Tridhjetë vjet më parë, më 7 shkurt 1992, krerët e shteteve dhe qeverive të BE-së nënshkruan Traktatin e Mastrihtit, që përfshin planin për Bashkimin Ekonomik dhe Monetar Evropian (EMU). Traktati përcaktoi tre hapa drejt synimit të bashkimit monetar dhe formuloi një kornizë të re qeverisëse për monedhën e përbashkët. Tre dekada pas vendimit, është koha për të reflektuar: ku qëndrojmë me EMU dhe euron?
Më 7 shkurt 1992, në qytetin holandez të Mastrihtit, 12 anëtarë të Komunitetit Ekonomik Evropian nënshkruan një Traktat që do të hapte rrugën për Evropën që njohim sot.
Traktati i Mastrihtit hodhi themelet për shumë elementë të BE-së moderne, me idenë kryesore integrimin e mëtejshëm evropian.
Koha e Traktatit të Mastrihtit nuk ishte një epokë e qetë në integrimin evropian. Negociatat për monedhën e përbashkët ishin intensive dhe të luftuara të vështira midis vendeve anëtare të BE-së. Dhe menjëherë pas nënshkrimit të Traktatit të Mastrihtit, telashet u shfaqën për projektin EMU. Konvergjenca midis vendeve anëtare që dëshironin të anëtarësoheshin dukej e largët dhe Traktati i Mastrihtit përjetoi vështirësi ratifikimi në disa vende të BE-së. Më e rëndësishmja, “kriza ERM” (shkurtim i Mekanizmit të Kursit të Këmbimit) e ktheu fiksimin e pakthyeshëm të kurseve të këmbimit, një nga shtyllat kryesore të EMU, në një perspektivë të largët. Në vitin 1992, disa ekonomi evropiane që ishin pjesë e ERM-së ekzistuese, në të cilat kurset e këmbimit të vendeve pjesëmarrëse luhateshin brenda kufijve fiks, u goditën nga flukset spekulative të monedhës që e bënë të paqëndrueshme rrjetin ekzistues të barazisë së ERM-së. Ajo detyroi Spanjën dhe Irlandën të zhvlerësojnë monedhat e tyre dhe Mbretërinë e Bashkuar dhe Italinë madje të tërhiqen nga ERM.
Pavarësisht këtyre problemeve, Traktati i Mastrihtit hyri në fuqi në 1993 dhe monedha e përbashkët u prezantua në 1999, me kartëmonedhat dhe monedhat që zëvendësuan paratë kombëtare tre vjet më vonë, në 2002. Euro është bërë që atëherë monedha e dytë më e përdorur në botë. pas dollarit amerikan. Së bashku me lëvizjen e lirë të personave, programin e shkëmbimit Erasmus për studentët dhe heqjen e tarifave të roaming brenda BE-së, euro është kthyer në një nga arritjet më të prekshme të integrimit evropian. Me rastin e 30-vjetorit të nënshkrimit të Traktatit të Mastrihtit, bëjmë një vështrim prapa. Cilat ishin synimet dhe aspiratat për monedhën e përbashkët që ishin të përfshira në traktat? Dhe ku qëndrojmë pas 30 vitesh?
Kurset e këmbimit, çmimet, financat publike: prioriteti i përgjithshëm mbi stabilitetin
Megjithëse nismat e mëparshme për një monedhë evropiane kishin dështuar, diskutimet u ringjallën në mesin e viteve 1980. Disa politikanë kryesorë evropianë kërkuan një integrim më të madh monetar në vazhdën e Aktit të Vetëm Evropian të vitit 1986 dhe “programit të 1992” të kompletimit të tregut të përbashkët. Një nga pengesat për përfundimin e Tregut Unik u pa në kursin e paqëndrueshëm të këmbimit midis monedhave të anëtarëve, gjë që e bëri tregtinë ndërkufitare më të kushtueshme. Raporti Delors që u përgatit për krerët e shteteve dhe qeverive evropiane propozoi faza konkrete që çojnë drejt EMU dhe hodhi themelet për monedhën e përbashkët.
Ekziston një konsensus se dizajni institucional i EMU mbështetej në një ujdi midis Francës dhe Gjermanisë. Veçanërisht për Gjermaninë, fiksimi i kursit të këmbimit brenda një bashkimi monetar duhej të kombinohej me institucionalizimin e parimit të stabilitetit të çmimeve me ndihmën e një Banke Qendrore Evropiane të pavarur (BQE). Franca u pajtua me këto parime. Megjithatë, në fillim të negociatave të Mastrihtit, pala franceze e bëri të qartë se pavarësia e bankës qendrore duhet të realizohet vetëm brenda një kuadri të fortë politik në nivel të BE-së. E ashtuquajtura “gouvernement économique”, një qeveri ekonomike evropiane si një homologe politike e bankës qendrore të pavarur, u bë një nga elementët thelbësorë të vizionit francez për qeverisjen e monedhës së përbashkët. Megjithatë, për shumë politikanë në Gjermani, propozimet franceze për një qeveri ekonomike (detyrat e mundshme të së cilës në fakt nuk u përshkruan kurrë qartë) ishin një tabu. Në fund, një mandat i fortë anti-inflacionar dhe depolitizimi i politikës monetare me ndihmën e një banke qendrore të pavarur të modeluar sipas Bundesbank ishin kërkesat kryesore gjermane për arkitekturën e euros që përfundimisht gjetën rrugën e tyre në Traktatin e Mastrihtit.
