Faris Naniç- bosna.hr
Bllokada e rrugëve kryesore detare dhe shembja e sistemit të petrodollarëve e shtynë ekonominë amerikane drejt një sistemi kolapsi me përmasa më të mëdha se ato të vitit 1929 ose ato të vitit 2008. Ndërsa vendet e Gjirit po bien në krizë borxhesh, dhe kreditorët më të mëdhenj botërorë po shesin obligacionet amerikane, Lindja dhe Jugu Global po braktisin me shpejtësi dollarin, duke e lënë Uashingtonin dhe qendrat perëndimore financiare pa mundësinë e shpëtimit të rendit të tyre nga bankrotimi.
Ekonomia amerikane gjendet para kolapsit – për këtë temë ka kohë që shkruhet. Por, në sajë të agresionit të pasuksesshëm kundër Iranit dhe bllokadës së Ngushticës së Hormuzit, si dhe aksionit më pak të suksesshëm të bllokadës së porteve iraniane, dhe bllokimit më të ri të Detit të Kuq për anijet saudite, situata është përkeqësuar. Epiqendër e kësaj situate është ulja e shitjes së naftës dhe derivateve të saj nga vendet e Gjirit Persik/Arabik. Megjithëse ShBA-të kanë burimet e tyre të bollshme të naftës, rafineritë për prodhimin e derivateve të saj, për hir të së vërtetës të shtrenjta dhe të pamjaftueshme, problemi nuk është te sasitë e naftës, por te valuta me të cilën ajo paguhet.
Shtetet e Gjirit (Arabia Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe, Katari) nuk kanë mundësi të shesin naftë në sasi të mëdha. Të ardhurat nga shitja drastrikisht e zvogluar e naftës në disa shtete kanë rënë me 70 përqind. Ky kolaps potencialisht ekonomik, e më pas shumë shpejt edhe politik i sheikateve arabe është problemi më i madh amerikan. Ekonomik, ose më mirë të themi financiaro-monetar, por edhe politik i cili momentalisht është më pak urgjent.
Kjo sepse, për 50 vite me radhë sistemi ka funksionuar në mënyrën që vendet e Gjirit pranuan të shesin naftë vetëm me dollarë amerikanë. Kjo e detyronte çdo vend të botës për të mbajtur dollarë si rezervë dhe të blinte tituj amerikanë thesari dhe prona vetëm për të blerë naftë. Kjo kërkesë artificiale për dollarë e mbante dollarin si valutë botërore edhe ishte motori i cili mbante gjallë kërkesën për borxhin amerikan. Ky dollar, gjithnjë e më i pavlefshëm, me të cilin vetëm mund të blihej nafta, është quajtur petrodollar. Në këmbim të kësaj, sheikët arabë merrnin garanci sigurie, sidomos për kërcënimet nga Irani, Iraku dhe shtetet e tjera sëbashku me regjimet e tyre për të cilët ishte më e dashur pavarësia se bumi riciklues i pronave të patundshme.
Dhe për njëfarë kohe, që nga viti 1991 më së shumti kjo funksiononte kështu. U eleminuan të gjithë regjimet e pabindura (Iraku, Libija, Sirija). Në vendet e tjera nisën luftëra civile të pafundme, të përgjakshme dhe të pandërprere (Sudani, Jemeni) ose agresionet direkte kundër luftëtarëve ndërmjetës të tyre, nëpërmjet sulmit të Arabisë Saudite dhe EBA-ve në Jemen. Deri te agresioni kundër Iranit dhe përgjigjes ndaj tij.
Ky motor, me bllokadën e suksesshme të Ngushticës së Hormuzit dhe asaj të Bab el-Mandebit të cilën po e bën qeveria jemenite nën udhëheqjen e lëvizjes Ensarullah (Hutistët), tani po ngec seriozisht. Arabia Saudite, për herë të parë në histori, një ditë shënoi numur zero shtije nafte.
