EKSKLUZIVISHT PER ARGUMENTUM
NGA DR. JORGJI KOTE
Mjeshtër i Madh në Diplomaci
Kjo javë shënoi dy ngjarje të rëndësishme, jehona e të cilave shkon përtej rajonit të Kaukazit dhe Azisë Qëndrore. Më 23 Gusht, në Kazakistan u organizuan zgjedhjet e parakohshme parlamentare. Ato u zhvilluan në vijim të referendumit kushtetues të datës 15 Mars 2026, në të cilin krahas të tjerash u vendos që Kurultai, siç njihet Parlamenti të ketë një dhomë. Këto zgjedhje, te të cilat do të ndalemi gjatë shkrimit i fitoi Partia qeveritare ‘Adilet’ me diferencë të madhe nga 4 – 5 partitë e tjera.
Ndërsa më 25 Gusht, lajmi i ditës në Europë ishte njoftimi i Kryeministrit të Armenisë, Nikol Panyishan se së shpejti, Armenia do të dorëzojë kërkesën zyrtare për anëtarësimin në Bashkimin Europian. Edhe pse Presidenti Putin, i shqetësuar nga kjo lëvizje e re pro-perendimore në Kaukaz rikujtoi nevojën e referendumit përkatës, Kryeministri armen pohoi se fillimisht do të dërgohet kërkesa në Bruksel dhe në vijim do të zhvillohet edhe referendumi në fjalë. Liderët e BE-së, duke filluar nga Presidentja e Komisionit, Ursula von der Leyen e përshëndetën vendimin armen dhe u zotuan për një bashkëpunim të frytshëm për realizimin e këtij objektivi strategjik.
Kësisoj, Ukrainës, Moldavisë dhe Gjeorgjisë tani i shtohet edhe Armenia në grupin e vendeve që aspirojnë integrimin e plotë europian, krahas 6 shteteve të Ballkanit Perendimor, natyrisht një sfidë e re për ato vende dhe sidomos për BE-në.
Vështrim panoramik
Këto janë dy ngjarjet dhe lajmet më të reja nga Azia Qëndrore, por gjatë këtyre viteve të fundit ato janë paraprirë nga zhvillime të tjera intriguese dhe integruese; dëshmi të një ndryshimi dhe kthesë të madhe historike në këtë rajon kyç të gjeopolitikës europiane, të pasur me gaz, naftë dhe pasuri të tjera nëntokësore, lidhur me raportet me aleatët e tyre tradicionalë, Rusinë & Kinën por edhe me SHBA-të, BE-në, Japoninë, Kanadanë, Indinë, Pakistanin dhe vende të tjera.
Padyshim që shkaku dhe faktori kryesor i këtyre lëvizjeve me dinamika të reja cilësore në marrëdhëniet politike, ekonomike dhe diplomatike në ish republikat sovjetike në Azinë Qëndrore dhe sidomos në gërryerjen e besueshmërisë te aleati i tyre Rusia është agresioni i saj kundër Ukrainës. Rusia që deri disa vite më parë ishte kombi më i madh udhëheqës në atë rajon dhe më gjerë tani prej tyre po shihet dhe trajtohet më shumë si rrezik se sa partner. Në këto kushte, vende si Moldavia kanë shtuar përpjekjet dhe demarshet diplomatike për anëtarësimin në BE; ndërsa të tjerat po kërkojnë dhe argumente dhe mënyra për një diversifikim të politikave dhe qëndrimeve të tyre në favor të Perëndimit dhe dora dorës për një distancim të butë gjeopolitik ndaj Rusisë; kjo po shoqërohet edhe me ridimensionimin në përgjithësi të qëndrimeve të tyre ndaj fuqive të mëdha si edhe blloqeve ushtarake në rajon dhe më gjerë.
Për pasojë, me përjashtim të bashkëpunimit ekonomiko-tregtar që nuk e kanë prekur për shkaqe specifike objektive, këto vende po i ndryshojnë rrënjësisht qëndrimet e tyre ndaj Rusisë, vetëm e vetëm që të mos krijojnë shkaqe, precedentë dhe rreziqe për mbrojtjen dhe sigurinë e tyre.
