EKSKLUZIVE PËR ARGUMENTUM.AL
SH.T.Z Zlatko Kramarić
Ambasador i Republikës së Kroacisë në Shqipëri
Fitorja e studentëve ka rrëzuar monopolin politik të koalicionit politik më jetëgjatë në Serbi, koalicionit kuq e zi, i cili përcaktoi në masë të madhe tranzicionin politik të Serbisë, por që ende nuk ka mbajtur një qëndrim për çështjen e drejtimit të ardhshëm politik të Serbisë. Nuk ka dyshim se rënia e këtij koalicioni kuq e zi përbën një mundësi historike për ndryshime rrënjësore politike dhe të tjera në shoqërinë serbe, por, pa një program të qartë, pa një përballje të ndershme me të kaluarën dhe pa rinovimin e institucioneve, kjo ngjarje mund të mbetet thjesht një tjetër ndryshim i aktorëve politikë, një tjetër përpjekje e dështuar për ta ndryshuar vërtet shoqërinë serbe.
1. Fundi i koalicionit kuq e zi dhe i një epoke politike
Zgjedhjet parlamentare në Serbi, më 25 tetor 2026, prodhuan një rezultat që deri dje dukej i vështirë për t’u arritur, sepse asnjë prej analistëve seriozë politikë nuk priste një fitore kaq bindëse të listës së studentëve dhe humbjen e bllokut politik të mbledhur rreth Aleksandar Vuçiç. Për më tepër, vendimi i Partisë Socialiste të Serbisë (SPS) të Ivica Dačić-it për të garuar e vetme rezultoi një gabim. Megjithatë, as partitë e tjera (qytetare?), që vendosën të merrnin pjesë në këto zgjedhje, nuk patën rezultate më të mira. Në fund, këto zgjedhje u shndërruan në një referendum klasik: pro apo kundër!
Dhe kur bëhet fjalë për fatin politik të SPS-së, nuk kemi të bëjmë thjesht me humbjen zgjedhore të njërës prej partive më jetëgjata në pushtet në Serbi. Bëhet fjalë për fundin e mundshëm të një epoke politike, në të cilën nacionalizmi serb, trashëgimia socialiste, kultura politike autoritare dhe pushteti i personalizuar u ndërthurën në kombinime të ndryshme.
Koalicioni kuq e zi nuk ishte thjesht një aleancë teknike e partive politike. Ai simbolizonte vazhdimësinë afatgjatë të politikës serbe që prej viteve 1990. Gjithçka nisi me S. Milošević-in dhe projektin e tij nacionalist për “të gjithë serbët në një shtet” dhe përfundoi (vërtet?!) me strategjitë politike të A.Vuçiçit , të cilat përmblidheshin në një kombinim të nacionalizmit radikal dhe pjesëmarrjes në proceset e integrimit evropian. Duhet thënë këtu se këto procese u reduktuan ekskluzivisht në injektime financiare nga BE-ja, investime të huaja dhe një gatishmëri deklarative që edhe Serbia, në një moment të caktuar (të largët) në të ardhmen, të bëhej anëtare e plotë e BE-së!
Kjo nuk do të thotë se të gjitha këto formacione politike ishin identike. Metodat e tyre, pozicioni ndërkombëtar dhe politikat ekonomike ndryshonin. Por mes tyre ekziston një vijë e rëndësishme vazhdimësie, në të cilën çështja kombëtare ka shërbyer gjithmonë si mjet për mobilizim politik, e kaluara është përdorur shpesh për të legjitimuar të tashmen, ndërsa institucionet duhej t’u përshtateshin pa kushte nevojave të atyre që ishin në pushtet. Prandaj, një nga detyrat më të rëndësishme të qeverisë së re do të jetë depolitizimi i të gjitha institucioneve shtetërore, sepse vetëm në këtë mënyrë ato mund të çlirohen nga përqafimi i hekurt i pushtetit ekzekutiv.
Pikërisht për këtë arsye, mungesa e SPS-së në parlamentin e ri është një ngjarje e rëndësishme simbolike. Një parti që për dekada ishte një nga shtyllat e politikës serbe dhe që, në epokën e Vučić-it, ishte një partner i rëndësishëm koalicioni, tani mbetet pa përfaqësim parlamentar. Kjo mbyll një kapitull të tranzicionit, i cili, pavarësisht ndryshimeve të emrave, udhëheqësve dhe fjalorit politik, u mbështet për një kohë tepër të gjatë në të njëjtat rezerva ideologjike dhe njerëzore.
Megjithatë, fundi i një koalicioni nuk nënkupton ende fundin e kulturës politike që e mbajti atë në këmbë. Kjo kulturë mund të vazhdojë pa pengesa të mëdha përmes institucioneve (të brishta), mediave, strukturave (para)sigurie, rrjeteve klienteliste dhe perceptimeve shoqërore për kombin, shtetin dhe armiqtë e tij.