Vendet e tjera të cilët kanë arritur në përfundimin se me Iranin dhe aleatët e tyre mund të merren vesh, janë të gatshëm të heqin dorë nga dollari si mjet pagese për naftën, derivatet e saj dhe gazin, gjë e cila zvoglon kërkesën për dollarin amerikan dhe borxhin amerikan, ose më mirë të letrave me vlerë të cilave u bie drastikisht vlera. Mëqënëse botës nuk do t’i nevojiten më kaq shumë dollarë për blerjen e hidrokarbureve dhe kur vendet e mëdha do të pushojnë së bleri borxhin afatgjatë amerikan, sistemi i cili e ka mbajtur për dekada borxhin amerikan të lirë do të nisë të shpërbëhet. Pra ngërçi i petrodollarëve mund të shpjerë në kolapsin e huave të thesarit amerikan.
Njëkohësisht edhe vendet e Gjirit Persik kanë hyrë tej mase në borxhe. Kanë huazuar shuma të stërmëdha nga bankat perëndimore për financimin e megaprojekteve, fondeve sovrane investuese dhe mbajtjen e stilit të tyre luksoz të jetës. Kur të thahen paratë që vinë nga nafta, ato do të bien në krizë borxhesh, pamundësi të balancimit të buxhetit dhe pagesës së borxheve. Kjo gjeneron krizë e cila administrohet me vështirësi, ndoshta edhe një “pranverë arabe” të re, kësaj here reale. Njëkohësisht, vendet e Gjirit janë tej mase në borxhe. I kanë huazuar nga ShBA-ve, të cilët nuk patën asnjë përgjigje ndaj sulmeve iraniane në pozitat e tyre në rajon dhe mbrojtjen e regjimeve të tyre. Për këtë ato do të kërkojnë alternativa të tjera. Aleancat të reja, arranzhime të reja sigurie dhe marrëveshje të reja.
Këto kriza derdhën në sistemin global financiar dhe bankar, ndërsa epiqendra është në City of London, qendër e vjetër riciklimi të petrodollarëve në të cilin gjenden aktorët kryesorë (dhe lidhjet e ndërmjetme të tyre). Pa naftën e cila vjen nëpërmjet Ngushticës së Hormuzit, nuk ka petrodollarë. Cikli i riciklimit është ndërprerë. Kërkesa për dollarë bie. Ndërsa statusi i dollarit si valutë e nevojshme rezervë nis e shkatërrohet. Dhe pikërisht një gjë e tillë është duke ngjarë.
Si përgjigje ndaj kësaj situate, Ministria amerikane e financave ka dyfishuar vëllimin e blerjes së huave afatgjatë me çmime maksimale të lejuara më sëpaku katër miliardë për operacion, gjë me të cilën nxit inflacionin, me shpresën se ky shpenzim do të rrjedhë te të tjerët, në mënyrë të veçantë te shtetet e Gjirit si edhe shumë herë më parë deri tani.
Koncepti është i thjeshtë. ShBA-të ndërhyjnë me shitje më të mëdha, sistemi absorbon stresin nën kushtet që modelojnë qendrat globale financiare. Disa ekspertë të ekonomisë kanë paralajmëruar se sistemi amerikan i huave funksionon si skemë e madhe Ponzi. Sekretari i shtetit për financat Scott Bessent thotë se kjo është e vërtetë dhe në kohë reale. Britania e Madhe, Kina, Japonia, Koreja e Jugut dhe të tjerat tani po shesin huatë e thesarit amerikan. Kur shitës të ketë më shumë se blerës, çmimi i huave ulet, ndërsa niveli i kamatës dhe të ardhurat ngrihen. Të ardhura më të mëdha do të thotë se ShBA-ve përnjëherësh u kushton më shumë të huazojnë paratë. ShBA-të blejnë po këto hua afatgjatë në mënyrë që të mbajnë çmimin dhe të pengojnë që të ardhurat të rriten. Me një fjalë, qeveria përdor paratë e saj (ose paratë e sapofituara) për të blerë huanë e saj sepse të huajt nuk duan më.
