Aleksander Gjokiç-radar.rs[i]
Pas më shumnë se tre muaj luftë ngrohtë-ftohtë të Amerikës dhe Izraelit kundër Iranit, Ngushtica e Hormuzit vazhdon të jetë e mbyllur për lundrim, ndërsa Trumpi kontrollon linjën e gjatë të bllokadës rreth tregtisë detare iraniane, sikur Çezari dikur me rastin e rrethimit të Alezisë me mur të dyfishtë. Vetëm se Trumpi nuk është Çezari as për nga aftësitë luftarake dhe as ato politike, por, nëse gjykojmë ekskluzivisht, vetëm për nga sedra e tij. Meqënëse jemi te analogjitë historike, sadoqë ato mund të transportohen plotësisht te realiteti i sotëm, nuk është keq të kujtojmë se Egjypti i mundur, pas humbjes së Gadishullit të Sinait, e mbajti Kanalin e Suezit të mbyllur nga vitit 1967 deri në vitin 1975. Ishte e nevojshme edhe një luftë e humbur dhe braktisja përfundimtare e ambicjeve egjyptiane që kanali në fjalë të hapej përsëri, dhe kjo hapje ishte më se e nevojshme për Europën e atëhershme. Irani nuk është në gjendje të mundë ShBA-të që ta mbajë Ngushticën e Hormuzit të mbyllur për një kohë të gjatë – kohë të cilën bota e zhvilluar thjesht nuk e ka në dispozicion. Në këtë lojë nervash, bën lëshim ai që ka më shumë të humbë nga goditja ballore, por vetëm me supozimin se që të dy shoferët të jenë racionalë. Nëse nuk janë, mund të tërheqin njëri tjetrin në fund.
Injorimi i paralajmërimeve
Ende nuk është e qartë cili është synimi i vërtetë i Trumpit në Iran, apo mos është ndoshta gabimi në aftësinë për të kuptuar nga ana e vëzhguesve racionalë, dhe jo faji i tij. Strategji nuk ka fare, plani është ekskluzivisht i tipit ushtarak, pra i natyrës operative. Më e besueshme se ekzistenca e ndonjë ideje të madhe, është thjesht ekzistenca e thjeshtë e kushteve për veprim. Trumpi fluturoi në luftë duke parashikuar se në kuptimin ushtarak kjo nuk sillte ndonjë rrezik serioz, dhe shkeli në ujërat e luftës vetëm me njërën këmbë, duke menduar se do të jetë në gjendje t’a tërheqë kur t’i shkojë për shtat. Mbetet mister i vërtetë përse Trumpi mendoi kësisoj, megjithëse gradat e larta ushtarake e paralajmëruan se mbyllja e Hormuzit ndoshta edhe mund të ndodhte. Me të njëjtën pyetje e mundojnë vetveten edhe vëzhguesit e skenës ruse – përse Putini besoi se me një fuqi ushtarake prej 190.000 ushtarësh profesionistë mund të shtypte rezistencën e egër ukrainase e cila nuk e dha veten edhe pas kaq vitesh të gjata lufte. Tani për tani ështe e mjaftueshme të kuptohet se liderët politikë gabojnë që ç’ke me të, sidomos ata autoritarët, si edhe çiftet e tyre me synime diktatoriale. Tani e tërë bota e ka të qartë se Trumpi bëri një budallallëk, njëlloj si edhe miku i tij i padyshimtë Putini.
Pyetje për të dy tani është – si të dalin nga kurthi të cilin ia kanë ngritur vetvetes, dhe kjo kurrsesi të mos duhet si dështim personal;. Vendimi për nisjen e luftës me Iranin me 28 shkurt 2026, nuk u muar në mënyrë unanime brenda taborit të Trumpit, por askush nuk pati guximin t’i thoshte mbretit se është lakuriq. Sekretari i shtetit Marko Rubio gjatë gjithë kohës qëndoi mënjanë, duke mos dashur t’i ndyejë duart – para tij ka një të ardhme politike, ndërsa zevëndëspresidneti Xhej Di Vens udhëhoqi negociata të pasuksesshme në Islamabad, gjë me të cilën vuri në pikëpyetje besimin e udhëheqësit të madh. Madje atë, sikurse shkruajnë mediat amerikane, e kanë këshilluar të marrë një pushim të shkurtër nga Iksi, ku është shumë aktiv. Trampi vazhdoi me goditjet luftarake gjatë amëpushimit edhe përkundër paralajmërimeve të këshilltarëve të lartë pas dyerve të mbyllura mbi atë se çfarëdo përshkallëzimi mund të dalë lehtë jashtë kontrollit dhe se një gjë e tillë përbën rrezik të madh politik për republikanët në mesgjedhjet e nëntorit.