2. Fitorja e studentëve: një koalicion i madh pakënaqësie, por ende jo një projekt politik
Lista e studentëve arriti atë që partitë e konsoliduara të opozitës kishin dështuar prej kohësh ta bënin: të bashkonte një pjesë të madhe të pakënaqësisë shoqërore dhe ta shndërronte atë në fitore zgjedhore. Lëvizja që u rrit nga protestat pas shembjes së strehës së jashtme të stacionit hekurudhor në Novi Sad, ku në nëntor 2024 humbën jetën 16 persona, u bë qendra e ndryshimit politik. Kërkesa për përgjegjësi u shndërrua në një protestë më të gjerë kundër korrupsionit, pandëshkueshmërisë dhe mbrojtjes ligjore të politikanëve të papërgjegjshëm, si dhe kundër mënyrës autoritare me të cilën vendi është qeverisur prej vitesh. Kjo fitore përmban diçka më shumë sesa shumën e votave për një alternativë të re politike. Ajo shpreh mosbesimin e thellë ndaj elitës ekzistuese politike, përfshirë një pjesë të madhe të opozitës tradicionale, e cila në këto zgjedhje pati të njëjtin fat si SPS-ja – nuk arriti të kalonte pragun zgjedhor!
Megjithatë, pikërisht këtu nis edhe problemi i parë serioz i lëvizjes fituese: forca e saj buronte nga aftësia për të bashkuar alternativa të ndryshme politike, shpeshherë të kundërta, rreth asaj që ato nuk duan më, dhe jo domosdoshmërisht rreth një ideje të përbashkët për atë që duan realisht të ndërtojnë.
Lista e studentëve mblodhi njerëz me përvoja të ndryshme politike, botëkuptime dhe pritshmëri të ndryshme. Në të mund të dallohen orientime liberale, qytetare dhe proevropiane, por edhe pikëpamje tradicionale, konservatore dhe sovraniste për pozitën e kombit serb. Për disa prej tyre, qëllimi kryesor është demokratizimi i Serbisë sipas modelit evropian; ndërsa të tjerë besojnë se elitat e korruptuara dhe mediat e regjimit duhet të largohen sa më shpejt, por se këto veprime nuk presupozohen të shoqërohen me një ndryshim rrënjësor të pikëpamjeve ekzistuese për identitetin kombëtar dhe përparësitë e politikës së jashtme.
Një heterogjenitet i tillë nuk përbën në vetvete një të metë. Përkundrazi, në një shoqëri thellësisht të ndarë dhe të rënduar nga një qeverisje afatgjatë, aftësia për të bashkuar grupe të ndryshme mund të jetë një avantazh i madh demokratik. Por ekziston një dallim mes një koalicioni që mund të fitojë zgjedhjet dhe një bashkësie politike që mund të qeverisë me përgjegjësi pasi i fiton ato.
Lista fituese do të duhet të tregojë nëse mund ta ruajë unitetin pa i shtypur dallimet e brendshme. Nëse përpiqet t’i shmangë të gjitha çështjet e diskutueshme, siç bëri me mjeshtëri gjatë fushatës zgjedhore, rrezikon ta shndërrojë pasigurinë në metodën e saj të përhershme politike. Nëse, nga ana tjetër, imponon para kohe një botëkuptim të vetëm që shumica e mbështetësve të saj nuk e ndajnë, mund të humbasë pikërisht gjerësinë që e bëri të mundur fitoren e saj. Prandaj, pyetja nuk është vetëm se sa gjatë do të mbetet e bashkuar lëvizja studentore, por edhe mbi çfarë do të mbështetet uniteti i saj në të ardhmen: te një kundërshtar i përbashkët apo te rregulla të përbashkëta të jetës demokratike.
3. Çfarë janë pleniumet sot dhe çfarë duhet të jetë politika nesër?
Pleniumet janë një nga elementet më interesante të lëvizjes studentore, por edhe një nga sfidat e saj më të mëdha institucionale. Ato u shfaqën si një formë e vendimmarrjes së drejtpërdrejtë dhe kolektive, me theks te pjesëmarrja, debati dhe rezistenca ndaj hierarkisë ekzistuese. Në rrethanat e bllokadave studentore, një organizim i tillë ka logjikën e vet, sepse mundëson përfshirjen e një numri të madh pjesëmarrësish, zvogëlon varësinë nga ambiciet e udhëheqësve individualë dhe e bën më të vështirë për kundërshtarët politikë diskreditimin e të gjithë lëvizjes përmes sulmeve ndaj një personi të vetëm.
Por a mund të transferohet i njëjti model në qeverisjen e një shteti?