Ndërkohë, pa prishur marrëveshjet e shumta që kanë me Rusinë në shumë fusha, ato po bëjnë një rishpërnarje të komponentëve të varësisë së tyre, me qëllim që të sigurojnë sovranitetin e tyre. Në këtë kuadër, disa vende në këtë rajon po i kushtojnë përparësi garantimit të sigurisë së tyre nga Rusia, modernizimit të infrastrukturës nëpërmjet Kinës, investimeve të BE-së, mbrojtjes nga Turqia dhe teknologjisë nga SHBA-të.
Në fakt, Rusia e dobësuar për shkak të luftës në Ukrainë, me një imazh të rënë, me varësi të madhe nga Kina dhe tanimë pa investime perendimore është bërë një partnere shumë më pak tërheqëse se para 10 viteve për vendet në Kaukaz.
Nisur nga interesi që ato paraqesin në një rajon të tillë jetik me bashkësi dhe përplasje të mëdha interesash gjeostrategjike, më poshtë po ndalemi te zhvillimet kryesore në marrëdhëniet me Rusinë të pesë vendeve në Azinë Qëndrore – Moldavi, Azerbaixhan, Armeni, Kazakistan dhe Uzbekistan.
MOLDAVIA
Pas Ukrainës, Moldavia përfaqëson shembullin më të mirë që vazhdon me konseguencë kursin e saj të vendosur pro-europian. Qysh nga vera e vitit 2022 Moldavia është vend kandidat për në BE; në Qershor 2024 ajo çeli edhe negociatat e anëtarësimit me të. Në Tetor 2024, në Referendumin lidhur me këtë anëtarësim, forcat pro-europiane, edhe pse me diferencë të ngushtë fituan mbi ato pro-ruse. Ja pse tani Rusia edhe për Moldavinë shihet si rrezik dhe jo më si partner.
Në vijim, “Partia për Veprim dhe Solidaritet“ e Presidentes Maia Sandu fitoi bindshëm në zgjedhjet parlamentare në shtator 2025, megjithë ndërhyrjet e shumta ruse në ato zgjedhje dhe shumën prej 100 Milion Euro të shpenzuar për propagandën e saj.
Megjithatë, sipas disa burimeve të medias amerikane dhe kryesisht të New York Times, Presidenti Putin nuk heq dorë dhe aq lehtë nga synimet e tij. Sipas shumë ekspertëve, mbas Ukrainës, e dyta në “menunë“ e sulmeve ushtarake ruse mund të jetë pikërisht Moldavia. Moska do ta bëjë këtë si trysni mbi Perëndimin, që ai të tërheqë mbështetjen për Ukrainën por edhe për destabilizimin e BE-së dhe të NATO-s. Ndaj, krahas masave dhe meazheve të tjera mbështetëse, në shenjë solidariteti me Moldavinë, më 1 Qershor 2023 aty u bë edhe takimi demonstrativ i Komunitetit Politik Europian me praninë e 47 kryetarëve të Shtetit/Qeverive; ky ishte takimi i tij i dytë pas Samitit inaugural në Pragë 2022.
ARMENIA
Ndikimi dhe ndërhyrjet e ndryshme ruse po bien ndjeshëm edhe në Armeni. Partia “Kontrata Civile“ e Kryeministrit Nikol Pashinyan fitoi shumicën ose 56,7 për qind të votave në zgjedhjet parlamentare të datës 7 Qershor 2026, edhe pse Putini dhe Moska kishin punuar shumë në mbështetje të kundërshtarit të tij, Partisë pro-ruse « Armenia e fortë » e cila fitoi vetëm 17,5 për qind të votave. Megjithë retorikën miqësore të Pashynianit me Putinin, për të dhe shumicën e armenëve është bërë krejtësisht e qartë se tani as atanuk mund të mbështeten më te Rusia!