Këshilltarët në Shtëpinë e Bardhë modelojnë se angazhimi afagjatë luftarak në Iran, viktimat në rritje dhe çmimet e larta të karburanteve mund të gërryejnë mbështetjen e opinionit publik në ato qarqe të Kongresit në të cilat fitorja e djathtistëve nuk është e sigurtë. Ekspertët e zgjedhjeve rreth Trampit e kuptojnë shumë mirë se rreziku kryesor zgjedhor nuk gjendet te zgjedhësit e orientuar djathtas apo të pavarur, por te pasuesit e lëvizjes MAGA, por të cilët jointervencionizmi ishte pjesa kyçe e platformës parazgjedhore të Trampit në vitin 2024.
Shumë nga këta zgjedhës thjesht mund të qëndrojnë në shtëpi gjatë meszgjedhjeve, në të cilat gjithmonë është shënuar pjesëmarrje e ulët. Çmimi politik tashmë ka paguar. Rejtingu i Trampit ka rënë në nivelin më të ulët qëkur ai është rikthyer në Shtëpinë e Bardhë.
Ndikimi i “skifterëve”
Dukuri e lidhur me këtë është edhe rënia e mbështetjes për Izraelin në Shtetet e Bashkuara. Jo vetëm për mënyrën e bërjes së luftës në Gaza, por edhe për shkak të lobimit të hapur të Netanjahut që ShBA-të dy herë të hynin në përballje direkte me Iranin. Anketa e Gallup-it e kryer gjatë luftës iraniane tregoi se, për herë të parë në historinë e anketimeve në ShBA, se mbështetja amerikane është më shumë në anën e palestinezëve se izraelitëve. Për më shumë, ndryshimi në një masë të madhe erdhi nga simpatitë e ndryshuara të republikanëve. Për këtë nuk të çudit agresiviteti i Izraelit në këtë luftë, me synime gjithnjë e më të gjëra nga ato amerikane, dhe ofnesiva kundër Hejzbollahut në Liban. Është çështje ciklesh zgjedhore se kur Izraeli do ta humbasë mbështetjen e Amerikës, dhe pikërisht për këtë në Tel Aviv bëjnë gjithçka që ky moment të mos vijë. Lobi izraelit, dalngadalë me dobësimin e taborrit të neokonservatorëve, këmbëngul të bindë Trampin se duhet ta përshkallëzojë luftën dhe të mos pranojë kushtet iraniane. Edhe brenda vetë Iranit, bërthama e fortë e revolucionarëve islamikë e shtyn procesin drejt të njëjtit qëllim. Për këtë mund të thuhet se fundi i luftës është i pasigurtë, megjithëse tashmë nuk ka më kuptim të vazhdojë – vetëm se do të bëhet më keq për të dyja palët dhe për ekonominë globale. Megjithatë, një gjendje e njëjtë është edhe në luftën ruso-ukrainase së cilës kurrsesi nuk po i shihet fundit.
Nga ana tjetër e llogoreve të luftës, lufta i ka shkaktuar goditje politike Republikës Islamike të Iranit, por regjimi sundues në Teheran është treguar tejet më rezistent sesa e parashikonin planifikuesit në Uashington dhe Tel Aviv. Ndikimi i luftës në Iran është afatgjatë: është dhjetuar udhëheqja e vjetër politike dhe kanë hyrë në lojë radikalët, është bërë pothuajse e pamundur jeta ekonomike në vend dhe ka dalë jashtë përdorimit pjesa më e madhe e infrastrukturës. Popullsia civile përballet me vështirësi të mëdha, përshirë edhe zhvendosjet masive dhe dëmtimi i infrastrukturës, ndërsa regjimi iranian i është përgjigjur luftës me represion të rritur ndaj qytetarëve të tij dhe opozitës. Sipas të dhënave zyrtare iraniane, Teherani ka shënuar dëm direkt ekonomik më shumë se 270 miliardë dollarë, ndërsa burime të brendshme këtë shifër e japin më të lartë – diku mes 300 miliardë dhe një bilion dollarë. Bllokada detare amerikane, e vendosur me 13 prill, e cila i ka zënë frymën eksportit iranian të naftës, përbën hapin pasardhës përshkallëzues për ndëshikimin ekonomik, të cilin ShBA-të e vlerësojnë me 500 milionë dollarë humbje në nivel ditor për Iranin.
Në kuadrin e biseimeve pas kulisave, për të cilat Trampi çdo të hënë, para hapjes së bursës, deklaron se lufta është afër fundit, shigjetat thyhen rreth disa problemeve: e ardhmja e programit bërthamor të Iranit, mënyra e funksionimit të tregtisë nëpërmjet Ngushticës së Hormuzit, deri te veprimet luftarake kundër Hejzbollahut në Liban. Trampi është i gatshëm për lëshime në favor të Teheraniot në formën e zvoglimit të sanksioneve, madje edhe shkrirjen e mjeteve financiare iraniane, por më parë kërkon hapjen e Ngushticës dhe dorëzimin e rezervave të uraniumit të pasuruar. Nga ana tjetër, Irani këmëbngul të ruajë kapacitetet për pasurimin e uraniumit, gjë e cila shpie në përpunimin e armatimit bërthamor dhe kërkon të mbledhë mjetet financiare nëpërmjet taksimit të anijeve të mallrave që kalojnë nëpër Ngushticë. Pra thelbësore është sekuenca e ngjarjeve, jo vetëm natyra e lëshimeve. ShBA-të fillimisht kërkojnë heqjen dorë nga ana e Iranit për ambicjet rajonale, dhe në këmbim ofrojnë kompensim financiar, ndërsa Irani qndron në të tijën se ka të drejtë ta projektojë fuqinë e tij jashtë kufinjve, dhe për luftën kërkon dëmshpërblim në formën e taksave dhe heqjen e sanskioneve.