Një shtet nuk është një plenium studentor. Ai duhet të marrë vendime për buxhetin, taksat, energjinë, sigurinë, shëndetësinë, arsimin, marrëveshjet ndërkombëtare dhe marrëdhëniet me shtetet e tjera. Vendime të tilla nuk mund të shtyhen pafundësisht deri në arritjen e pëlqimit të të gjithë pjesëmarrësve. Ajo që nevojitet janë procedura të qarta vendimmarrjeje, ndarje e përgjegjësive, përgatitje nga ekspertët dhe mundësia që qytetarët, në zgjedhjet e ardhshme, të ndëshkojnë ata që nuk i kanë përmbushur pritshmëritë e tyre – shpeshherë jorealiste. Pleniumet mund të jenë burim i legjitimitetit demokratik, por nuk mund t’i zëvendësojnë vetë institucionet politike, si parlamenti, partitë politike…
Për këtë arsye, do të ishte e gabuar që ato të shpalleshin paraprakisht ose si modeli ideal i demokracisë së ardhshme, ose thjesht si një formë kalimtare e organizimit të protestës. Vlera e tyre do të dëshmohet nga aftësia për të ndërtuar një urë drejt institucioneve të demokracisë përfaqësuese, në vend që t’i anashkalojnë ose t’i shpërfillin ato në mënyrë të përhershme…
Kjo përfshin edhe çështjen e qëndrimit ndaj partive. Mosbesimi ndaj partive të konsoliduara është i kuptueshëm pas viteve të monopolizimit politik, por nga kjo nuk rrjedh se demokracia është e mundur pa parti. Partitë nevojiten për të organizuar interesat, për të krahasuar programet, për të përcaktuar përgjegjësitë dhe për të mundësuar ndryshimin e pushtetit. Demokracia pa monopolin e një partie të vetme nuk do të thotë demokraci pa parti. Ajo nënkupton një sistem në të cilin asnjë parti, lëvizje apo udhëheqës nuk mund ta përvetësojë thjesht shtetin.
Nëse lëvizja studentore dëshiron t’u qëndrojë besnike parimeve të saj fillestare, do të duhet të dëshmojë se është e aftë jo vetëm të mobilizojë qytetarët, por edhe të ndërtojë procedura transparente, të përgjegjshme dhe demokratike. Duhet pranuar se kjo do të jetë një punë shumë më komplekse sesa vetë fitorja zgjedhore.
4. Zgjedhjet si referendum: një fitore që e fshiu opozitën
Këto zgjedhje parlamentare u shndërruan në një lloj referendumi për Vuçiçin. Një pjesë e madhe e votuesve votuan jo kryesisht për një program politik të përpunuar të listës së studentëve, por kundër sistemit politik që personifikonte Vuçiçi.
Pikërisht këtu qëndron edhe shpjegimi për humbjen zgjedhore të opozitës tradicionale. Partitë që për vite me radhë e kishin paraqitur veten si alternativë ndaj pushtetit janë zhdukur nga jeta politike e Serbisë. Sipas projeksioneve të publikuara, asnjë listë tjetër konkurruese nuk arriti të siguronte përfaqësim duke kaluar pragun e përgjithshëm zgjedhor, ndërsa mandate parlamentare fituan vetëm disa lista të caktuara të pakicave, por vetëm sepse për to zbatohen rregulla të ndryshme të lojës zgjedhore.
Si duhet ta kuptojmë këtë rezultat?
Së pari, si shprehje të mosbesimit të thellë ndaj ndërmjetësve politikë, të cilët duhej të artikulonin pakënaqësinë e qytetarëve. Opozita tradicionale nuk arriti t’i bindte votuesit se mund të ishte një bartëse e besueshme e ndryshimit. Lëvizja studentore mori përsipër rolin që partitë opozitare ishin përpjekur prej kohësh ta përmbushnin, por pa sukses të veçantë. Edhe pse, sigurisht, mes tyre ka edhe politikanë cilësorë, si Tepić, Aleksić, Manojlović, Grbović, Ponoš, Stefanović…
Së dyti, referendumi zgjedhor e thjeshtoi ofertën politike. Në vend të një gare mes disa programeve, votuesit u përballën me një vendim pothuajse dypolar: vazhdimi i rendit ekzistues ose ndryshimi i tij.
Një mobilizim i tillë mund të jetë efektiv kur synimi është largimi i një qeverie që ka qëndruar gjatë në pushtet. Por një referendum nuk është e njëjta gjë me një mandat politik për çdo politikë të veçantë të qeverisë së ardhshme. Qytetarët që votuan për listën e studentëve nuk ranë domosdoshmërisht dakord, përmes kësaj vote, me të njëjtin model marrëdhëniesh me Bashkimin Evropian, Rusinë, Kosovën, NATO-n, identitetin kombëtar apo politikën sociale.