Zhgënjimi i madh armen lidhet veçanërisht me mungesën e ndihmës dhe mbështetjes ruse në luftën e Dytë 44 ditore të Karabakut( 27 Shtator – 10 Nëntor 2020) ku Azerbajxhani më në fund arriti ta rimarrë atë rajon tejet problematik.
Në këto kushte, siç u përmend qysh në fillim të shkrimit, Kryeministri Pashynian ka vendosur ta çojë vendin drejt BE-së dhe për këtë qëllim do të organizojë edhe një referendum, ku do të shtohet edhe amendamenti se Armenia heq dorë nga çdo rivendikim territorial. Kjo do t’i çelte rrugën nënshkrimit dhe hyrjes në fuqi të Marrëveshjes së Paqes, të sigluar me Azerbaixhanin që përmendet më poshtë. Ndërkohë, në kuadrin e shtimit të marrëdhënieve me BE-në, si bllok dhe veç e veç, në fushën e sigurisë, Armenia po kërkon fusha bashkëpunimi me Francën, e cila gjatë vitit në vazhdim është bërë aleate e saj strategjike. me Armeninë. Një partner tjetër i rëndësishëm është India, e cila siguron furnizimin e Armenisë me pajisjet më të rëndësishme të armatimit.
Gjithsesi, ndarja gjeopolitike nga Rusia nuk është edhe aq e thjeshtë dhe e prerë si me thikë as për Armeninë; dhe kjo jo vetëm në fushën delikate dhe të brishtë të sigurisë, por sidomos në ato të ekonomisë dhe tregtisë. Një pjesë e madhe e eksporteve armene është e destinuar për Rusinë. Gjithashtu koncernet shtetërore ruse kontrollojnë hekurudhat armene dhe një pjesë të infrastrukturës energjitike.
AZERBAJXHANI
Rimarrja e Nagorni Karabakut u bë edhe për Bakunë shkak thelbësor për distancim nga Rusia. Moska e mbajti për dekada të tëra atë rajon si “konflikt të ngrirë“ duke armatosur të dyja palët.
Megjithë tensionet në politikën e jashtme me Rusinë, Bakuja nuk mund të distancohet tërësisht nga Moska. Gjithsesi, nisur edhe nga strategjia e tanishme e diversifikimit të politikës së saj të jashtme, aktualisht Rusia është thjesht një ndër shumë partnerët azerë.
Më tej, Azerbajxhani po i kompenson marrëdhëniet me Rusinë me vende të tjera nga rajoni, Europa dhe bota. Për rrjedhojë, partneri më i rëndësishëm i Azerbajxhanit është Turqia, e cila e ndihmoi shumë edhe në Luftën e Karabakut. Një partner tjetër i rëndësishëm për livrimin e armëve krahas Izraelit është Pakistani. Edhe Kina është partner strategjik i Azerbaixhanit, sidomos në fushën e energjisë së ripërtëritshme.
Por, pavarësisht nga sa sipër, Azerbajxhani bën përpjekje maksimale me qëllim që t’i ketë krahët e sigurta edhe me Rusinë. Edhe pse marrëdhëniet e tyre janë ftohur ndjeshëm pas rrëzimit nga mbrojtja kundërajrore ruse në territiin e kësaj të fundit të një avioni azer në dhjetor 2024, bombardimit tri herë të ambasadës së saj në Kiev gjatë vitit 2025 dhe incidenteve me shtetas azerë në Rusi. Megjithatë, diplomacia azere tregohet e matur, me distancim por jo armiqësim, duke shtuar kontrollet sidomos mbi fuqinë e butë ruse dhe duke mbajtur hapur në çdo rast kanalet e komunikimit. Këto janë qëndrime të drejta sepse vërtet që pas agresionit në Ukrainë, Rusia nuk i ka kapacitetet për një fushatë ushtarake në Kaukaz, por prapë ajo nuk është se ka hequr dorë nga ambiciet ekspansioniste në atë rajon.