Gjatë negociatave të traktatit, pati gjithashtu një angazhim të gjerë midis anëtarëve të ardhshëm të euros për disiplinën buxhetore. Debati u rrotullua kryesisht rreth fuqisë së mekanizmave të zbatimit dhe përdorimit të sanksioneve. Për Gjermaninë, një politikë buxhetore e orientuar nga stabiliteti nënkuptonte rregulla strikte kundër deficiteve të tepërta buxhetore dhe ndëshkimeve të bazuara në traktat për mospërputhje. Në përgatitje për futjen e monedhës së përbashkët, Pakti i Stabilitetit dhe Rritjes (SGP) u miratua në vitin 1997 me kërkesë të Gjermanisë për të garantuar financa publike të qëndrueshme në afat të gjatë. Pakti ishte për të parandaluar qeveritë nga akumulimi i borxhit të tepërt që do të rrezikonte stabilitetin e euros. Rregullat 3% të deficitit dhe 60% të borxhit që institucionalizoi SGP mund të gjurmohen në kriteret e konvergjencës së Traktatit të Mastrihtit që duhej të përmbusheshin nga shtetet anëtare për t’u bashkuar me monedhën e përbashkët.
Tridhjetë vjet më vonë, rezulton se koncepti i stabilitetit të Mastrihtit ishte shumë i ngushtë për bashkimin monetar. Stabiliteti buxhetor ishte dhe është një element thelbësor i kuadrit të bashkimit monetar, pasi një vend me borxh të ulët mund të ketë më shumë liri veprimi për politika kundërciklike në kohë krize. Veçanërisht kriza e euros ka treguar se faktorë të tjerë si pabarazitë makroekonomike midis shteteve anëtare, mungesa e përshtatshmërisë ndaj cikleve të ndryshme ekonomike, mungesa e instrumenteve të menaxhimit të krizës, mbikëqyrja shumë e dobët bankare në disa shtete anëtare dhe rreziku i një dinamike vetëpërforcuese. ndërmjet bankave të dobësuara dhe shteteve të mbi-borxh duhet të merret në konsideratë kur bëhet fjalë për stabilitetin e eurozonës.
Për më tepër, vetë kuadri fiskal – veçanërisht objektivat e deficitit dhe borxhit të tij – është dëshmuar të jetë me funksionalitet të kufizuar. Ai as nuk ka siguruar disiplinë buxhetore në kohë të mira, as nuk u ofron vendeve anëtare kuadrin fiskal të nevojshëm për t’u marrë me sfidat kryesore si ndryshimi i klimës dhe dixhitalizimi që kërkojnë investime të konsiderueshme gjatë viteve të ardhshme. Thirrja më e fundit për reformën e rregullave fiskale nga kryeministri italian Mario Draghi dhe presidenti francez Emmanuel Macron tregon për një problem të vjetër, i cili është, 30 vjet pas Mastrihtit, më i rëndësishëm se kurrë.
Një kompromis fatal për konvergjencën ekonomike
Konvergjenca në rritje – ku zhvillimi ekonomik i vendeve anëtare të BE-së përmirësohet, ndërsa hendeku midis vendeve ngushtohet – ka qenë gjithmonë një aspiratë e rëndësishme politike e BE-së. Shtetet anëtare i bashkohen BE-së me shpresën se objektivat socio-ekonomike do të arrihen dhe kushtet e punës dhe të jetesës do të përmirësohen në vendin e tyre.
Pavarësisht nga ky synim i përgjithshëm politik, një pikë konflikti në fazën e themelimit të EMU ishte çështja se sa konvergjencë ekonomike do të kërkonte bashkimi monetar për të funksionuar siç duhet. Qeveria gjermane theksoi nevojën për konvergjencë paraprake ekonomike. Gjermania parashikoi që vetëm disa shtete “të gatshme për euro” do t’i bashkoheshin fillimisht bashkimit monetar, i cili më pas do të zgjerohej hap pas hapi. Prandaj, negociatorët gjermanë të Mastrihtit insistuan në futjen e kritereve të rrepta të konvergjencës të përcaktuara në mënyrë sasiore që vendet anëtare të BE-së duhet të përmbushin përpara se të hyjnë në bashkimin monetar. Fokusi këtu ishte në borxhin e ulët buxhetor (shih më lart) dhe përafrimin e normave të inflacionit.