Së treti, rezultati zgjedhor ngre një pyetje serioze për të ardhmen e partive që mbetën jashtë parlamentit. A do të rinovohen, do të riformësohen dhe do të përpiqen të gjejnë një rol të ri, apo do të zhduken nga skena politike? A do të shfaqen parti të reja që do të përpiqen të zënë hapësirën mes lëvizjes studentore dhe mbetjeve të opozitës së vjetër?
Është e mundur që Serbia po hyn në një periudhë në të cilën politika parlamentare do të karakterizohet nga dy formacione të mëdha: në njërën anë, trashëgimtarët e pushtetit aktual dhe, në anën tjetër, shumica heterogjene studentore. Por, në planin afatgjatë, një përqendrim i tillë nuk garanton domosdoshmërisht stabilitet. Disa analistë kanë parashikuar tashmë një fragmentim të mundshëm brenda të dy blloqeve! Nëse rezulton se lista e studentëve nuk ka një program të përbashkët, ose nëse zhgënjen një pjesë të votuesve të saj, hapësira për një artikulim të ri politik do të krijohet shpejt. Prandaj, nuk mjafton të thuhet se opozita humbi. Do të ishte më e saktë të thuhej se votuesit, në masë të madhe, hodhën poshtë formën e mëparshme të politikës opozitare.
Kjo nuk do të thotë se arsyet për të cilat u krijuan ato parti janë zhdukur, as se votuesit e tyre nuk ekzistojnë më. Përkundrazi, interesat politike dhe botëkuptimet nuk zhduken thjesht sepse përfaqësuesit e tyre nuk hynë në parlament, dhe ato do të duhet të gjejnë forma të reja organizimi.
Prandaj, çështja e së ardhmes së demokracisë serbe nuk ka të bëjë vetëm me faktin nëse lista e studentëve mund ta marrë me sukses pushtetin, por edhe nëse mund të shfaqet një opozitë e besueshme jashtë saj. Pa një opozitë të tillë, mund të përsëritet një paradoks i njohur: lëvizja që rrëzoi një monopol politik mund të shndërrohet gradualisht vetë në një monopol të ri.
5. Politika e jashtme: Evropa, Rusia, Kina dhe Kosova
Prova më e madhe për shumicën studentore mund të vijë pikërisht në fushën e politikës së jashtme.
Reformat e brendshme, lufta kundër korrupsionit dhe pavarësia e institucioneve mund të përbëjnë emëruesin e përbashkët të lëvizjes. Por marrëdhëniet me Bashkimin Evropian, Rusinë, Kinën, NATO-n dhe Kosovën ngrenë çështje për të cilat përbërësit e saj mund të kenë dallime të thella.
Fushata deri më tani ka treguar se lista e studentëve nuk ka dashur t’i vendosë çështjet e politikës së jashtme në plan të parë. Një strategji e tillë është e kuptueshme, sepse çdo angazhim i qartë mund të largonte një pjesë të votuesve dhe të rrezikonte koalicionin e gjerë të pakënaqësisë. Megjithatë, mungesa e përgjigjeve të qarta nuk mund ta zëvendësojë përgjithmonë një strategji të politikës së jashtme.
Për më tepër, Serbia duhet të përgjigjet nëse dëshiron ta kuptojë anëtarësimin në BE si një objektiv të mirëfilltë strategjik, apo do të vazhdojë ta përdorë integrimin evropian si burim të ndihmës financiare dhe legjitimitetit politik, pa qenë e gatshme të ndërmarrë ndryshimet që kërkojnë proceset e BE-së. Nuk mjafton të mbështetet deklarativisht rruga evropiane. Ajo nënkupton një gjyqësor të pavarur, media të lira, luftë efektive kundër korrupsionit, mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të pakicave, stabilitetin rajonal dhe përafrimin me politikën e jashtme dhe të sigurisë evropiane. Me fjalë të tjera, perspektiva evropiane nuk mund të reduktohet në çështjen e investimeve dhe hapjes së kapitujve të negociatave.
Sa i përket Rusisë, do të jetë veçanërisht e vështirë të pajtohen pritshmëritë e ndryshme brenda lëvizjes studentore. Për vite me radhë, Serbia ka mbajtur lidhje të ngushta me Moskën, duke u mbështetur te bashkëpunimi energjetik dhe mbështetja ruse për çështjen e Kosovës. Në të njëjtën kohë, një politikë e tillë e kufizon mundësinë e afrimit të qëndrueshëm me Bashkimin Evropian, veçanërisht në lidhje me agresionin rus kundër Ukrainës. Lista e studentëve ka sinjalizuar tashmë kundërshtimin ndaj vendosjes së sanksioneve kundër Rusisë. Kjo tregon se ndryshimi politik në Beograd nuk nënkupton automatikisht një kthesë radikale në marrëdhëniet me Moskën. Kështu, një nga kritikët më radikalë të A. Vuçiçit, profesori J. Bakić, menjëherë pas fitores zgjedhore dha një intervistë pikërisht për Russia Today. Ky është një medium që gjendet në “listën e zezë” të BE-së!?