Rreziku tjetër nga Rusia është bashkëpunimi i saj me Iranin për të penguar procesin e paqes në rajon; duke filluar nga kundërshtimi i ndërtimit të Korridorit të Paqes Trump me SHBA-të dhe me provokime politike dhe ushtarake në rajon.
Padyshim që ngjarja më madhore për Bakunë ishte ngritja në nivel strategjik e marrëdhënieve me SHBA-të pas takimit të Presidentit Ilham Aliyev me Presidentin Trump në Uashington më 7 Gusht 2025. Kjo u bë e mundur falë nënshkrimit të « Memorandumi i Mirëkuptimit për krijimin e Grupit të Punës për “Kartën e Partneritetit Strategjik” më 8 Gusht. Një arritje e shënuar kjo, mbasi në realitetet e reja gjeopolitike të krijuara në Kaukazin e Jugut, Azerbajxhani u konfirmua si partner i ngushtë i SHBA-ve, një garanci e qartë sigurie kjo edhe nga rreziku rus.
Me rëndësi të veçantë për Azerbajxhanin dhe marrëdhëniet me SHBA-të ishte nënshkrimi më 7 Gusht nga Presidenti Trump i pezullimit të « Aktit të Mbështetjes së Lirisë” dhe sidomos “Seksionit 907” i miratuar nga Kongresi Amerikan në vitin 1992. Ai ndalonte ndihmat për Azerbajxhanin, për shkak gjoja të bllokadës së tij ndaj Armenisë. Për pasojë, Azerbajxhani ishte shteti i vetëm post-sovjetik që nuk merrte ndihma të drejtpërdrejta nga SHBA-të për lehtësimin e procesit të stabilizimit politik dhe ekonomik pas shpalljes së pavarësisë së tij.
Tani shpresohet shumë që politika amerikane ta shfuqizojë atë akt, sepse nuk është më efektiv dhe nuk i përshtatet realiteteve të reja.
Nisur nga sa sipër, por jo vetëm, bashkohem me shumë politologë dhe ekspertë të mirënjohur vendas dhe ndërkombëtarë se me diplomacinë e tij pa bujë por plot bukë, Azerbajxhani është konfirmuar si Fuqi e Mesme efektive, me ndikim dhe jehonë rajonale dhe më gjerë. Ajo po jep një shembull pozitiv të kapërcimit të situatave nga më të vështirat; me mendim diplomatik, me durim strategjik, me mirëkuptim dhe tolerancë, në bashkëpunim të ngushtë me aktorë dhe faktorë madhorë gjeopolitikë, sidomos me SHBA-të, BE-në dhe zbatimin konsekuent të fqinjësisë së mirë.
PAQJA ARMENI – AZERBAJXHAN
Këtu vlen të theksohet afrimi i madh këto dy vitet e fundit midis Azerbajxhanit dhe Armenisë në të gjitha fushat jetike dhe e prekshme edhe për njeriun e thjeshtë, duke filluar nga masat për krijimin e besimit. Kjo po bëhet me ndërmjetësimin e SHBA-ve, si rrjedhojë e predispozicionit të qeverive të këtyre dy vendeve për partneritet strategjik me SHBA-të.
Fillimi i një epoke të re të paqes së qëndrueshme midis tyre u zyrtarizua më 8 Gusht 2025 në Shtëpinë e Bardhë, në përfundim të Takimit mes Presidentit Trump, Presidentit Aliyev dhe Kryeministrit Pashinyan me siglimin e « Deklarata e Përbashkët mbi Procesin e Paqes midis Azerbajxhanit dhe Armenisë». Gjithsesi, garantimi i një paqeje të qëndrueshme midis tyre varet nga ndryshimi kushtetues në Armeni, që ajo të mos rivendikojë më territore si Nagorno Karabaku, të cilën e përmendëm kur shkruam për Armeninë.
