Nga Matej Markič*
Paqja nuk është një gjendje natyrore e botës sonë – sado shumë apo sado dëshpërimisht të përpiqemi ne, evropianët, ta bindim veten për të kundërtën. A do ta mësojmë këtë mësim në mënyrën më të vështirë?
Për tetëdhjetë vjet, Evropa i ka treguar vetes një histori, ose më saktë, një përrallë. Përralla shkon pak a shumë kështu: dy luftërat botërore ishin aq katastrofike, aq brutale dhe aq të paimagjinueshme në shkatërrimin e tyre, saqë e imunizuan përgjithmonë të gjithë kontinentin evropian ndaj dhunës së sponsorizuar nga shtetet, luftërave dhe konflikteve të armatosura.
Shtojini kësaj edhe rënien e komunizmit në Evropën Qendrore dhe Lindore, rënien e Murit të Berlinit dhe shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik në fund të viteve 1980 dhe fillim të viteve 1990, dhe historia merr një akt të dytë edhe më triumfues: jo vetëm që Evropa supozohej se kishte nxjerrë mësimin e saj, por edhe vetë historia gjoja kishte marrë fund, me demokracinë liberale që kishte fituar përfundimisht.
Francis Fukuyama i dha kësaj ndjesie një emër – “Fundi i Historisë”; Brukseli i dha asaj një arkitekturë institucionale – Bashkimin Evropian. Dhe një brez i tërë evropianësh u rrit duke besuar sinqerisht se lufta, si një fenomen që mund të prekte jetën e tyre, i përkiste botës së gjyshërve të tyre, jo asaj të tyre.
Duhet thënë hapur: kjo përrallë ka qenë gjithmonë një fantazi e sajuar dhe kjo fantazi tashmë është shndërruar në diçka helmuese.
Flluska brenda së cilës askush nuk e kuptoi se po jetonte
Ia vlen të jemi të saktë për atë që ndodhi realisht pas vitit 1945, dhe veçanërisht pas vitit 1991. Evropa Perëndimore dhe Qendrore nuk përjetuan një periudhë të gjatë dhe të qëndrueshme paqeje thjesht sepse evropianët u bënë papritur më të mençur apo më të virtytshëm.
Ata u bënë paqësorë sepse u krijua dhe u ruajt me vetëdije një kombinim jashtëzakonisht anomal kushtesh historike: ombrella bërthamore dhe garancitë amerikane të sigurisë, Neni 5 i NATO-s, ekuilibri i Luftës së Ftohtë që ngriu konfliktet pa i zgjidhur ato dhe, pas vitit 1991, një vakum i përkohshëm në të cilin Rusia ishte tepër e dobët dhe e përqendruar në problemet e veta për të projektuar fuqinë drejt Perëndimit.
Duke pasur parasysh këtë, bëhet e qartë se paqja nuk ishte gjendja natyrore e kontinentit, por një flluskë e fryrë artificialisht dhe e mbajtur edhe më artificialisht në këmbë. Por, si të gjitha flluskat, ajo varej nga dikush, diku, që vazhdonte të paguante çmimin.
Problemi është se një flluskë që zgjat për tre breza pushon së perceptuari si flluskë. Ajo fillon të duket si vetë realiteti.
Fëmijët e lindur në Lubjanë, Lion, Lisbonë apo Lajpcig në vitet 1990 dhe 2000 u rritën brenda një kuadri mendor ku shërbimi i detyrueshëm ushtarak ishte një relike e së kaluarës, diçka për të cilën gjyshërit e tyre ankoheshin teksa pinin kafenë; ku buxhetet e mbrojtjes ishin gjëja e parë që shkurtohej sa herë një qeveri duhej të gjente kursime; dhe ku vetë ideja e një lufte tokësore në Evropë dukej si një temë diskutimi për një seminar historie, jo si një çështje reale politike.
Pikërisht për këtë arsye, kur tanket ruse kaluan kufirin e Ukrainës në shkurt 2022, reagimi fillestar i një pjese të madhe të Evropës nuk ishte strategjik, por psikologjik – një lloj mosbesimi se rregullat e shekullit XX mund të zbatoheshin ende.
Duhet theksuar se ky mosbesim nuk ishte naivitet në kuptimin e zakonshëm të fjalës, por një paaftësi e fituar për të përpunuar një kategori informacioni që ishte zhdukur gradualisht nga ndërgjegjja kolektive.
