Dragan Biseniç[i]
Përktheu për Argumentum.al: Xhelal FEJZA
Këto ditë shkurti mbushen 31 vite nga koha e premtimeve të dhëna dhe të pambajtura të propozimeve për të ardhmen e NATO-s dhe fundin e Luftëssë Ftohtë, për të clat vazhdin ende konflikti mes Rusisë dhe NATO-s buzë greminës së luftës.
Në fillim të muajit shkurt të vitit 1990 u mbajtën disa takime në nivelin më të lartë me udhëheqjen sovjetike mbi bashkimin gjerman, kohë në të cilën udhëheqjes së atëhershme sovjetike iu dëshmua se në rastin e bashkimit të Gjermanisë, NATO-ja nuk do të shkonte “asnjë pëllëmbë më në Lindje”. Sekretari amerikan i kohës Xhejms Bejker, me 9 shkurt në Moskë, në bisedë me Mihail Gorbaçovin, tha: “NATO-ja është mekanizëm për sigurimin e pranisë së ShBA-ve në Europë. Nëse NATO-ja likujdohet, një mekanizëm i tillë nuk do të ekzistojë. E kuptojmë se jo vetëm Bashkimi Sovjetik, por edhe vendet e tjera europiane, kanë nevojë të kenë garanci se, nëse ShBA-të ruajnë praninë e tyre në Gjermani, në kuadër të NATO-s, ajo për asnjë pëllëmbë nuk do të zgjerohet në drejtimin Lindor nga juridiksioni i tanishëm ushtarak”. Pra, NATO-ja “është instrument i pranisë së ShBA-ve në Europë”, ndërsa në bisedimet e mëparshme Bejkeri pati shpjeguar se NATO-ja “është instrument kontrolli i Gjermanisë” në mënyrë që ajo të mos zotërojë armë bërthamore dhe të bëhet “fuqi luftarake agresive dhe militare”.
KRIZË PËR SHKAKUN E EUROPËS: Kriza e tanishme nuk është vetëm për shkakun e Rusisë, por edhe për shkakun e Europës dhe pozitës së NATO-s në Europë, gjë e cila përbën njëfarësoj reprize të fundit të Luftës së Ftohtë. Kriza është europiane, në të janë përzierë shtete europiane, por ato nuk pyeten. Edhe krahas së qënit formalisht dakord dhe harmonizimit me pozicionin amerikan, rezervimi i Parisit dhe Berlinit ndaj lëvizjeve amerikane, flet për atë se Francës dhe Gjermanisë nuk i pëlqen aspak ky pozicion i mënjanuar. Tashmë është e qartë se, me përfundimin e Luftës së Ftohtë, ka dështuar përpjekja (nëse ka ekzistuar ndonjëherë një e tillë) për ndërtimin e një sistemi të ri sigurie në Europë. Në vend të kësaj, vazhdohet me inercinë e sistemit të Luftës së Ftohtë në të cilin NATO-ja ka funksionin, siç e ka pas shpjeguar Sekretari i parë i përgjithshëm i saj, Lordi Ismej: “Të mbajë Amerikanët brenda, Gjermaninë përfundi dhe Rusinë jashtë” (“Keep Amerikans in, Germany doën and Russia out”).
Pala ruse thekson aspektin diplomatik, ndërsa pala Perëndimore dhe NATO-ja bëjnë fjalë ekskluzivisht për anën ushtarake të zgjidhjes së krizës ukrainase. Madje edhe sikur të mos arrihet çfarëdolloj lëvizje diplomatike, Rusia dhe Putini një gjëje ia kanë arritur, kjo është që të sjellin përsëri në rendin e ditës qëllimin e ekzistencës së NATO-s, të hapin diskutimin për të dhe të risjellin në kujtesë arësyet e pranisë ushtarake amerikane në Europë. Në këtë kuptim, mund të supozohet se një pjesë e politikës së Putinit i përket edhe asaj europiane dhe jo vetëm asaj ruse.
Kërkesa kryesore të cilën Rusia ia ka dërguar krerëve të Amerikës dhe NATO-s ka të bëjë me garancitë se Ukraina nuk do të bëhet antare e Aleancës, si dhe ajo që Aleanca ta ndërpresë vendosjen e armëve në afërsi të kufinjve rusë dhe ti tërheqë forcat nga Europa Lindore.