Në vijim, për Azerbajxhanin dhe Armeninë ishte me rëndësi epokale vizita historike e Zv.Presidentit amerikan J.D. Vance në Baku dhe Yerevan më 9 – 11 Shkurt 2026. Ishte e para vizitë e një zëvendëspresideti amerikan në detyrë, gjatë të cilës u nënshkruan disa marrëveshje të rëndësishme. Kjo vizitë dha mesazhin tjetër madhor të largimit gradual të Bakusë nga ndikimi rus dhe afrimit të mëtejshëm me Perëndimin dhe SHBA-të.
KAZAKISTANI
Duke kaluar në Kazakistan, nga viti 2019 nën drejtimin e Presidentit të moderuar Kassym-Jomart Tokaiev, ish drejtor i Përgjithsëm i OKB-së në Gjenevë ( 2011 – 2013) ish Minister i Jashtëm dhe Ish Kryeminister, Kazakistani është bërë protagonist i “politikës së jashtme shumë vektoriale“ në hapësirën post-sovjetike: vektorët e asaj politike kanë qenë dhe mbeten Rusia, Kina, SHBA-të dhe BE-ja.
Në gjeopolitikën e tij Kazakistani mbështetet shumë në eksportet e naftës, uraniumit, zinkut dhe mineraleve të tjera. Ai paraqitet si një fuqi e mesme në rritje, që krahas aktorëve të mëdhenj gjeopolitikë mban lidhje të mira edhe me Turqinë, Japoninë, Korenë e Jugut dhe monarkitë e Gjirit.
Edhe në këtë vend, ndikimi rus është dobësuar ndjeshëm pas agresionit rus kundër Ukrainës. Aneksimi i Krimesë më 2014 dhe invazioni në Ukrainë në shkurt 2022 i dhanë lidershipit kazak argumenta të reja për një distancim të kujdesshëm nga Rusia. Presidenti Tokaiev i dha shenjat e para të kundërshtimit qysh në muajin Qershor 2022 kur në Forumin e saj Ekonomik të Saint Petersburgut ia tha në sy Putinit se nuk ishte dakord me agresionin kundër Ukrainës. Më vonë, ai refuzoi të njihte referendumin për pavarësinë e Doneskut dhe Luhanskit. Për të ardhur te takimi më i fundit me Presidentin Putin në Omsk më 25 Korrik 2026, ku ndonëse me gjuhë diplomatike, me vlerësime dhe mirësjellje për të i bëri thirje ta ndalonte luftën në Ukrainë, çka Putini e kundërshtoi. Ndërkohë, ashtu si edhe vendet e tjera të Kaukazit, Kazakistani e ka shprehur solidaritetin me Ukrainën në forma nga më të ndryshmet.
Gjithsesi, Rusia mbetet e rëndësishme si në pikpamje të sigurisë ashtu dhe si vend tranzit për eksportet e rëndësishme si nafta, ndonëse Kazakistani po bën përpjekje për diversifikimin e rrugëve të transportit. Ai ka kufirin më të gjatë tokësor prej 7500 km me Rusinë dhe shumë marrëveshje të mëparshme në fusha jetike.
Me qëllim që të ruajë ekuilibrat e nevojshëm për pavarësinë, Presidenti Tokaiev i kushton rëndësi marrëdhënieve me Kinën, sidomos sa i takon teknologjisë dhe rrugëve të tranzitit; por, ai kërkon njëkohësisht që të kompensojë pretendimet e fuqive të mëdha si Kina dhe Rusia me marrëdhënie të mira me Perëndimin dhe partnerët e tjerë aziatikë. Aktualisht, partneri i tij më i madh tregtar është BE-ja.
Ashtu siç e përmendëm në fillim të këtij shkrimi, më 23 Gusht, kazakët zgjodhën për herë të parë pas ndryshimeve të shumta të Kushtetutës të vitit 1995 Parlamentin e ri.Rreth 12,6 Million zgjedhës votuan për 145 deputetë për Kurultain me një dhomë. Ashtu siç edhe pritej, Partia mbështetëse e Presidentit Tokaiv ”Ǻdilet” e cila në fillim të këtij viti ”thithi” partinë e mëparshme qeverisëse ”Amanat” fitoi 71, 1 për qind të votave. Ndërsa 4 partitë e tjera nuk fituan më shumë se 6 për qind. Pjesëmarrja ishte tejet e lartë me 74 për qind.
