjendja e gjysëmluftës ka për të vazhduar.
Në mënyrë që të evitojë rrezikun që të përfshihet në kaosin e Lindjes së Afërme nga i cili po përpiqet të dalë, Trumpi kërkoi nga Natanjahu të zvoglojë intensitetin e bomrbardimeve dhe të inicojë bisedimet direkte me qeverinë në Bejrut në mënyrë që Hejzbollahu të çarmatoset. Netanjahu e pranoi pa dëshirë kërkesën e Trumpit, por përsërit se nuk ka për t’i ndërprerë operacionet në Liban gjatë armëpushimit dyjavor. Libani pranon bisedime por përsërit se ndërprerja e sulmeve izraelite është parakush për dialogun.
Përfundimisht, qëllimi i ndryshimit të regjimit. Trumpi fliste për këtë edhe gjatë qershorit të vitit të kaluar edhe në fillim të operacioneve të këtij viti. Inkurajoi iranianët që sulmet t’i shfrytëzojnë si shans për të rrëzuar pushtetin e ajatollahëve. “Ju takon juve të ndërmerrni iniciativën. Ky është ndoshta shansi i vetëm i gjeneratës tuaj”. Më shumë se 90 milionë iraniane ka shumë shkaqe për pakënaqësi ndaj regjimit i cili mbyt me forcë brutale kërkesat e tyre për jetë stabël dhe liri shqoërore, por janë grumbulluar përrethn udhëheqësit të ri Moxhtaba hameni. Izraeli ka likujduar të atin dhe dhjetra liderë politikë si dhe komandantin ushtarak me shpresë se do të krijohen kushtet për ndryshimin e regjimit. Doli sa naive ishte të prisje që populli iranian të dilte në rrugë ndërsa binin bombat izraelite.
Nuk është ralizuar qëllimi që regjimi iranian të binte dhe që Republika Islamike të pranonte kapitullimin pa kushte. Agresorët morën nga kundërshtarët qeveri akoma më të fortë në Teheran e cila u konsolidua shpejt pas shok-ut fillestar.
Humbje për të gjithë
Për amerikanët do të ishte më mirë të kujtoheshin për Afganistanin dhe Irakun, por fuqia fodulle dhe arroganca nuk e lejojnë Trumpin të mendojë në mënyrë racionale. Uashingtoni ishte i lëkundur në besimin se të gjitha rrugët shpien në dorëzimin e Iranit, por doli se kjo nuk ishte logjika e cila mund të zbatohej në një vend i cili ka përllogaritjet e veta dhe i cili është mësuar të jetojë nën sanksione dhe presione.
Do të ishte shumë nëse Trumpi do të shpallte fitoren në luftën e cila u kushtoi amerikanëve një miliardë dollarë në ditë. Irani gjtihashtu shpalli fitoren. Në vend të kapitullimit regjimi në Teheran u imponua si partner i barabartë në bisedime duke vërtetuar statusin e fuqisë së madhe rajonale. Çmimi është i lartë. Është dhjetuar udhëheqja, ka viktima në radhët e civilëve, është dobësuar ushtria dhe Garda revolucionare, shkatërrime të mëdha. Raportet e çrregulluara me fqinjët në Gji të cilët kanë qënë në rrugën drejt normalizimit. Pushtetin pas shpalljes së fitores e pret përballja politike dhe ekonomike me popullsinë të cilën lufta nuk ka dyshim që e ka frustruar. Është e pamjaftueshme për një fitore të madhe.
Netanjahu tani është në fokus për shkak të refuzimit të pranojë ndërprerjen e zjarrit në tërë rajonin dhe deklaratës sipas së cilës “Izraeli nën udhëheqjen time do të vazhdojë të luftojë kundër regjimit terrorist iranian dhe aleatëve të tyre”. Megjithëse, në ndryshim nga Trumpi, ai ka mbështetjen e shumicës së opinionit publik izraelit për të vazhduar luftën, as Nbetanjahu nuk i ka realizuar synimet e shpallura. Qershorin e kaluar, pas luftës 12-ditore, festoi “fitoren historike e cila do të përkujtohet për gjenerata të tëra” ndërsa tani u përpoq përsëri të asgjësojë –tashmë të asgjësuarin – programin bërthamor iranian. Nuk e ndryshoi regjimin në Teheran. Koleksion premtimesh boshe.
Çfarë do të mund t’u ofrojë Netanjahu zgjedhësve në zgjedhjet të cilat duhet të mbahen më së voni me 27 tetor? Nuk sendërtoi “asgjësimin” e Hamasit edhe me çmimin e 70.000 palestinezëve të vrarë dhe fletë arrestin për shkak të krimebe të luftës të lëshuar nga Gjykata ndësrkombëtare penale. Nuk “asgjësoi” Hejzbollahun. Sulmet mbi Iranin e izolojnë akoma më shumë Izraelin në skenën ndërkombëtare. Ndoshta pas strategjisë dhjetravjeçre të mbështetjes të forca, izraelitët përfundimisht do ta kuptojnë se “Zotëria siguri” nuk solli aspak siguri. Netanjahu mund të jetë humbësi më i madh e kësaj lufte.
Mbytja e ambicjeve amerikane
Mossuksesi i negociatave në Islamabad dhe pasiguria e lundrimit nëpër Ngushticën e Hormuzit rritin rrezikshmërinë që Amerika e Trumpit të përjetojë fatin e dy fuqive më të mëdha koloniale të Lindjes së Afërme në kohën e krizën së Suezit në vitin 1956. Britania e Madhe, Franca dhe Izraeli nisën atëbotë luftën kundër Egjyptit pas vendimit të presidentit Gamal Abdel Naser për të nacionalizuar Kanalin e Suezit. Agresioni tresh, synimi i të cilit ishte rrëzimi i regjimit në Kajro, përfundoi me ndërhyrjen e ShBA-ve dhe Bashkimit Sovjetik. Amerika atëbotë u bë fuqi dominuese në Lindjen e Afërme. Shtatë dhjetëvjeçarë më vonë, mund të ndodhë lehtë që në Ngushticën e Hormuzit të mbyten ambicjet amerikano-izraelite për të eleminuar Iranin dhe për të realizuar kontroll të plotë mbi Lindjen e Afërme.
Trumpi ka treguar se nuk e njeh armikun kundër të cilit lufton. Meqënëse nuk mundi t’i ikte ngashnjmit të spektaklit të fuqisë më të madhe, përfundoi i ngatërruar në rrjetën e ambicjeve dhe planeve konfuze të tij. I mbeti vetëm të shpallë triumfin në luftën në të cilën vërtetë realizoi disa fitore taktike, por jo edhe synimet e shpallura kryesore, luftë në të cilën tronditi energjtikisht tërë botën, përçau Amerikën dhe bazën e tij republikane dhe për më shumë tronditi aleancën e NATO-s.
Askush nuk e priste që problemet në Islamabad të zgjidhshin për një ditë, por ama askush nuk e priste se do të dështonin për më pak se 24 orë.
Po hyjmë në një fazë të re pasigurie e cila do t’i japë përgjigje pyetjes nëse kjo është vetëm një pauzë në luftë, apo rrugë drejt stabilitetit të rajonit.
[i] https://radar.nova.rs/global/ormuski-moreuz-iran-izrael-sad-rdr-109/
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
