Boshko Jakshiç-Osllobogjenje[i]
ShBA dhe Irani dëshirojnë zgjidhje diplomatike, dhe jo aksion ushtarak, por nëse nuk do të arrihet marrëveshja bërthamore, në fund të marsit vjen një dramë e re.
Dy grupe luftarake të aeroplanmbajtëseve amerikane e mbajnë Iranin në thepin e pushkës, ndërsa Dondal Trampi i ka dhënë Teheranit afat deri në fund të muajit mars që të pranojë marrëveshjen e re bërthamore ose do të përballet me “pasoja shumë traumatike”.
“Nuk dëshiroj që kjo të ndodhë, por duhet të arrijmë marrëveshje. Duhet t’a pranonin marrëveshjen dhe herën e parë, për këtë fituan Çekiçin e natës”, deklaroi Trampi duke nënkuptuar sulmin amerikano-izraelit kundër sistemeve bërthamore iraniane dhe luftën 12-ditore të vitit të kaluar.
Raundi i dytë i bisedimeve u mbajt të martën në Gjenevë me ndërmjetësinë e Zvicrës dhe Omanit, i cili ishte mikpritës i raundit të parë. Përzgjedhja e negociatorëve tregon seriozitetin e të dy palëve. Amerikanët i udhëheq ekipi i vjetër: Steve Witkof, emisar i Lindjes së Afërt, dhe dhëndërri i Trumpit, Jared Kushner, ndërsa iranianaët shefi i diplomacisë Abbas Aragchi. I njëjti ekip negociues u përpoq pa sukses vitin e kaluar për të arritur një marrëveshje nëpërmjet së cilës Iranit do t’i hiqeshin sanksionet në këmbim të ndëprerjes së procesit të pasurimit të uraniumit. Tani thonë se janë marrë vesh rreth parimeve udhëheqëse.
Trumpi i përshkruan bisedimet si shumë të rëndësishme krahas vlerësimit se Irani dëshiron marrëveshjen por nuk dëshiron të ketë pasoja nëse marrëveshje nuk zbatohet. Megjithatë, pozicionet fillestare janë tejet të largëta. Uashingtoni këmbëngul që marrëveshja duhet të përfshijë edhe programin iranian të raketave balistike dhe mbështetjen e aleatëve shiitë në mbarë Lindjen e Mesme, ndërsa zyrtarët në Teheran duan të bisedojnë vetëm për programin bërthamor. Vendet e rajonit i frikësohen goditjes së mundshme amerikane dhe përgjigjes iraniane e cila nënkupton sulm kundër Izraelit. Irani për herë të parë që nga nisja e krizës më të re ka mbyllur Ngushticën e Hormuzit për shkak të manovrave ushtarake. Nëpër këtë Ngushticë kalon një e pesta e naftës botërore.
Presidenti ameërikan i saktësoi qëndrimet e tij mbi krizën me Iranin gjatë takimit të para pak kohëve në Shtëpinë e Bardhë me kreyministrin izraelit Benjamin Netanjahu, takimi i tyre i gjashtë gjatë mandatit të dytë të Trumpit. Netanjahu u pajtua me faktin se amerikanët nuk mund t’i kthejë nga rruga e marëveshjes me Teheranin, por vazhdon të jetë ende i rezervuar është përkundër besimit të Trumpit se ekzistojnë kushte për arritjen e marrëveshjes.
“Nuk do ta fsheh nga ju se shpreha spekticizmin e përgjithshëm rreth çfarëdolloj marrëveshje me Iranin, por thashë nëse marrëveshja arrihet, ajo gjithsesi duhet të përfshijë elementë që janë me rëndësi për Izraelin: jo vetëm programi bërthamor, por edhe raketat balistike dhe aleatët e iranianëve”- tha kryeministri izraelit.
Netanjahun shqetësohet se mos ambicja e Trumpit për të shënuar një fitore diplomatike mund t’a detyrojë të kapërcejë çështjen e shkurtimit të largësihedhjes së raketave iraniane dhe zvoglimin e arsenalit të tyre. Izraeli frikësohet nga aftësia e Iranit për të hedhur predha kundër Izraelit, sikurse bëri vitin e kaluar. Izraeli përpiqet të frikësojë edhe vendet jashtë Lindjes së Afërt. “Një numur i madh raketash balistike me rreze të gjatë veprimi që synon të prodhojë regjimi iranian në bazë masive kërcënon jo vetëm Izraelin. Shtetet europiane përfshihen gjithashtu në këtë largësihedhje” thotë shefi i diplomacisë izraelite Gideon Saar.
Trumpi nuk e përmend në mënyrë eksplicite se marrëveshja ka të bëjë edhe me raketat ose të hapë temën e aleatëve shiitë të Teheranit të cilët vazhdojnë të jenë makthi i Izraelit edhe përkundër faktit se presidenti sirian Bashar al- Assad është rrëzuar nga pushteti, por edhe se bejzbollahët libanezë janë dobësuar ndjeshëm.
Ndoshta Netanjahu nuk është i kënaqur. Nuk arriti që në Shtëpinë e Bardhë të shesë idenë se është i domosdoshëm ndryshimi i regjimit në Iran megjithëse Trumpi mendon se kjo do të ishte gjëja më e mirë që do të mund të ndodhte. “Për këtë le të vendosë populli iranian”, deklaron zëvendëspresidenti J.D. Vance. Irani nuk është në pozitë për t’iu kundërvënë presionit të Trumpit, sikurse u pa gjatë marrëveshjes mbi ndëprerjen e zjarrit në Gaza në muajin tetor 2025. Ai i’a arriti njëherë t’i tërheqë amerikanët në aksion ushtarak kundër Iranit dhe nuk e fsheh se këtë do t’a dëshironte, por…
Netanjahu thotë se Izraeli, për shkak të rreth 2.000 raketave balistike iraniane, është i gatshëm që, me miratimin e shumicës së opinionit publik izraelit, të sulmojë edhe pa mbështetjen amerikane. “Nëse do të duhet të qëndrojmë të vetëm, do të qëndrojmë të vetëm”, premtoi më parë kryeministri i cili vendin e tij e krahason me Spartën.