Fitorja e Piros e Iranit
Le të sjellim në kujtesë si ishte gjendja e paraluftës – Ngushtica e Hormuzit e hapur për tregti të pandërprerë, proski-t iranianë në rajon përbënin rrezik direkt për Izraelin dhe aleatët e tjerë të amerikanëve në fqinjësinë e Iranit, megjithëse nuk kishte prova konkrete se Irani ishte para fitores në lidhje me armatimin bërthamor. Nga ana tjetër, situata në të cilën gjenden aktualisht ShBA-të është më pak e favorshme se ajo e paraluftës, për faktin se rezultatet e luftës amerikano-izraelite nuk janë pozitive- përkundrazi. Me kalimin e kohës, rezervat e lëndëve të para dhe të naftës zvoglohen dita ditës, pa marrë parasysh manipulimin e qëllimshëm me bursat gjë të cilën e udhëheq Trampi dhe bashkëpuntorët e tij. Çmimi i naftës në bursë nuk pasqyron realitetin sepse administrata amerikane dërgon në mënyrë të planifikuar sinjale për stabilizimin që është në ardhje e sipër, i cili, si puna e Godosë, nuk po vjen kurrë. Në Iran, në krahasaim me marrëveshjen e Trampit që nuk po vjen kurrë, qëndron në fron Homeini Junior, të cilin nuk e ka parë drita e diellit që në fillim të luftës. Drejton në këtë hije të thellë neokalifatin persian nëpërmjet Gardës revolucionare islamike.
Krahas mossuksesit të operacionit “Zemërimi epik”, emërtimi i të cilit ndërkohë ka marrë tone sarkastike, për të shndërruar dominimin ushtarak në përfitime strategjike, ShBA-të kanë humbur edhe një pjesë të ndikimit strategjiok mbi Iranin, sidomos po të marrim parasysh aftësinë e Teheranit për t’i sjellë dëme ekonomike ekonomisë globale nëpërmjet mbylljes së Ngushticës së Hormuzit dhe sulmeve kundër infrastrukturës energjetike të aleatëve amerikanë të Gjirit. ShBA-të nuk kanë obsione reale në dispozicion për të penguar Iranin në rinovimin e potencialit të tij strategjik për t’iu kundërpërgjigjur agresionit, përfshirë edhe prodhimin e raketave dhe dronëve, pas përfundimit të luftës. Ndërsa lufta e ka degraduar aftësinë e Iranit për të projektuar fuqinë e tij jashtë kufinjve, ndoshta ka rritur dëshirën e udhëheqjes radikale, madje edhe nevojën objektive që ta bëjë një gjë të tillë, gjë që në praktikë do të shihet në përpjekjet iraniane të pasluftës për të rinovuar bazën e tij industriale.
Parë në tërsi, kjo fitore për regjimin iranian – mund të jetë si ajo e Piros por këtë do ta tregojë vetëm koha – por ai i bëri ballë për më shumë se një muaj bombardimeve, mbylli Ngushticën dhe qëëndroi pa u lëkundur në këtë gjendje, ndërsa pranon ta hapë përsëri për tregtinë ndërkombëtare vetëm nëpërmjet një marrëveshje të negociuar me Shtetet e Bashkuara gjë e cila gjithsesi është në favor të Iranit. Asnjë prej synimeve fillestare të luftës, madje as ato më të thjeshtat të administratës së Trampit dhe të Izraelit, përfshirë: ndryshimin e regjimit, hapjen e Nguishticës, nuk është realizuar. E vetmja rrugë e cila qëndron para Trampit është përshkallëzimi, gjë e cila me siguri do të ishte shkatrrimtare si për administratën e tij dhe popullaritetin e Partisë rfepublikane, por, duhet thënë, edhe për regjimin iranian, i cili në spiralen e përshkallëzimit mbetet dalngadalë pa lëvizje kundërpërgjigjeje. Meqënëse jetojmë postmodernizmin na hapat e parë, është e mundur edhe një kundërcuri, dhe kjo është heqja dorë nga fundi – në praktikë armëpushim pa një përgjigje përfundimtare, gjatë së cilës Ngushtica e Hormuzit mbetet e mbyllur dhe faturën e paguan e tërë bota.
[i] https://radar.nova.rs/global/sad-i-iran-vecni-pregovori-vecni-rat/
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