Megjithatë, nuk ka më business as usual.
Presidenti autokrat rus Vladimir Putin deklaroi se qeveria amerikane po mbyt dollarin me duart e saj dhe se shumë vende, përfshirë edhe prodhuesit e naftës, po pranojnë pagesën për naftën në juanë kinezë. Kina e ka ndërkombëtarizuar juanin e lidhur me arin, rezervat e mëdha fizike në Hong Kong, nëpërmjet tregtisë së arit të dominuar nga juanët dhe me rrugëdalje të qartë nga dollari te metali i çmuar.
Para pak kohësh, Garda Revolucionare Islamike e Iranit paralajmëroi se përderisa ShBA-të të largohen plotësisht nga Lindja e Afërt, çdo barelë nafte e cila kalon nëpërmjet Ngushticës së Hormuzit duhet të tregtohet me kriptovaluta ose me juanë kinezë. Shtetet të cilat tani e shesin naftën me juanë, e konvertojnë juanin direkt në ar. Nuk ka më qarkullim rreth e qark duke kaluar detyrimisht nëpër borxhin amerikan.
Ministria e financave pranoi se tregu i huave është thyer. Kërkesa për hua ka rënë në mënyrë të befasishme. Japonia shiti në muajin qershor 26 miliardë dollarë hua thesari amerikane. Banka qendrore japoneze paralajmëroi se janë marrë në konsideratë edhe raste ekstreme të humbjes së besimit të kreditorëve te dollari amerikan. Me një fjalë, Japonia nuk është blerës i sigurtë. Ajo është shitëse në panik e sipër. Kur kreditori më i madh nis shitjen e huave, i tërë sistemi i bazuar te dollari rrënohet. Dedollarizimi i ekonomisë ndërkombëtare ka marrë vrull dhe duket se nuk do të ndalet. Pasojat për ShBA-të me borxhe jashtëzakonisht të mëdha janë ekonomikisht të thella, por edhe politikisht humbëse.
Tregu i huave është me dritë të kuqe. Ministria amerikane e financave fik zjarret duke blerë borxhin e saj dhe gjeneron inflacion, ndërsa Lindja dhe Jugu Global ndërtojnë në heshtje rrugëdaljen. Kur valuta rezervë ndërkombëtare të humbasë njëkohësisht edhe pasuesit e saj më të mëdhenj dhe mbështetjen e saj energjetike, nuk mund të flitet më për recesion, por për depresion serioz, të thellë dhe afatgjatë. Për një krizë ekonomike, tejet më të fortë se ajo e vitit 2008, e 1987, ose madje edhe të vitit 1929. Kjo është vdekje sistemaike dhe risjellja në jetë nuk është e më mundshme. Ndreqje të sistemit të bankrotuar nuk ka, nuk është e mundur sepse vetë sistemi nuk vlente, nuk ishte i bazuar në vlera universale.
Elita botërore financiare këmbëngul t’a mbulojë bankrotimin e saj, duke shfrytëzuar klasën politike, nëpërmjet balloneve të reja spekulative, si puna e aksioneve IA dhe/ose me nisjen e luftërave të pafundme, pra nëpërmjet financimit të ekonomisë së luftës dhe shkaktimin e rrëzimit më të madh të tregut të bursës me pasoja të paparashikueshme.
Është koha për një konsensus global mbi arkitekturën e re financiare të botës e cila do të mundësojë zhvillim të barabartë për të gjithë. Nëse nevojitet, madje edhe pa ShBA-të, Britaninë dhe BE-në. Megjithatë, për shkak të kërcënimit të saj, është bash BE-ja ajo që do të duhej të ishte lideri i rendit të ri financiar botëror. Vetëm nëse do të dinte…
Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
