Objektivi kryesor i politikës së jashtme të Presidentit të SHBA-së, Donald Trump, duket të jetë shpërbërja e rendit të udhëhequr nga SHBA-të e pasluftës që ka mbështetur stabilitetin global për 80 vjet. Në vend të tij, ai po fut në një epokë të konkurrencës neo-perandorake të nxitur nga nacionalizmi i krishterë, i mbështetur nga impulse irracionale dhe i mbështjellë me retorikë të pacipë.
Nga Ahmet Davutoğlu*
Në fillim të mandatit të parë të Donald Trump në Shtëpinë e Bardhë, unë argumentova se kjo nuk do të ishte një presidencë e zakonshme amerikane. Rendi ndërkombëtar, tashmë i rrethuar nga dobësi dhe mosmarrëveshje themelore mbi vlerat dhe institucionet e tij thelbësore, tani po përballej me një ndryshim sizmik.
Me fillimin e mandatit të dytë të Trumpit të shënuar nga kaos edhe më i madh, ajo që dikur dukej si një tronditje e izoluar ka evoluar në një “tërmet sistemik” të plotë. Retorika nxitëse e Trump-it, urdhrat ekzekutivë shpesh të pambrojtur dhe qasja despotike ndaj luftërave në Gaza dhe Ukrainë kanë tronditur vetë themelet e sistemit shumëpalësh, të cilit iu deshën katër shekuj luftërash dhe vuajtjesh – që datojnë që nga Paqja e Vestfalisë.
Veprimet dhe deklaratat e Trump gjatë dy muajve të fundit sugjerojnë se ne po hyjmë në një epokë pasigurie të thellë në të cilën krizat mund të shpërthejnë dhe të përshkallëzohen në çdo moment. Një parim i vetëm duket se mbizotëron tani: fuqia është e drejtë. Në fund të fundit, në zemër të së drejtës ndërkombëtare qëndron parimi i “pacta sunt servanda”: traktatet duhet të respektohen. Megjithatë, brenda disa javësh pas kthimit në Shtëpinë e Bardhë, Trump ka shkelur, zhvlerësuar ose tërhequr nga marrëveshjet dhe angazhimet e shumta të marra nga administratat e mëparshme amerikane, përfshirë të tijën.
Objektivi më i gjerë i politikës së jashtme të Trump duket se është të çmontojë rendin global të vendosur 80 vjet më parë nga një brez i plagosur nga tmerret e Luftës së Dytë Botërore dhe fillimi i një epoke të konkurrencës neo-koloniale. Kërcënimet e tij për të aneksuar Grenlandën “në një mënyrë apo në një tjetër”, për të rimarrë kontrollin e Kanalit të Panamasë dhe për ta kthyer Kanadanë në shtetin e 51-të – së bashku me portretizimin e tij të Gazasve si pak më shumë se një pengesë për një marrëveshje të pasurive të paluajtshme – ofrojnë një vështrim të qartë të botëkuptimit të tij neo-imperialist.
Pavarësisht strukturës së tij oligarkike, Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara – i dominuar nga pesë anëtarët e tij të përhershëm (P5) dhe i udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara – qëndron në rrugën e kërkimit të Trump për dominim global. Rrjedhimisht, ai ka zgjedhur ta anashkalojë atë në favor të një marrëveshjeje P2 që rrotullohet rreth SHBA-së dhe Rusisë dhe i bën jehonë bilateralizmit SHBA-Sovjetik të epokës së Luftës së Ftohtë. Ai gjithashtu ka kundërshtuar hapur rezolutat e Këshillit të Sigurimit, së bashku me një gamë të gjerë konventash ndërkombëtare.
Axhenda e Trump-it Amerika e Parë është në kontrast të plotë me parimin “njerëzimi në radhë të parë” që mbështeti Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut, e krijuar pas Luftës së Dytë Botërore për të parandaluar rilindjen e fashizmit. Ajo deklaratë dhe krijimi i mëvonshëm i Këshillit të OKB-së për të Drejtat e Njeriut (UNHRC), mishëruan frymën e një rendi ndërkombëtar që e vendosi dinjitetin njerëzor mbi gjeopolitikën.
Duke refuzuar këtë ideal themelues, Trump rrezikon ta transformojë Këshillin e Sigurimit në një instrument të forcës brutale. Nëse katër anëtarët e mbetur të përhershëm do të adoptonin qëndrime të ngjashme nacionaliste, rezultati do të ishte një përleshje e rrezikshme për dominim.