Përse u dashka një sulm i ri? Nëse aksioni i vitit të kaluar ka qënë i sukseshëm, sikurse përsërisin në Izrael, përse u dashka edhe një i tillë? Nëse nuk ka patur sukses, cilat janë garancitë se edhe kësaj here do të ketë të njëjtat rezultate? A do të shpinte kjo në ndryshimin e regjimit në Teheran? A do të eleminonte kapacitetet bërthamore dhe raketore apo t’a parandalonte përhapjen e ndikimit të Iranit nëpër rajon? Republika Islamike edhe për sulmit të përsëritur do të mbetet kërcënim për Amerikën dhe Izraelin.
Trumpi është ndoshta i vetmi në botë që mund t’i bëjë presion izraelitit luftënxitës, kundërshtarit të vendosur të marrëveshjes bërthamore të Iranit dhe gjashtë fuqive botërore që nga koha e nënshkrimit të saj në vitin 2015. Netanjahu nuk ka zgjidhje tjetër veçse të pajtohet me faktin se Trumpi dëshiron vazhdimin e bisedimeve.
Trumpi është për të evituar skenarin e armatosur, por, meqënëse të gjithë obsionet janë ende në tryezë, ka dërguar drejt Iranit gurpin luftarak të aeroplanmbnajtëseve “Abraham Linkoln”, ndërsa Pentagoni ka deklaruar se një grup i dytë i udhëhequr nga aeroplanmbajtësja më e madhe në botë “Gerald R. Fod”, është nisur nga Karaibet drejt Lindjes së Mesme. A do të jetë që në nisje goditja amerikane e fokusuar kundër lanserëve iranianë, sikurse dëshiron Netanjahu, i cili mbi bazën e të dhënave të zbulimit pohon se Irani në veri ka aftësuar dhjetra pozicione raketore të dëmtuara qershorin e kaluar? A është kjo vija e kuqe e Izraelit dhe a do të marrë Netanjahu nga Trumpi lirinë për një aksion të pavarur ushtarak?
Irani javën e kaluar festoi përvjetorin e revolucionit islamik të vitit 1979 në atmosferën e ndasive të mëdha të brendshme dhë në hijen e kërcënimit amerikan nga jashtë. Presidenti Masoud Pezeshkian, i njohur për qëndrime të matura, ndryshe nga kreu i lartë ajatollah Ali Khamenei, u përpoq të zbusë tensionin e brendshmë pas protestave masive të para pak kohëve dhe përgjigjes brutale të pushtetit gjë që i kushtoi jetën mijëra iranianëve. “Jemi të turpëruar para njerëzve dhe kemi detyrimin që t’i ndihmojmë të gjithë at që janë dëmtuar në këto incidente”, deklaroi presidenti i vetëdijshëm se uniteti kombëtar është i domosdoshëm në mënyrë që pozita e negociatorëve iranainë të ketë rëndesë, ndërsa rezistenca ndaj Netanjahut lutarak të tingëllojë me e vendosur.
Amerikanët vazhdojnë të kërkojnë që Irani të ndërpresë programin e tij bërthamor dhe të dorëzojë rezervat e uraniumit të pasuruar. Irani përsërit me vendosmëri qëndrimi se Republika Islamike ka të drejtën për aktivitete bërthamore me qëllime paqesore. “Mbi kapacitetet raketore të Republikës Irlamike nuk ka bisedime”, deklaroi këshilltari i Kreut të Lartë Ali Shamkhani. “Vendi jonë, Irani nuk do të tolerojë ndaj kërkesave të tyre të tepruara”, përsërit Pezhekiani. Ministri Argahchi pohon se Teherani nuk ka dëshirë të kënaqë kërkesën e Trumpit mbi ngrirjen e programit bërthamor. Ka shënuar vijën e kuqe të Teheranit, por ka lënë mundësinë e një marrëveshje më të mirë sesa ajo e vitit 205, të cilën e prishi Trumpi tre vite më vonë. Përfaqësuesi i Lartë Ali Larijani udhëtoi para pak kohësh në Oman dhe Katar në mënyrë që të sigurojë mbështetjen e arabëve, para të gjithëve atyre të Gjirit, të cilët presin një zgjidhje diplomatike të krizës, por edhe që në Muskat të marrë mesazhin e Uashintonit.
Konservatorët në Teheran nuk janë optimistë. Diplomacia nën presion nuk jep rezultate. Iranianat janë dukshëm mosbesues. Shumë prej tyre mendojnë se amerikanët e përdorin diplomacinë për të fituar kohë para konfliktit të armatosur të paevitueshëm. Sjellin në kujtesë së negociatat ishin në vazhdim e sipër edhe në prag të sulmit të vitit të kaluar kundër sistemeve bërthamore në Fardow, Natanza dhje Esfahan.
Është duke u zhvilluar një episod i ri i lojës së vijave të kuqe me shumë manovrime dhe balancime. Të dyja palët dëshirojnë zgjidhje diplomatike dhe jo aksion ushtarak, por larg asaj nëse ShBA-të dhe Irani do të mund të sendërtojnë një kompromis.
Nëse nuk do të ketë marrëveshje, drama e re arrin në fund të muajit mars.
[i] https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/kolumne/igra-crvenih-linija-1114457/