Investimet kineze, projektet infrastrukturore dhe bashkëpunimi politik janë bërë një pjesë e rëndësishme e strategjisë së zhvillimit të Serbisë. Qeveria e re do të duhet të vendosë nëse do të vazhdojë marrëveshjet ekzistuese, do të rishqyrtojë kushtet e tyre financiare dhe ligjore, apo do të përpiqet t’i përshtatë ato me rregulla më transparente të prokurimit publik dhe standardet evropiane. Këtu nuk bëhet fjalë që Serbia duhet të zgjedhë mes çdo lloj bashkëpunimi ekonomik me Kinën dhe Evropës, por nëse mund ta zhvillojë këtë bashkëpunim pa krijuar detyrime jotransparente dhe varësi politike.
Kosova është ndoshta çështja më e ndjeshme. Lëvizja studentore nuk mund t’i shmanget vazhdimit të dialogut me Prishtinën, sepse ky dialog është i nevojshëm për stabilitetin rajonal dhe perspektivën evropiane të Serbisë. Por vazhdimi i dialogut nuk do të thotë se qeveria e re do të arrijë lehtësisht një marrëveshje, as se do të jetë në gjendje të braktisë thjesht qëndrimet kombëtare të konsoliduara, të cilat përmblidhen në sloganin: Kosova është zemra e Serbisë!
Do të jetë e rëndësishme të bëhet dallimi mes deklaratave politike dhe detyrimeve konkrete, si zbatimi i marrëveshjeve të arritura më parë (asaj të Brukselit, asaj të Ohrit…), pozita e komunitetit serb në Kosovë, garancitë e sigurisë dhe normalizimi i marrëdhënieve të përditshme. Çdo përshkallëzim mund të bëhet sërish mjet për mobilizim të brendshëm dhe të zëvendësojë debatin për reformat e nevojshme në shoqëri.
Së fundi, shumica studentore do të duhet të tregojë se është e aftë të ndjekë një politikë të jashtme që nuk është thjesht reagim ndaj presioneve të fuqive të mëdha. Kjo do të thotë se do të duhet t’i përcaktojë qartë përparësitë e saj dhe t’u shpjegojë qytetarëve se si përputhen qëndrimet e saj.
Nëse Evropa është një objektiv strategjik, atëherë kjo duhet të pasqyrohet edhe në qëndrimin ndaj Rusisë, shtetit të së drejtës dhe dialogut me Prishtinën. Përndryshe, rruga evropiane do të reduktohet në një narrativë të thjeshtë për euroentuziastët naivë, në vend që të jetë një politikë shtetërore e qëndrueshme dhe e pakompromis.
6. Ratko Mladić, Kisha Ortodokse Serbe dhe kufijtë e përballjes me të kaluarën
Po kështu, një nga treguesit se sa i sinqertë është diskursi për gatishmërinë për ndryshime rrënjësore politike do të jetë qëndrimi ndaj së kaluarës. Serbia nuk mund të bëhet një demokraci e qëndrueshme nëse mbetet e bllokuar në një kujtesë selektive të luftërave të viteve 1990, në të cilën pranohen viktimat e saj, ndërsa krimet e kryera në emër të kombit të vet relativizohen ose kalohen në heshtje, nga gjenocidi në Srebrenicë deri te agresioni kundër Kroacisë dhe Bosnjë-Hercegovinës… Për më tepër, nuk mjafton të dënohen kriminelët individualë të luftës. Është e nevojshme të kuptohet se si u krijuan kushtet politike, mediatike dhe shoqërore në të cilat mobilizimi nacionalist, çnjerëzimi i të tjerëve dhe dhuna mund të paraqiteshin si mbrojtje legjitime e interesave kombëtare.
Ratko Mladić nuk është thjesht emri i një komandanti lufte të dënuar. Pozita e tij simbolike në një pjesë të hapësirës publike serbe tregon se sa e vështirë është të ndahet identiteti kombëtar nga mitizimi i luftërave dhe mohimi i përgjegjësisë. Mladić u dënua me një vendim përfundimtar nga Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, ndër të tjera, për gjenocidin në Srebrenicë.