(MOS)BESIMI: Në përgjigjen e Uashingtonit dhe NATO-s ndaj kërkesave ruse, të cilat me 2 shkurt i publikoi gazeta spanjolle El Pais, megjithëse Uashingtoni deshte të ishin sekret, Uashingtoni shpreh gatishmërinë për të biseduar edhe për “mekanizmat e transparencës”, nëpërmjet të cilëve do të vërtetohej se në Poloni dhe në Rumani nuk ka raketa Tomahavk, por vetëm me kushtin që Rusia të pranojë, si masë reciproke, inspektimin në dy baza të saj të raketave. NATO-ja i bën thirrje Moskës për deeskalimin e situatës në Ukrainë dhe në këmbim, NATO-ja dhe ShBA-të, “mbeten të hapura për diskutime me përmbajtje mbi kontrollin e armatimeve dhe dialog me Rusinë mbi transparencën e dyanshme dhe masat për ndërtimin e besimit”.
Putini me 2 shkurt, për herë të parë pas 23 dhjetorit, foli për Ukrainën dhe komentoi se është e qartë se “Perëndimi ka injoruar kërkesën e Moskës” mbi dhënien e garancive juridiko-detyruese se Ukraina kurrë nuk do të bëhet antare e NATO-s, se Aleanca do të ndërpresë vendosjen e armatimeve në afërsi të kufinjve rusë dhe se do të tërheqë forcat nga Europa Lindore. Ai vlerësoi se refuzimi i ShBA-ve dhe i aleatëve të saj për të pranuar kërkesat ruse përbën shkelje të detyrimeve mbi integritetin e sigurisë së një shteti, detyrime këto të ndërmarra në kuadër të OSBE-së dhe këmbëngul me zgjidhja mund të arrihet vetëm me bisedime. Putini tha se aleatët Perëndimorë theksojnë lirinë e çdo vendi për të përzgjedhur aleancat dhe njëkohësisht lënë mënjanë parimin e “pandashmërisë së sigurisë” të përcaktuar në parimet dhe dokumentet e OSBE-së. Shefi i diplomacisë ruse Sergej Lavrov vlerësoi se përgjigja lë hapësirë për dialog, por vetëm për çështje sekondare.
Në njëfarë vazhdimi të fundit të Luftës së Ftohtë, si synim optimal i Moskës mund të konsiderohet moratoriumi afatgjatë për pranimin e antarëve të rinj në NATO. Diplomacia ruse mendon se kjo është diçka që NATO-ja mund ta bëjë dhe kjo nuk do të kërkonte ndryshimin e marrëveshjes themeluese të Aleancës Atlantikoveriore as proceset e reatifikimit në parlamentet e vendeve antare të bllokut. Kësisoj kur është fjala për statusin juridik të një aksioni të këtillë, atëherë ai është plotësisht i realizueshëm. Një kuadër kohor i pranueshëm për zgjatjen e moratoriumit mund të ishte 20 deri në 25 vite, gjë që për Ukrainën do të thotë kurrë.
NATO-ja E LËKUNDUR: Por ky nuk është problemi i vetëm sepse Ukraina edhe pa antarsim formal në NATO mund të jetë një territor ku Aleanca mund të veprojë sikur të jetë një vend antar, me përjashtimin që në këtë rast nuk vepron neni 5 mbi mbrojtjen e detyruar reciproke. Por pala ruse është e mendimit se është e domosdoshme që moratoriumi të plotësohet edhe me njëfarë detyrimin në fushën e bashkëpunimit tekniko-ushtarak, ku të përjashtohet furnizimi me armë i Ukrainës ose krijimi i ndonjëfarë infrastrukture ushtarake e cila mund të shkaktojë “shqetësimin legjitim” të palës ruse. Nga ana e saj, Rusia ofron vendosjen në anën e saj të kufizimeve në dislokimin e infrastrukturës ushtarake në afërsi të kufirit me Ukrainën.
Mund të supozohet se ka disa arësye që ishin vendimtare për Rusinë që në fund të dhjetorit të vitit të kaluar të shtronte për diskutim problemin e vështirë të raporteve të saj me NATO-n.
Këto arësye ekzistojnë prej disa dekadash, por shkaku i vërtetë i pakënaqësissë ruse ishin konkluzionet e samitit të vitit të kaluar të NATO-s në Bruksel, ku Rusia, nëpërmjet një retorike të errët, u shenjua si kundërshtari kryesor, duke rinovuar kësisoj matricën e Luftës së Ftohtë të raporteve të blloqeve.
Arësye e dytë është tërheqja kaotike e NATO-s nga Afganistani gjë e cila ishte pranimi më i besueshëm i mossuksesit, gjë e cila vuri në pikëpyetje edhe arësyen e ekzistencës së saj.
Arësyeja e tretë është se në mandatin e presidentit Tramp roli i NATO-s u lëkund shumë dhe u vu në pikëpyetje.