Në të kundërt, qasja franceze në fazën e themelimit të euros deklaroi se monedha e përbashkët duhej të plotësohej nga një qeveri ekonomike në mënyrë që konvergjenca midis anëtarëve të saj të mund të shfaqej me kalimin e kohës. Në negociata, propozimet gjermane dhe franceze – secila në përputhje të brendshme – u mblodhën në një kompromis të pabalancuar: monedha e përbashkët u prezantua pothuajse në të gjithë bordin në vendet anëtare të BE-së, pavarësisht nëse ato përmbushnin apo jo kriteret e konvergjencës ekonomike të imagjinuara nga Gjermania. . Për më tepër, nuk u krijua asnjë kornizë e politikave institucionale dhe ekonomike që do të mund të kishte promovuar shfaqjen e një zone ekonomike më homogjene pasi vendet të ishin anëtarësuar, siç dëshirohej nga Franca. Shpresohej që një proces konvergjence do të fillonte automatikisht nëse ndiqen disa rregulla bazë. Politikat ekonomike mbetën kryesisht në duart e shteteve anëtare, me prerogativën pa dhëmbë për t’i trajtuar ato si një shqetësim i përbashkët në nivel të BE-së.
Kompromisi i pakëndshëm i Mastrihtit për konvergjencën u dëshmua të ishte fatal në praktikë. Ciklet ekonomike të vendeve të euros nuk u konvergjuan mjaftueshëm dhe politika e vetme monetare e BQE-së nuk mund të kishte një efekt stabilizues. “Semestri Europian” i cili u prezantua në vitin 2011 për të harmonizuar më mirë politikat ekonomike të shteteve anëtare doli të ishte një mekanizëm i dobët koordinues pasi u largua nga trajtimi i rekomandimeve të Komisionit Evropian për shtetet anëtare. Kështu, politika e BQE-së ushqeu një divergjencë që u shfaq në nivele shumë të ndryshme të konkurrencës midis anëtarëve të zonës së euros në prag të krizës së euros. Tridhjetë vjet më vonë, BQE-ja përballet përsëri me detyrën e vështirë për të ruajtur stabilitetin e çmimeve për të gjithë zonën e euros, pa u detyruar të financojë vendet më të dobëta dhe me borxhe të larta të zonës së euros për të parandaluar një krizë të re.
Roli (i harruar) gjeostrategjik i euros
Diskutimet e hershme mbi bashkimin monetar theksuan një përfitim tjetër të mundshëm: një monedhë e përbashkët mund të rrisë ndikimin e Evropës në marrëdhëniet ekonomike ndërkombëtare dhe mund ta mbrojë atë kundër turbulencave të kursit të këmbimit ndërkombëtar, veçanërisht përballë Shteteve të Bashkuara. Qëllimi kryesor i Francës gjatë negociatave të Mastrihtit ishte të frenonte Bundesbank gjermane. Megjithatë, politikëbërësit francezë ishin gjithashtu të vetëdijshëm për dimensionin ndërkombëtar të një bashkimi monetar. Megjithatë, autoritetet gjermane e konsideruan një fokus të qartë në politikën e kursit të këmbimit kundrejt pjesës tjetër të botës dhe krijimin e një përfaqësimi të jashtëm për zonën e euros si një përpjekje tjetër për ta vënë BQE-në nën një ndikim të padëshiruar politik. Prandaj, pavarësisht thirrjeve të përgjithshme për një zë të vetëm të BE-së në nivel ndërkombëtar, Traktati i Mastrihtit u shënua nga një konsideratë e vogël për marrëdhëniet e BE-së në institucionet financiare ndërkombëtare. Euro u krijua në mënyrë efektive pa një program apo ambicie për rolin e saj ndërkombëtar.
Kërkesat gjeopolitike të viteve të fundit vështirë se përshtaten me fokusin thjesht të brendshëm që udhëhoqi negociatorët gjatë krijimit të euros dhe dekadës së parë të monedhës së përbashkët. Grindja e stërzgjatur mes anëtarëve të euros mbi detajet e shumë paketave të shpëtimit gjatë krizës së euros mund të shihet si një simptomë e mëtejshme e një BE që është shqetësuar më shumë me veten sesa me sovranitetin dhe rolin e saj të jashtëm në politikën botërore. Kjo ka mjegulluar kuptimin se Evropa në fakt nuk ka mbajtur ritmin me konkurrentët nga Kina dhe SHBA në sektorë të rëndësishëm ekonomikë të së ardhmes. Tridhjetë vjet pas nënshkrimit të Traktatit të Mastrihtit që vendosi euron si një nga gurët kryesorë të integrimit evropian, situata e ndryshuar gjeopolitike duhet të rihapë debatin – disa prej të cilave janë afatgjatë – se si BE-ja dhe zona e euros mund të të forcohet institucionalisht për të mbështetur prosperitetin dhe stabilitetin ekonomik për anëtarët e saj në vend, duke përfaqësuar në të njëjtën kohë interesat evropiane në botë.
Përgatiti: Argumentum.al