Luftimi dhe vdekja dikur ishin normale, përpara se të pushonin së qeni të tilla
Këtu qëndron çarja më e thellë dhe ajo me të cilën shumica e evropianëve ngurrojnë më shumë të përballen.
Për pothuajse të gjithë historinë e dokumentuar, shërbimi ushtarak nuk ishte aspak një imponim ekzotik në jetën e burrave – ai ishte një nga pritshmëritë bazë të saj. Burrat rekrutoheshin; luftonin, gjakoseshin, lodheshin dhe një pjesë e konsiderueshme e tyre vdisnin. E gjithë kjo ishte pjesë e strukturës së jetës së zakonshme dhe nuk trajtohej si një anomali që kërkonte justifikim.
Kur djemtë, bashkëshortët apo baballarët e tyre vriteshin në fushëbetejë, familjet vajtonin, por vetë vdekjen e dhunshme nuk e konsideronin një skandal kundër rendit natyror. Vdekja në luftë ishte tragjike, por e kuptueshme – një kosto e njohur dhe e pritshme e përkatësisë në një komunitet politik që duhej mbrojtur.
Kjo pritshmëri është zhdukur pothuajse tërësisht nga Evropa Perëndimore e pasluftës dhe pikërisht kjo zhdukje tani po e pengon kontinentin të reagojë ndaj agresionit real.
Rikthimi i rekrutimit ushtarak në vende të ndryshme evropiane vitet e fundit tregon shkallën e shqetësimit që sjell rikthimi i këtij realiteti. Ligji i ri gjerman për shërbimin ushtarak, për shembull, parashikon që të gjithë burrat 18-vjeçarë të vlerësohen për përshtatshmërinë dhe që të gjithë 18-vjeçarët të ftohen të shërbejnë vullnetarisht duke nisur nga viti 2026. Kjo krijon një rrugë drejt shërbimit të detyrueshëm vetëm nëse rekrutimi vullnetar nuk arrin objektivat – një kompromis i projektuar qartësisht për të shmangur termin “rekrutim i detyrueshëm”, ndërkohë që në heshtje ndërton mekanizmat e nevojshëm për të.
Në mënyrë domethënëse, kur parlamenti miratoi edhe këtë version të zbutur dhe vullnetar të ligjit, mijëra të rinj dolën në rrugë për të protestuar në të paktën 90 qytete gjermane.
Franca ka ndjekur një rrugë po aq të kujdesshme: shërbimi i ri kombëtar vullnetar dhjetëmujor i Emmanuel Macron do të përfshijë vetëm 3,000 të rinj në verën e parë. Ai është paraqitur në kuadër të paralajmërimit se, në një botë ku “forca mbizotëron mbi ligjin”, Franca nuk mund të përballojë më papërgatitjen dhe përçarjen.
Krahasoni këtë ngurrim, hezitim dhe mungesë vendosmërie me atë që po ndodh vetëm disa qindra kilometra më në lindje dhe ndryshimi është pothuajse i paimagjinueshëm.
Ukraina, tashmë thellë në vitin e katërt të luftës në shkallë të gjerë, e uli moshën minimale të rekrutimit nga 27 në 25 vjeç në prill 2024, pasi kishte rikthyer rekrutimin që në vitin 2014.
Ndërkohë, askush në Kiev nuk po zhvillon sondazhe për të kuptuar nëse shërbimi ushtarak është emocionalisht i rehatshëm për qytetarët. Vendi nuk e ka këtë luks, sepse po lufton për mbijetesën e tij fizike. Dhe pikërisht ky është hendeku në mentalitet që duhet të mbyllet.
Është domethënëse që, kur Këshilli Evropian për Marrëdhëniet me Jashtë anketoi qytetarët e nëntë vendeve evropiane për rikthimin e shërbimit të detyrueshëm, shumicat në Francë, Gjermani dhe Poloni e mbështetën në parim. Por kjo mbështetje zhdukej pikërisht tek grupmosha 18–29 vjeç, e cila do të duhej të shërbente realisht.
Kjo kontradiktë – mbështetje në abstrakt, refuzim në praktikë – është simptoma më e qartë e një shoqërie që ende nuk e ka përvetësuar idenë se mund t’i duhet sërish të luftojë.
Evropa është përjashtimi, jo rregulli
Ndoshta fakti më çorientues për evropianin mesatar është ky: jashtë kufijve të BE-së dhe NATO-s, “fundi i historisë” nuk erdhi kurrë.