Pikërisht për këtë arsye, incidenti në tubimin parazgjedhor të listës së studentëve në Nish, kur të pranishmit dëbuan një grup që kishte sjellë një flamur me imazhin e Mladić-it, merr një peshë të veçantë. Kjo ngjarje tregoi se në lëvizjen studentore ka njerëz të gatshëm të refuzojnë glorifikimin e një krimineli lufte. Por, në të njëjtën kohë, ajo paralajmëron se qëndrime të tilla nuk janë zhdukur plotësisht nga shoqëria. Me sa dimë, përfaqësuesit e listës së studentëve nuk kanë deklaruar publikisht se çfarë mendojnë për vetë funeralin shtetëror të R. Mladić-it, apo për fjalimin e patriarkut Porfirije në atë ngjarje, i cili jo shumë kohë më parë foli edhe për mundësinë e ndryshimit të kufijve në “këto anë”. Një peshë të ngjashme simbolike ka edhe heqja e një posteri të madh të Vojislav Šešelj-it nga ndërtesa e Partisë Radikale Serbe në Novi Sad, pas shpalljes së fitores zgjedhore. Për vite me radhë, posteri ishte një shenjë e dukshme e normalizimit të një tradite politike të lidhur me nacionalizmin agresiv dhe të kaluarën e luftës. Heqja e tij mund të interpretohet si shprehje e një dëshire të sinqertë për t’u shkëputur nga simbole të tilla. Por një gjë e tillë është e mundur, për momentin, vetëm në Vojvodinë, çka nuk do të thotë se njerëzit mendojnë njësoj në pjesët e tjera të Serbisë.
Megjithatë, këtu duhet të tregohet kujdes. Heqja e një posteri nuk është e njëjta gjë me ndryshimin e ndërgjegjes shoqërore. Një përplasje me mbështetësit e Mladić-it nuk do të thotë se shoqëria serbe ka arritur një konsensus për Srebrenicën, për përgjegjësinë ndaj luftërave apo për rolin negativ të politikave të saj në të gjitha ato ngjarje. Në fund të fundit, në Nish fitorja zgjedhore u festua me këngë që glorifikonin kriminelët e luftës.
Prandaj, pyetja e vërtetë është: a do të jetë shumica e re politike e gatshme të mundësojë një përballje serioze, publike dhe institucionale me të kaluarën, duke përfshirë arsimin, mediat, përgjegjësinë gjyqësore dhe qëndrimin ndaj viktimave të të gjitha kombësive?
Këtu duhet të shtrohet edhe çështja e rolit të Kishës Ortodokse Serbe në shoqërinë serbe. Kisha është një aktor i rëndësishëm shoqëror dhe kombëtar, por ndikimi i saj nuk duhet të barazohet me zërin e të gjithë besimtarëve, as me qëndrimin e unifikuar të të gjithë shoqërisë. Qëndrimi i udhëheqjes së Kishës ndaj nacionalizmit, trashëgimisë së luftës dhe pushtetit politik do të jetë një tregues i rëndësishëm se sa e thellë është gatishmëria për ndryshim. Në fund të fundit, projekti i “botës serbe” (“srpski svet”) është më shumë një projekt i Kishës Ortodokse Serbe sesa i politikës serbe deri më sot, ku Vuçiç dhe Vulin kanë qenë thjesht zbatues të këtij projekti.
Një shtet demokratik nuk kërkon konflikt me fenë. Ai kërkon një dallim të qartë mes institucioneve fetare dhe pushtetit shtetëror, respektimin e lirisë së fesë dhe zbatimin e parimit se asnjë kishë nuk mund të ketë të drejtën e vetos ndaj institucioneve të zgjedhura në mënyrë demokratike. Megjithatë, nëse autoriteti fetar përdoret për të justifikuar politikisht ekskluzivitetin kombëtar ose për të relativizuar krimet, atëherë lind një problem që shkon përtej marrëdhënies mes shtetit dhe Kishës, përkatësisht problemi i qëndrimit ndaj vetë idesë së barazisë qytetare.
Pikërisht për këtë arsye, gatishmëria për t’u përballur me të kaluarën është shumë më tepër sesa një kapitull i programit të ardhshëm. Ajo është një provë e aftësisë së Serbisë për t’u bërë një bashkësi politike në të cilën përkatësia kombëtare nuk ka nevojë të dëshmohet përmes mohimit të viktimave të të tjerëve.
Heqja e posterit të Šešelj-it dhe refuzimi i flamurit të Mladić-it mund të jenë shenja inkurajuese. Por vetëm vendimet e ardhshme për arsimin, përkujtimet publike, mediat dhe përgjegjësinë institucionale do të tregojnë nëse këto shenja përbëjnë fillimin e një ndryshimi më të qëndrueshëm.
