Nga Philip Acey*
Ekskluzivisht për Argumentum
Më 8 gusht, Armenia dhe Azerbajxhani nënshkruan një marrëveshje historike paqeje në Shtëpinë e Bardhë, në prani të Presidentit Trump. Marrëveshja, e cila parashikon një fund të tre dekadave armiqësi dhe hapjen e një korridori që lidh Azerbajxhanin me enklavën e tij Nakhchivan, është e jashtëzakonshme jo vetëm për marrëveshjen në vetvete, por edhe për mjedisin ku u nënshkrua: në Shtëpinë e Bardhë, me Trump në krye, menaxhim të drejtpërdrejtë amerikan mbi korridorin, dhe pa asnjë përmendje nga ana e Armenisë apo Azerbajxhanit për ndonjë rol rus.
Për herë të parë që nga shpërbërja e Bashkimit Sovjetik, nuk ishte Rusia, por Shtetet e Bashkuara që bashkuan Armeninë dhe Azerbajxhanin. Ky ndryshim sinjalizon një epokë të re në Kaukazin Jugor, që shqetëson udhëheqësit në Rusi, Iran dhe fraksionet nacionaliste lokale.
Marrëveshja u bë e mundur nga humbja e fundit dhe dramatike e kredibilitetit të Rusisë në të dyja vendet. Në vitin 2023, Azerbajxhani mori me forcë kontrollin e Nagorno-Karabakhut, ndërsa paqeruajtësit rusë bënë shumë pak për ta ndaluar këtë. Armenianët, të cilët vareshin nga paqeruajtësit rusë për të ruajtur status quonë në Nagorno-Karabakh, u ndjenë të braktisur. Si rezultat, Armenia ngriti pezull pjesëmarrjen e saj në Organizatën Kolektive të Sigurisë të udhëhequr nga Rusia (CSTO) dhe u kthye drejt Francës, Greqisë dhe Qipros për bashkëpunim në mbrojtje.
Në të njëjtën kohë, besimi i Azerbajxhanit në Rusi u shemb pas një incidenti në dhjetor 2024, kur një raketë tokë-ajër ruse rrëzoi një fluturim të kompanisë ajrore të Azerbajxhanit mbi hapësirën ajrore ruse, duke vrarë dhjetëra persona. Moska ka refuzuar të pranojë përgjegjësinë, duke thelluar tensionet, ndërsa Baku përgatitet ta çojë Rusinë në gjykata ndërkombëtare për të arritur një marrëveshje.
Si Armenia, ashtu edhe Azerbajxhani, dikur pjesë e fuqishme e sferës së ndikimit rus, papritur po kërkonin alternativa. Kjo krijoi një mundësi. Shtetet e Bashkuara, të mbështetura nga partnerët evropianë, ndërhynë për të ndërmjetësuar – diçka e papranueshme vetëm pak vite më parë.
Simbolika e nënshkrimit në Shtëpinë e Bardhë u fuqizua kur Armenia dhe Azerbajxhani njoftuan emrin e korridorit të tyre të ri që lidh Azerbajxhanin me enklavën e tij Nakhchivan: “Rruga Trump për Paqe dhe Prosperitet Ndërkombëtar.” Trump insistoj se nuk e kishte kërkuar këtë emër; kjo ishte një gjest strategjik nga ana e Armenisë dhe Azerbajxhanit. Duke lidhur emrin e tij me korridorin, ata mendojnë se Trump do të ndihet personalisht i përfshirë në mbijetesën e marrëveshjes, ndërsa dërgon një mesazh të qartë drejt Moskës: Rusia nuk meriton lavdërime për këtë afrimitet dhe nuk ka më monopol mbi paqësinë në Kaukazin Jugor.
Përgjigjja e Rusisë ndaj marrëveshjes ishte domethënëse. Ministria e Jashtme deklaroi se “faza aktuale e normalizimit filloi me ndihmën direkte dhe rolin qendror të Rusisë.” Si e tillë, Moska është reduktuar vetëm në një përpjekje për ta paraqitur këtë afrimitet në dritë pozitive, duke refuzuar të pranojë se ishin pikërisht gabimet strategjike të saj ato që i shtynë Armeninë dhe Azerbajxhanin në krahët e Shteteve të Bashkuara dhe Evropës. Rusia u përjashtua nga një proces që dikur dominonte, por nuk arriti ta finalizonte me një marrëveshje paqeje. Pajtueshmëria e perceptuar e Rusisë për të mbrojtur Armeninë, mohim i saj për rrëzimin e avionit azerbajxhanas, dhe përqendrimi i saj tek konflikti në Ukrainë krijuan një vakum strategjik që Trump dhe aleatët evropianë arritën ta shfrytëzojnë në dëm të Rusisë.
Por Rusia nuk është e vetmja fuqi rajonale që është e irrituar nga korridori i propozuar që do të kontrollohet nga SHBA-Armenia dhe që pritet të kalojë vetëm disa kilometra larg nga kufiri Armeni-Iran. Si pjesë e marrëveshjes, aktorët amerikanë të sigurisë do të menaxhojnë Rrugën Trump për Paqe dhe Prosperitet Ndërkombëtar. Udhëheqësit iranianë shqetësohen se Armenia mund të bëhet një bastion i ri i ndikimit amerikan në rajon dhe që korridori të kthehet në një bazë për mbledhjen e inteligjencës dhe ndërhyrje të armatosura në territorin iranian. Kjo frikë thellohet nga angazhimi në rritje i Azerbajxhanit me Izraelin në fushat e mbrojtjes dhe ekonomisë, ndërsa një pjesë e madhe e botës myslimane kritikon ashpër Izraelin për veprimet e tij në konfliktin në Gaza.