Ose, për ta thënë më saktë, lufta nuk u zhduk askund. Ajo thjesht pushoi së qeni problem i Evropës dhe evropianët e ngatërruan fatin e tyre të mirë me një prirje globale.
Edhe shifrat e bëjnë këtë të qartë. Programi i të Dhënave për Konfliktet në Uppsala e vendos numrin e konflikteve të armatosura aktive në botë në vitin 2026 diku midis 50 dhe 60, ku pushtimi rus i Ukrainës dhe lufta civile në Sudan janë ndër më vdekjeprurëset. Vetëm lufta në Ukrainë ka shkaktuar më shumë se gjysmë milioni viktima që nga shkurti 2022.
Ndërkohë, Mianmari është përfshirë në një luftë civile që nga grushti i shtetit i vitit 2021, me mbi 100,000 të vrarë dhe më shumë se pesë milionë të zhvendosur. Territori i vendit tashmë është i copëzuar mes juntës, e cila kontrollon vetëm një pjesë të kufizuar të territorit, dhe një mozaiku forcash të rezistencës dhe ushtrish etnike.
Në kontinentin afrikan, nuk mund të anashkalohet Republika Demokratike e Kongos, ku rebelimi i M23, i mbështetur nga Ruanda, ka detyruar më shumë se shtatë milionë njerëz të largohen nga shtëpitë e tyre dhe ka shkaktuar mijëra viktima. Luftimet lidhen edhe me kontrollin e pasurive minerare, përfshirë një zonë që prodhon deri në një të tretën e furnizimit botëror me koltan.
Nigeria është një tjetër vend që është përballur me luftëra dhe konflikte të armatosura praktikisht që nga pavarësia e saj në vitin 1960. Dhuna komunitare dhe xhihadiste ka shkaktuar dhjetëra mijëra viktima në vit në të gjithë Brezin Qendror të Nigerisë, ndërsa Boko Haram dhe grupet militante Fulani kanë zhvilluar një fushatë terrori, vrasjesh dhe dhune në pjesën veriore të vendit. Edhe Delta e Nigerit ka përjetuar periudha të herëpashershme dhune.
Ndërkohë, rajoni i Sahelit, i përbërë nga Mali, Burkina Faso dhe Nigeri, ka përjetuar një rritje të jashtëzakonshme të viktimave të lidhura me grupet militante islamiste gjatë dekadës së fundit. Koalicionet radikale islamiste tani kanë kapacitetin për të sulmuar kryeqytete kombëtare dhe aeroporte ndërkombëtare.
Dekada konfliktesh të mbështetura nga Kremlini në prag të Evropës
Është thelbësore të theksohet se luftërat dhe konfliktet e armatosura nuk kanë qenë aspak një fenomen i largët. Për dekada ato kanë qenë pikërisht në pragun e Evropës.
Ka ekzistuar një model i qartë, por i pakëndshëm, të cilin evropianët disi kanë arritur ta kategorizojnë si një seri incidentesh të veçuara dhe të përmbajtura, në vend që ta shohin për atë që ishte në të vërtetë: një model i përsëritur i veprimeve ruse.
Që nga shpërbërja e Bashkimit Sovjetik, dy luftërat çeçene, lufta ruso-gjeorgjiane e vitit 2008 mbi Osetinë e Jugut dhe Abkhazinë, prania ushtarake ruse ende e pazgjidhur në rajonin separatist të Transnistrisë në Moldavi, ndërhyrja ushtarake ruse në Siri nga viti 2015 e në vazhdim dhe, së fundmi, lufta kundër Ukrainës – e nisur me aneksimin e Krimesë dhe pushtimin e pjesëve të Donbasit në vitin 2014 dhe e përshkallëzuar në pushtim të plotë në vitin 2022 – janë parë gjerësisht nga historianët si pjesë e një vazhdimësie të sjelljes së shtetit rus, dhe jo si një seri ngjarjesh të shkëputura.
Analistët kanë vënë vazhdimisht në dukje një model të përsëritur në operacionet ushtarake ruse, që synojnë nënshtrimin e fqinjëve dhe ndalimin e orientimit të ish-republikave sovjetike drejt Perëndimit. Moska ka shfrytëzuar në mënyrë të përsëritur të ashtuquajturat “konflikte të ngrira” për të zgjeruar ndikimin e saj përtej kufijve të njohur ndërkombëtarisht.