Sjellja e Rusisë varet nga presidenti Putin, kështuqë ata që përpiqen të parashjikojnë hapat e rusëve, e bëjnë një gjë të tillë duke analizuar atë. Presidenti amerikan Bajden tha se Putini “duhet të ndërmarrë diçka”, porse “as ai vetë nuk e di se çfarë”, por varet nga ajo nëse “është ngritur me këmbën e majtë apo të djathtë”.
Drejtori i këshillit për marrëdhënie me jashtë Riçard Has, sjelljen e liderit rus e krahason me mundjen xhudo, sport në të cilin ai shpesh demonstron talentin e tij. Hasi shqyrton teknikën kuzishi të xhudos nëpërmjet së cilës kundërshtari nxirret nga ekuilibri me sjelljen e presidentit rus në krizën ukrainase. Një mënyrë e këtillë veprimi, Putinit i mundëson të demonstrojë diplomacinë e tij agresive pa ndonjë ndëshkim të madh, sepse ka shumë pak shanse që 30 antarët e NATO-s të arrijnë konsensus mbi atë sesi duhet të përgjigjen. Kjo krizë ukrainase, kryesisht e stisur, rrezikon ta vërë Rusinë në një pozitë akoma më të keqe: vërtetë mund të kontrollojë diçka më shumë territore, por mund të përballet me sanksione të reja, me një Aleancë më të fortë dhe me fqinjë banorët e të cilëve kanë zhvilluar një identitet më të fuqishëm antirus.
Duket se Perëndimi po e nguc në njëfarë mënyre presidentin rus për ndërhyrje ushtarake në Ukrainë. Kështu Bajdeni tha se nuk dihet sesi do të reagojë Perëndimi në rast të një “sulmi të vogël” dhe nëse ai do të konsiderohej si “sulm i plotë”. Megjithëse menjëherë pas konferencës për shtyp të Shtëpisë së Bardhë u dha një shpjegim plotësues sipas të cilit, çdo sulm do të konsiderohet “agresion i plotë”, vijuan spekulimet që luajnë me idenë nëse minor incursion- domethënë një sulm i vogël dhe ndërhyrje e kufizuar në Lindje të Ukrainës, do të pasohej me një përgjigje të vakët.
Sipas mendimit të Putinit, liderët e vendeve Perëndimore, nëpërmjet Ukrainës, përpiqen ta ndjellin Rusinë në luftë dhe kësisoj të dobësojnë pozitën e saj ekonomike dhe ushtarake.
Pala amerikane dhe ajo e NATO-s llogaritin tre skenarë lufte të cilët në vetvete mund të sillnin shkallë të ndryshme rreziku për Rusinë.
Obsioni i parë do të ishte veprime ushtarake të kufizuara dhe aneksimi i pjesëve të mëdha të rajonit të Donjecit dhe Luganskos në Juglindje të Ukrainës, të cilët tashmë janë të pavarur nga Kievi. Ky është operacioni me rrezikun më të vogël që i përgjigjet atij që quhet “sulm i vogël”.
Obsioni i mesëm është disi më i rrezikshëm, por gjithsesi jo më i rrezikshmi: Rusia kryen invazion dhe pushton një të tretën Lindore të Ukrainës, duke përforcuar ksisoj qëndrimin e saj në Krime, Donjeck dhe Lugansk, dhe njëkohsisht duke krijuar një zonë tampon kundër depërtimit të Perëndimit një sferën ruse të ndikimit.
Obsioni maksimal është pushtimi i pjesës më të madhe të Ukrainës, përfshirë edhe kryeqytetin Kiev dhe shkëputjen e Pridnjestrovit në Moldavinë Lindore. Ky është skenari më i rrezikshëm.
Pala ruse pret që para samitit të ardhshëm të NATO-s në Madrid që do të mbahet kësaj vere, të arrihen marrëveshje konkrete mbi garancitë e sigurisë. Më së pari masat për ndërtimin e besimit, ndër të cilat edhe rinovimi i kontakteve mes Rusisë dhe NATO-s, përfshirë edhe nivelin ushtarak, gjë që tashmë ka filluar me takimin e 12 janarit në Bruksel.
Pala ruse është e mendimit se edhe përkundër ngushticës në kohë, është e mundshme të arrieht një marrëveshje mbi krijimin e njëfarë zonte tampon. Vlerësimet ruse të përgjigjeve nga Uashingtoni shprehen se ato nuk janë të kënaqshme por gjithsesi dinamika ekziston.
[i] https://www.danas.rs/nedelja/americki-i-nato-odgovor-rusiji/