7. Pranimi i humbjes nga Vučić: realizëm politik apo një tërheqje e re taktike?
Aleksandar Vučić e pranoi humbjen zgjedhore. Por do të ishte naive të supozohej se, në këtë mënyrë, ai pranoi automatikisht edhe pasojat politike të qeverisjes së tij të gjatë. Deklarata e tij mund të interpretohet si njohje e rezultatit zgjedhor, por edhe si një lëvizje e një politikani që e di se, në një moment të caktuar, është më e dobishme për të ta pranojë humbjen sesa të rrezikojë të akuzohet se po e kundërshton hapur vullnetin e votuesve. Vetë pranimi i humbjes nuk është provë se ai ka hequr dorë nga ambiciet, metodat politike apo ndikimi i tij mbi institucionet shtetërore. Pikërisht këtu duhet bërë dallimi mes dinakërisë politike dhe një ndryshimi real të strategjisë politike.
Për vite me radhë, Vuçiç ka treguar një aftësi të jashtëzakonshme për t’u përshtatur me rrethanat. Ai dinte të ndryshonte retorikën, të ndryshonte aleancat politike, t’u drejtohej njëkohësisht Brukselit, Moskës dhe Pekinit, si dhe të përdorte tema të ndryshme për të mobilizuar mbështetësit e tij. Forca e tij politike bazohej jo vetëm te popullariteti, por edhe te kontrolli i një pjese të madhe të hapësirës mediatike, infrastrukturës partiake, rrjeteve të patronazhit dhe personalizimit të fortë të pushtetit.
Prandaj, humbja e tij zgjedhore nuk duhet parë si një moment në të cilin zhduken të gjithë mekanizmat e qeverisjes së mëparshme. Përkundrazi, ai mund të përpiqet të mbetet qendra e konfliktit politik edhe pas humbjes së shumicës parlamentare. Në këtë rast, çdo gabim i qeverisë së re do të bëhej argument se studentët janë të paaftë, të papërgjegjshëm ose të paaftë për të qeverisur shtetin.
Ekziston gjithashtu rreziku që konflikti politik të mbahet qëllimisht në një nivel të lartë, me qëllim që shoqëria të lodhet dhe të polarizohet edhe më tej, në mënyrë që shumica e re të humbasë gradualisht mbështetjen publike. Kjo është një mundësi që duhet marrë seriozisht në konsideratë.
E njëjta gjë vlen edhe për dyshimet se Vuçiç qëndron pas disa sulmeve ndaj redaksive të mediave, me qëllim nxitjen e trazirave të mëtejshme në shoqëri. Megjithatë, akuza të tilla kërkojnë prova konkrete. Përgjegjësia politike për krijimin e një atmosfere në të cilën gazetarët sulmohen sistematikisht nuk është e njëjta gjë me provën e përgjegjësisë së drejtpërdrejtë për një incident të caktuar. Megjithatë, konteksti ka rëndësi. Organizatat që monitorojnë lirinë e medias kanë dokumentuar sulme të shumta verbale ndaj gazetarëve nga përfaqësues të autoriteteve, ndërsa pas zgjedhjeve u regjistruan incidente në redaksinë e televizionit Informer dhe tubime përpara stacioneve të tjera televizive. Kjo tregon se sa e vështirë do të jetë të qetësohet një shoqëri në të cilën mediat janë përfshirë prej vitesh në konfliktin politik. Duhet pranuar se shumë prej këtyre mediave (TV Pink, TV Happy, Informer…), për shumë arsye të tjera, dhe jo vetëm ideologjike, morën pjesë aktivisht dhe me shumë pasion në ato luftëra, gjatë të cilave stigmatizuan sistematikisht opozitën, gazetarë të veçantë, BE-në dhe Kroacinë…
Prandaj, nga qeveria e re duhet të kërkohet një përgjegjësi e dyfishtë. Ajo duhet të mbrojë gazetarët, të hetojë dhunën dhe të sigurojë që askush të mos jetë mbi ligjin. Por, në të njëjtën kohë, nuk duhet të përgjigjet me metodat e përdorura nga qeveria e mëparshme. Ajo duhet të jetë e vetëdijshme se liria e medias nuk mund të mbrohet duke sulmuar redaksitë, ashtu siç shteti i së drejtës nuk mund të ndërtohet përmes ndjekjes selektive të kundërshtarëve politikë. Prova më e rëndësishme e ndryshimit demokratik nuk do të jetë mënyra se si qeveria e re i trajton mbështetësit e saj, por mënyra se si mbron të drejtat e kundërshtarëve të saj.
8. Qeveria teknike dhe vazhdimësia e padukshme e pushtetit
Një nga pyetjet që lind është se përse në debatin publik i kushtohet kaq pak vëmendje qeverisë teknike dhe institucioneve që vazhdojnë të funksionojnë ndërsa shumica politike ndryshon.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme, sepse fitorja zgjedhore nuk do të thotë që fituesi merr menjëherë nën kontroll të gjitha levat e pushtetit. Administrata, ndërmarrjet publike, organet rregullatore, shërbimet e sigurisë, prokuroria dhe gjyqësori kanë procedurat, strukturat e personelit dhe marrëdhëniet e tyre të pushtetit. Një pjesë e këtyre strukturave mund të vazhdojë të funksionojë pavarësisht ndryshimit të shumicës parlamentare.