Megjithë problemet e konstatuara nga vëzhguesit e BE-së, zgjedhjet legjitimuan etapën e re të zhvillimit dhe i çelën rrugën reformave të reja premtuese. Këto zgjedhje u bënë pas Referendumit të datës 15 mars 2026, ku u ndryshua në masën 95 për qind Kushtetuta e vitit 1995 me shumë masa dhe reforma të rëndësishme, duke përfshirë edhe parlamentin me një dhomë deputetësh. Ato u karakterizuan nga një pjesëmarrje të lartë në masën 75 për qind, ku 90 për qind votuan pro ndryshimeve kushtetuese dhe vetëm 10 për qind ishin kundër tyre.
UZBEKISTANI
Mbi tri dekadat e para pas shpalljes së pavarësisë, Uzbekistani i pasur me gaz ndiqte një politikë të jashtme të izolimit. Presidenti autokrat Islam Karimow nuk kishte besim as te Rusia dhe as te Perendimi. Pas vdekjes së tij përpara 10 vitesh, President u bë Kryeministri
Savkat Mirziyoyev, i cili bëri edhe hapjen e vendit ndaj investimeve, ndonëse pa e demokratizuar atë në kuptimin e plotë të fjalës.
Edhe ai po ndjek diplomacinë shumë vektoriale, asnjanjësinë ushtarake, diplomaci pragmatiste ekonomike dhe zgjidhjen e konflikteve me mjete paqësore.
Ashtu si edhe vendet e tjera të rajonit, edhe Uzbekistani po i kushton rëndësi forcimit të bashkëpunimit rajonal, ku bie në sy projekti madhor me Azerbaixhanin ” Central Asia 2040” etj.
Këtë politikë diversifikuese ai po e ndjek edhe në fushën e investimeve të huaja, ku donatori më i madh financiar deri tani është Kina me mbi 10 miliard dollarë, e ndjekur nga Rusia, vendet e Gjirit, Turqia edhe europianët.
Në pikëpamje të politikës së jashtme, Kryeministri Mirziyoyev e ka bërë shembull Uzbekistanin. Rusia mbetet e rëndësishme si partner, por jo alternativë e vetme si dikur. Ndërkohë, partneri më i rëndësishëm tregtar dhe blerësi më i madh i gazit uzbek është Kina.
PERFUNDIME
Në dritën e zhvillimeve dhe dukurive cilësore të lartpërmendura, ashtu siç e pohon edhe eksperti i njohur i çështjeve rajonale, Lukas Aubin, tashmë edhe vetë koncepti “hapësira port-sovjetike“ që kishte Rusinë në epiqendër po ndryshon ndjeshëm. Edhe pse vendet e lartpërmendura janë bashkë me Rusinë pjestare në Nismën e Bashkëpunimit të Shangait, Traktatin e Sigurisë Kolektive, në Bashkimin Ekonomik Euroaziatik, etj dhe vazhdojnë bashkëpunimin e tyre edhe si vende fqinje, ky koncept po e humbet peshën dhe kuptimin gjeopolitik bashkë me dobësimin dhe zbehjen e rolit rus. Tani vendet e Azisë Qëndrore nuk duan të mbajnë dhe ca më tepër të shtojnë lidhjet dhe varësinë nga Rusia, mbasi kjo do të ishte faktor rreziku për lirinë dhe pavarësinë e tyre; ndaj, ato duan të jenë aktorë të rëndësishëm rajonalë dhe më gjerë midis Europës dhe Azisë. Natyrisht Rusia mbetet shtylla kryesore Euroaziatike, por me ndryshimin e madh se tani ajo nuk është më qendra e vetme e gravitetit rajonal dhe ca më pak europian.
© 2026 Argumentum