Prandaj, Irani shqetësohet se një praninë e zgjeruar amerikane, izraelite dhe evropiane në Kaukazin Jugor mund të çojë në destabilizimin e rajonit. Ministri i Jashtëm iranian ka paralajmëruar tashmë se “prania e huaj” në Kaukaz kërcënon stabilitetin rajonal. Për Teheranin, marrëveshja duket më pak si paqe dhe më shumë si rrethim. Në këtë rast, ajo ngjan me fillimet e viteve 2000 – megjithëse në një shkallë shumë më të vogël – kur SHBA kishte forcë ushtarake të konsiderueshme të vendosur në dy fqinjët e Iranit: Irakun dhe Afganistanin, përveç personelit të saj tipik të lidhur me NATO-n në Turqi dhe forcave speciale në Pakistan.
Por jo të gjitha fuqitë rajonale janë të pakënaqura me këtë marrëveshje. Turqia po pozicionohet për t’u bërë fituesja ekonomike. Në fund të korrikut, Turqia siguroi 2.8 miliardë dollarë investime për të lidhur rrjetin hekurudhor të Turqisë me rajonin Nakhchivan të Azerbajxhanit.
Duke lidhur rrjetin e saj hekurudhor me rajonin Nakhchivan, Ankara synon ta kthejë Rrugën Trump në një shtyllë kryesore të tregtisë lindje-perëndim për të rritur ndikimin turk në rajonin më të gjerë. Korridori mund të forcojë ndjeshëm rrugën tregtare Lapis Lazuli, e cila lidh Azinë Qendrore mepërmjet Kaukazit Jugor me Evropën, të shkurtrojë kohët ekzistuese të transitit, të forcojë ndikimin turk në Azinë Qendrore, dhe të rilindë Nakhchivanin dhe lindjen e Turqisë – në një kohë kur Partia Punëtore e Kurdistanit (PKK) u shpërbë në maj 2025.
Për Armeninë dhe Azerbajxhanin, kjo marrëveshje paqeje – me potencialin e saj për të rritur ndjeshëm tregtinë – ofron një shans për prosperitet pas dekadash konflikti të ngrirë dhe të nxehtë. Nëse korridori dhe tregtia e zgjeruar realizohen, kjo mund të hapë rrugën për paqe afatgjatë.
Të gjitha këto shpjegojnë pse kjo marrëveshje paqeje ka rëndësi: ajo reflekton jo vetëm një ndryshim në besnikërinë e Armenisë dhe Azerbajxhanit, por edhe zgjuarsinë e Trump për të kapur një mundësi gjeopolitike dhe për ta shënuar atë si të vetën. Duke bërë këtë, ai ka riformësuar hartën strategjike të Kaukazit Jugor, duke zëvendësuar Rusinë, shqetësuar Iranin, dhe fituar ndikim me Turqinë për të transformuar rajonin në interesin e vet kombëtar, në një kohë kur besnikëritë në Siri janë ende në proces përcaktimi.
Por, a mund të qëndrojë kjo paqe? Nacionalistët në Armeni dhe Azerbajxhan janë skeptikë dhe zërat e tyre janë të fortë. Armenia po përjeton një krizë të tensionuar mes qeverisë dhe Kishës Apostolike Armene. Kjo krizë kërcënon unitetin e shtetit dhe mbijetesën e presidencës së Pashinyanit, një dobësi që fuqitë e huaja po përpiqen ta shfrytëzojnë. Irani ka shprehur tashmë kundërshtimin e tij të fortë ndaj ekzistencës së këtij korridori të menaxhuar nga SHBA, dhe prandaj mund të përpiqet ta ndërpresë atë. Rusia, ndonëse e shqetësuar nga ndikimi në rritje perëndimor në Kaukazin Jugor, me shumë gjasa do të ndjekë një qasje prit-shiko për të parë si mund të avancojë më mirë interesat e saj në një rajon në ndryshim. Investimet dhe presioni i SHBA-së dhe Evropës do të jenë kyçe për sigurimin e kësaj paqeje.
Nënshkrimi i 8 gushtit shënoi një pikë kthese. Për herë të parë në dekada, SHBA-ja po drejton ngjarjet në një rajon që prej kohësh mendohej se i përkiste fort sferës së ndikimit të Moskës. Armenia dhe Azerbajxhani kanë bërë zgjedhjen e tyre bazuar në sjelljen e Moskës. Trump njohu mundësinë, negocioi një marrëveshje dhe siguroi një fitore diplomatike. Marrëveshja forcon gjithashtu praninë amerikane, me implikime më të gjera për interesat e saj strategjike në Turqi dhe Lindjen e Mesme. Kjo është edhe një shembull tjetër i ndryshimeve në aleanca në një ritëm që nuk është parë që nga fillimi i Luftës Globale kundër Terrorizmit në 2001.
*Philip Acey është kandidat për doktoraturë nga Kanadaja dhe studiues dhe analist politik i pavarur, i cili ka punuar për më shumë se një dekadë në të gjithë Evropën, Azinë, Afrikën dhe Amerikën e Jugut, duke vizituar më shumë se 50 vende. Hulumtimi i tij është përdorur në të gjithë botën për të këshilluar Këshillin e Sigurimit të OKB-së, agjencitë e OKB-së, diplomatët dhe organizatat humanitare. X: @Philipfficial
© 2025 Argumentum
