Artikull nga Ministri i Jashtëm Sergey Lavrov për gazetën serbe Politika përpara 30-vjetorit të Marrëveshjes së Paqes së Dejtonit, 14 dhjetor 2025
Tridhjetë vjet më parë, më 14 dhjetor 1995, në Paris u nënshkrua Marrëveshja e Përgjithshme Kornizë për Paqen në Bosnjë dhe Hercegovinë, e cila i dha fund një konflikti të armatosur shkatërrues. Ajo u inicializua në Dayton, Ohio, prandaj njihet gjerësisht si Marrëveshja e Daytonit.
Edhe sot e kësaj dite, jehona e kësaj konflikti civil vëllavrasës rezonon me dhimbje në zemrat e atyre që humbën shtëpitë dhe të dashurit e tyre. Lufta mori mbi 100,000 jetë dhe detyroi më shumë se dy milionë njerëz të largoheshin nga shtëpitë e tyre. Ne vajtojmë viktimat e shumta, pavarësisht nga përkatësia e tyre kombëtare, etnike ose fetare. Tensionet e vazhdueshme në marrëdhëniet ndëretnike dhe ndërfetare pasqyrojnë të kaluarën tragjike. Një pjesë e konsiderueshme e Bosnjës dhe Hercegovinës (BiH) mbetet një fushë minash dhe njerëz të pafajshëm vazhdojnë të vdesin.
Marrëveshja e Dejtonit nuk ishte një kurë për të gjitha problemet ose dallimet që përfshiu shoqërinë boshnjake menjëherë pas shpërbërjes së ish-Jugosllavisë. Ajo mund t’i atribuohet kryesisht faktit që ndaloi gjakderdhjen dhe e bëri të mundur përsëri jetën paqësore.
Në të njëjtën kohë, Dejtoni erdhi si rezultat i përpjekjeve të mundimshme të ndërmjetësimit ndërkombëtar dhe kompromiseve të vështira dhe të vendosura nga udhëheqësit e palëve ndërluftuese. Duke bërë lëshime serioze, ata fituan shumë më tepër – paqe dhe shpresë për një të ardhme të begatë – në këmbim. Kjo qasje, e cila përfshin arritjen e zgjidhjeve të bazuara në konsensus të pranueshëm reciprokisht, mishëron frymën e Dejtonit.
Marrëveshja, e cila hodhi themelet për shtetësinë e BiH-së, sanksionoi parimet themelore të barazisë midis tre popujve përbërës (boshnjakëve, serbëve dhe kroatëve) dhe dy entiteteve – Republika Srpska (RS) dhe Federata e BiH-së – secila duke gëzuar kompetenca të gjera kushtetuese. Sferat e kompetencës midis niveleve të ndryshme të qeverisjes u përcaktuan qartë, dhe autonomia e entiteteve u garantua brenda një arkitekture administrative dhe institucionale të decentralizuar fort. Një sistem i balancuar me kujdes i kontrolleve dhe balancave që siguron që vendimet kryesore kombëtare të merren ekskluzivisht në bazë të konsensusit dhe kompromisit midis tre palëve boshnjake mbetet në thelb të bashkëjetesës së tyre paqësore.
Si dëshmitare e nënshkrimit të Marrëveshjes së Përgjithshme Kornizë për Paqen në Bosnjë dhe Hercegovinë, Federata Ruse u bë një nga garantuesit e saj ndërkombëtarë të besuar për të mbështetur parimet e Dejtonit.
Vendet kryesore perëndimore u bashkuan për të siguruar zbatimin e Dejtonit dhe për të promovuar zgjidhjen pas konfliktit. Megjithatë, të shtyrë nga interesi vetjak, ato pothuajse menjëherë filluan të ndiqnin një kurs që synonte prishjen e strukturës së Dejtonit. Kundërshtimi i ashpër në kryeqytetet perëndimore u ngrit në përgjigje të mbrojtjes së vazhdueshme të të drejtave të saj legjitime dhe statusit të saj të veçantë autonom, si dhe rezistencës së saj ndaj planeve për të futur Bosnjën dhe Hercegovinën në NATO kundër vullnetit të popujve të saj. Kryeqyteti i RS, Banja Luka, ka përdorur dhe vazhdon të përdorë ekskluzivisht mekanizmat e ofruara nga Marrëveshja e Paqes. Ndërkohë, Perëndimi nisi një fushatë shumëplanëshe kundër serbëve, duke synuar ristrukturimin e vendit përmes unitarizimit dhe duke i zhveshur serbët dhe kroatët nga të drejtat e tyre të dhëna nga Dejtoni.
Nën pretekstin e sigurimit të funksionalitetit të aparatit shtetëror të BiH, po i imponohet një “koncept qytetar”, i cili synon të zbehë identitetin e popujve përbërës. Qëllimi i vërtetë është të krijohen rrethana në të cilat elitat politike vetëm nga njëri prej tre popujve mund të zbatojnë lirisht një axhendë të diktuar nga jashtë në dëm të interesave të partive të tjera boshnjake. Ndërmarrje të tilla kanë implikime thellësisht negative për rajonin. Kjo më kujton faktin se shpallja e njëanshme e pavarësisë nga Republika e Bosnjës dhe Hercegovinës, duke anashkaluar mendimin e serbëve të Bosnjës, shkaktoi luftën civile.