Në mënyrë të ngjashme, përpjekjet e Trump për të çmontuar agjencitë kryesore të OKB-së si UNHRC, Agjencia e Ndihmës dhe Punës për Refugjatët Palestinë në Lindjen e Afërt (UNRWA), UNESCO dhe Organizata Botërore e Shëndetësisë po gërryejnë themelet e rendit ndërkombëtar. Qasja e tij shkatërruese jo vetëm që po minon sistemin e OKB-së, por edhe Pax Americana që ka mbështetur prej kohësh stabilitetin global.
Ndryshe nga sistemet perandorake që i paraprinë, rendi i pasluftës i udhëhequr nga SHBA mbështetej në tre shtylla: institucionet shumëpalëshe të dominuara nga SHBA, një arkitekturë sigurie globale e ndërtuar rreth aleancave si NATO, dhe një rend ekonomik i bazuar në tregtinë e lirë dhe statusin e dollarit si monedha kryesore rezervë në botë.
Në të kundërt, vizioni i Trump për Pax Americana për shekullin e njëzet e një është një totalitarizëm i pakontrolluar dhe i drejtuar nga teknologjia. Taktikat e tij të ngacmimit – të tilla si përpjekjet e tij të përsëritura për të poshtëruar presidentin ukrainas Volodymyr Zelensky – janë pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për të tronditur dhe frikësuar liderët globalë që të pranojnë vizionin e tij të shekullit të nëntëmbëdhjetë për botën.
Ky ndryshim nuk erdhi nga hiçi. Urdhri i udhëhequr nga SHBA-ja është rrënuar prej vitesh. Që nga fundi i Luftës së Ftohtë, politika e jashtme e SHBA-së është shënuar nga një ndërprerje strategjike, me çdo administratë që ka miratuar doktrina jashtëzakonisht të ndryshme. George H.W. Thirrja e Bushit për një “rend të ri botëror” u pasua nga ndërhyrja humanitare e Bill Klintonit. Sulmet terroriste të 11 shtatorit 2001 nxitën arsyetimin neokonservator të George W. Bush për pushtimin e Afganistanit dhe Irakut. Nga ana tjetër, diplomacia shumëpalëshe, por shpesh pasive e Barack Obamës, shkaktoi reflekset reaksionare që përcaktuan mandatin e parë të Trump, ashtu si politika e jashtme jokonsistente dhe kryesisht joefektive e Joe Biden – veçanërisht në Gaza – ndihmoi në hapjen e rrugës për kthimin e Trump.
Tani, me Trumpin më të guximshëm se kurrë, ne jemi dëshmitarë të pasojave të ndërprerjes strategjike të Amerikës: një rend neo-kolonial i drejtuar nga nacionalizmi i krishterë, i fuqizuar nga teknologjitë e avancuara, i mbështetur nga impulse irracionale dhe i mbështjellë me retorikë të pacipë.
Në pranverën e vitit 2002, në një leksion në Universitetin e Princeton-it, vura re rritjen e nacionalizmit ekstrem në Amerikën e pas 11 shtatorit dhe paralajmërova se SHBA-ja nuk kishte nevojë për një udhëheqës të ngjashëm me Cezarin, i cili kërkon dominimin përmes fuqisë ushtarake. Në vend të kësaj, ajo kishte nevojë për një Marcus Aurelius – një filozof-shtetar i aftë për të udhëhequr një rend kompleks global me mençuri, përmbajtje dhe respekt për të drejtën ndërkombëtare.
Për një kohë, besova se Obama mund të bëhej një udhëheqës i tillë. Kur ai mori detyrën në vitin 2009 dhe zgjodhi Turqinë si destinacionin e tij të parë jashtë shtetit – e ndjekur nga Iraku, Arabia Saudite dhe Egjipti – ndjeva një ndjenjë të vërtetë shprese. Mjerisht, gabova. Por përvojat e mia si ministër i jashtëm dhe më vonë kryeministër i Turqisë përforcuan besimin tim në mundësinë e balancimit të diplomacisë dhe forcës në një mënyrë që u shërben interesave të të gjitha vendeve – jo vetëm atyre të fuqive të mëdha.
Nga Argjentina në Turqi, vendet në mbarë botën përballen me të njëjtën zgjedhje themelore që përballet me SHBA-në: A do t’i dorëzohemi Cezarëve autoritarë që bëhen më shtypës ndërsa fuqia e tyre rritet, apo do të zgjedhim liderë që, si Marcus Aurelius, kërkojnë të qeverisin me qëllim? Kjo është pyetja përcaktuese e kohës sonë dhe ne duhet t’i përgjigjemi së bashku.
*Ahmet Davutoğlu është ish-kryeministër (2014-16) dhe ministër i jashtëm (2009-14) i Turqisë.
Burimi: project-syndicate.org/
Përshtati në shqip: Argumentum.al