Paralelet mes ndërhyrjes ruse në Transnistri në vitin 1992 dhe operacionit të saj të vitit 2008 në Gjeorgji nuk janë rastësore. Në të dyja rastet, përshkallëzimi, i nxitur dhe i kontrolluar nga Rusia përmes aktorëve lokalë, përfundoi me përdorimin e drejtpërdrejtë të forcës konvencionale.
Gjeorgjia në vitin 2008 nuk ishte një pikë e izoluar tensioni. Konflikti i ngrirë në Moldavi nuk ishte thjesht një kuriozitet diplomatik që duhej menaxhuar pafundësisht. Çeçenia nuk ishte thjesht një çështje e brendshme ruse pa pasoja për kontinentin. Siria nuk ishte vetëm një tragjedi e Lindjes së Mesme që zhvillohej në një skenë larg Evropës.
Secila prej këtyre ngjarjeve ishte një e dhënë e së njëjtës prirje dhe Evropa, e mbyllur brenda flluskës së saj, zgjodhi çdo herë t’i trajtonte si përjashtime, në vend që t’i shihte si rregullin që po rikthehej gradualisht.
Rregulli, siç e ka njohur pjesa tjetër e planetit vazhdimisht që nga viti 1945, është se konflikti i armatosur është një tipar i përhershëm i jetës ndërkombëtare, jo një anomali e përkohshme që pret të korrigjohet.
Evropa nuk po jeton në kushte normale njerëzore. Ajo po jeton në një periudhë të shkurtër, historikisht të privilegjuar dhe tashmë dukshëm në mbyllje.
Çfarë kërkon realisht ky ndryshim?
Para së gjithash, një ndryshim i vërtetë në Evropë do të kërkojë ndershmëri.
Zakoni mendor që duhet të çmontohet është supozimi refleksiv se paqja është gjendja e paracaktuar e Evropës, e ndërprerë vetëm nga përjashtime të rralla dhe tronditëse.
Provat, si historike ashtu edhe aktuale, tregojnë pikërisht të kundërtën.
Paqja në këtë kontinent që nga viti 1945 ka qenë një arritje e mbajtur përmes parandalimit, angazhimeve të aleancave dhe, kur ka qenë e nevojshme, forcës. Ajo nuk ka qenë kurrë e vetëqëndrueshme dhe nuk është e tillë as sot.
Një ndryshim i vërtetë paradigme nënkupton disa gjëra konkrete njëkohësisht.
Më e rëndësishmja, do të thotë trajtimi i shërbimit ushtarak si një pritshmëri normale e qytetarisë dhe jo si një zgjedhje për një grup të veçantë, siç ka bërë tashmë Danimarka, e cila ka zgjatur periudhën e rekrutimit dhe e ka bërë shërbimin të detyrueshëm edhe për gratë; apo si Austria dhe Zvicra, të cilat prej kohësh kanë ruajtur shërbimin e detyrueshëm për burrat, përkatësisht gjashtë dhe nëntë muaj, pa e trajtuar atë si diçka të jashtëzakonshme.
Kjo do të thotë gjithashtu të pranohet, në mënyrë të matur dhe pa teatralitet, se një qëndrim funksional parandalues kërkon shoqëri të gatshme të përballojnë humbje nëse parandalimi dështon.
Sepse një kontinent që nuk është në gjendje as të mendojë për këtë mundësi nuk do të merret kurrë seriozisht nga një kundërshtar që e konsideron atë çdo ditë.
Do të thotë drejtimin e politikës industriale, arsimit dhe diskursit publik drejt pranimit se vitet e ardhshme mund të duken shumë më tepër si katër vitet e fundit të Ukrainës sesa katër dekadat e fundit të rehatisë evropiane.
Dhe, mbi të gjitha, do të thotë braktisjen, një herë e përgjithmonë, të iluzionit ngushëllues se gjeografia, traktatet apo epërsia morale mund të bëjnë punën që vetëm kapaciteti real dhe vullneti real mund ta bëjnë.
Evropa kaloi tetëdhjetë vjet duke e përgëzuar veten se kishte shpëtuar nga historia. Historia nuk shkoi askund. Ajo thjesht priti në kufi, me durim, derisa flluska të mbetej pa ajër.
_______________________
*Burimi origjinal: Substack – Matej Markic
Përshtati në shqip: Argumentum.al
© 2026 Argumentum