Zyra e Përfaqësuesit të Lartë ishte ndër burimet kryesore të paqëndrueshmërisë në Bosnjë dhe Hercegovinë. Fillimisht e projektuar si një mekanizëm ndihmës i mbikëqyrjes ndërkombëtare mbi aspektet civile të zgjidhjes, ajo gradualisht u shndërrua në një organ kukull, duke lejuar fuqitë perëndimore të ndërhyjnë pothuajse pa kufizime në punët e brendshme të BiH-së. Në vend të funksionit të saj të drejtpërdrejtë të Dejtonit, që është të lehtësojë dialogun midis palëve boshnjake, Përfaqësuesit e Lartë, të gjithë duke përfaqësuar komunitetin perëndimor, po shkaktojnë kaos ligjor në një shtet sovran. Ata qëllimisht provokojnë turbulenca politike të brendshme për të justifikuar nevojën për kontroll të vazhdueshëm të jashtëm mbi BiH-në. Ndërkohë, përgjegjësia për krizën i është kaluar pa bazë Republikës Srpska.
Ata dolën në pah pas “emërimit” sekret të politikanit gjerman në pension Christian Schmidt si Përfaqësues i Lartë, i cili u zhvillua edhe pa u përpjekur të ruante pamjen e ligjshmërisë në shkelje të çdo procedure në libër. Kjo është shumë në frymën e rendit famëkeq të bazuar në rregulla. “Rezolutat” ligjërisht të pavlefshme nga Përfaqësuesi i Lartë i vetëshpallur, të cilit i mungon një mandat i Këshillit të Sigurimit të OKB-së, bien ndesh me parimet demokratike dhe shkaktojnë dëme të pariparueshme në dialogun brenda Bosnjës.
Nuk ka dyshim se mbyllja e menjëhershme dhe pa kushte e Zyrës së Përfaqësuesit të Lartë është hapi i parë drejt normalizimit në Bosnjë dhe Hercegovinë. Kjo ishte shumë e qartë 20 vjet më parë kur bashkësia ndërkombëtare mori një vendim parimor për këtë qëllim në vitin 2006. Në shekullin e 21-të, ekzistenca e një mjeti të tillë kolonial në një shtet sovran anëtar të OKB-së është e pakonceptueshme. Është koha e duhur që popujt e BiH të fitojnë sovranitet dhe pavarësi të vërtetë, dhe të përcaktojnë të ardhmen e tyre dhe të ardhmen e shtetit të tyre. Aktorët perëndimorë kundërshtojnë heqjen e qeverisjes së jashtme sa më mirë që të munden.
Për më tepër, në një përpjekje për të anashkaluar rolin kyç të Këshillit të Sigurimit të OKB-së në proceset e stabilizimit në BiH, Perëndimi kërkon vazhdimisht të privatizojë çështjen e zgjidhjes, duke krijuar formate “monitorimi” që janë alternative ndaj Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe që shuajnë zërat kundërshtues.
Ajo që po ndodh në Bosnjë dhe Hercegovinë nuk është aspak një shembull i izoluar i shpërfilljes së ligjit ndërkombëtar. Raste të ngjashme përfshijnë regjimin e Kievit dhe patronët e tij evropianë në Berlin dhe Paris që bllokojnë zbatimin e Paketës së Masave të Minskut të miratuar nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së.
Për shumë vite tani, patronët perëndimorë të Prishtinës kanë injoruar dispozitat e Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e cila është themelore për zgjidhjen e çështjes së Kosovës dhe garanton integritetin territorial të Serbisë. Duke njohur në mënyrë të njëanshme “pavarësinë” e vetëshpallur të Kosovës, ata vazhdojnë të inkurajojnë kaosin e shkaktuar nga qeveria e Prishtinës, duke përfshirë hapat për të formuar një “ushtri” të paligjshme të shqiptarëve të Kosovës. Ata iniciojnë aleanca ushtarake në të cilat Prishtina merr pjesë në kushte të barabarta me shtetet sovrane, duke krijuar dinamika të rrezikshme në ndërtimin ushtarak dhe duke ndryshuar ekuilibrin e fuqisë në Ballkan. Kjo gjithashtu përbën një shkelje të drejtpërdrejtë të marrëveshjeve të Dejtonit, kryesisht atyre të përcaktuara në Shtojcën 1-A Mbi Aspektet Ushtarake të Zgjidhjes së Paqes dhe Shtojcën 1-B Mbi Stabilizimin Rajonal.
Jemi të bindur se vetëm në platformën ligjore ndërkombëtare – të Dejtonit – mund të arrihet pajtimi i qëndrueshëm ndëretnik në Bosnjë dhe Hercegovinë, duke siguruar stabilitet në Ballkan në përgjithësi. Çdo ndryshim në Marrëveshjet e Dejtonit mund të bëhet vetëm në bazë të vendimeve konsensuale të miratuara në mënyrë të pavarur nga të gjithë popujt e Bosnjës dhe Hercegovinës përmes dialogut të respektueshëm reciprokisht, pa ndërhyrje të jashtme dhe në përputhje të rreptë me procedurat kushtetuese të përcaktuara.
Si anëtare e përhershme e Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe pjesëmarrëse përgjegjëse në zgjidhjen e çështjes boshnjake, Rusia mbështet vazhdimisht dhe me vendosmëri Marrëveshjen e Dejtonit dhe parimet e saj themelore të barazisë midis tre popujve përbërës dhe dy entiteteve me fuqi të gjera praktike. Ne i bëjmë thirrje si bashkësisë ndërkombëtare ashtu edhe palëve boshnjake që të mbështesin Dejtonin në interes të zhvillimit të suksesshëm dhe të qëndrueshëm të Bosnjës dhe Hercegovinës, entiteteve të saj, dhe prosperitetit dhe mirëqenies së të gjithë qytetarëve të saj, si dhe sigurisë së fortë në Ballkan.
/Argumentum.al