Një qeveri teknike nuk është në vetvete jodemokratike. Qëllimi i saj është të sigurojë vazhdimësinë e shtetit deri në formimin e një qeverie të re. Por, nëse ajo ka kompetenca të gjera dhe ministrat e saj vazhdojnë të drejtojnë dikastere të rëndësishme, atëherë lindin pyetje për përgjegjësinë politike, kufijtë e mandatit të saj dhe aftësinë për të marrë vendime me pasoja afatgjata. Është veçanërisht interesante që pas këtyre incidenteve askush nuk shtroi pyetjen: po qeveria teknike, çfarë po bën? Pse I. Dačić, ministri i Brendshëm, hesht ndërsa qytetarët/një turmë hyjnë me forcë në ambientet e disa mediave?
Pikërisht në këtë pikë, gjatë një tranzicioni demokratik, shpesh shihet se sa real është ndryshimi. Shumica e vjetër politike mund ta humbasë parlamentin dhe megjithatë të ruajë një pjesë të ndikimit të saj përmes zyrtarëve të emëruar, strukturave drejtuese dhe institucioneve që nuk i nënshtrohen menjëherë kontrollit të ri demokratik.
Prandaj, nuk mjafton të pyesim se kush do të jetë kryeministri i ri dhe kush do të marrë ministritë e caktuara. Duhet të pyesim se kush do të kontrollojë shpenzimet publike, si do të zhvillohet prokurimi publik, kush do të japë llogari për projektet e diskutueshme, si do të zgjidhen drejtuesit e organeve rregullatore dhe nëse do të garantohet pavarësia e gjyqësorit.
Është veçanërisht e rëndësishme të shmangen dy qëndrime ekstreme.
I pari është besimi se mjafton të zëvendësohen njerëzit në krye dhe institucionet do të demokratizohen vetvetiu. I dyti është besimi se i gjithë aparati shtetëror është aq i komprometuar, saqë duhet thjesht të pastrohet nga të gjithë personat e lidhur me qeverinë e mëparshme.
Të dyja qasjet mbartin rreziqe serioze. E para mund të ruajë rrjetet e vjetra të pushtetit, ndërsa e dyta mund të sjellë spastrime politike dhe zëvendësimin e një lloji besnikërie me një tjetër.
Nevojiten kritere transparente emërimi, hetime të pavarura, një shërbim civil profesional dhe përgjegjësi individuale. Afërsia me shumicën e re nuk mjafton që dikush të përjashtohet nga përgjegjësia; po ashtu, përkatësia në administratën e vjetër nuk mjafton që dikush të shpallet fajtor.
Ndryshimi demokratik duhet të nënkuptojë ndryshim të rregullave, jo thjesht ndryshim të fituesve.
9. A mund ta pranojë Vuçiç se nuk është më qendra e sistemit politik?
Modeli politik i Vuçiçit bazohej në idenë se ai është i vetmi aktor i aftë për ta mbajtur Serbinë të qëndrueshme, për të mbrojtur interesat e saj dhe për të menaxhuar kontradiktat mes fuqive të mëdha. Ky personalizim i pushtetit ishte njëkohësisht burimi i forcës së tij dhe dobësia e sistemit. Kur legjitimiteti politik lidhet kaq ngushtë me një person të vetëm, çdo humbje bëhet më shumë sesa humbja e një partie: ajo bëhet një goditje ndaj të gjithë strukturës së pushtetit. Për këtë arsye, tani shtrohet pyetja nëse Vučić do të përpiqet të veprojë si një kundërshtar politik i zakonshëm apo do të vazhdojë një politikë në të cilën çdo vendim i shumicës së re shndërrohet në konflikt personal me të.
Është e mundur që ai të përpiqet të ruajë ndikimin përmes organizimit partiak, daljeve publike dhe mediave mike. Është gjithashtu e mundur që të përpiqet ta paraqesë qeverinë e re si një kërcënim për stabilitetin, interesat kombëtare ose pozitën ndërkombëtare të Serbisë. Këto janë vetëm disa mundësi politike, jo rezultate të paracaktuara. Por, nëse dëshiron të ruajë besueshmërinë e tij, Vuçiç do të duhet të pranojë thelbin demokratik të këtyre zgjedhjeve: asnjë politikan nuk ka të drejtë të qëndrojë në pushtet vetëm sepse beson se është i pazëvendësueshëm.
Në të njëjtën kohë, shumica studentore duhet të shmangë tundimin për ta shndërruar Vuçiçin në temën e vetme të politikës së saj. Nëse të gjitha vendimet e saj përcaktohen nga dëshira për të zhbërë gjithçka që ai ka bërë, atëherë ai do të mbetet qendra e jetës politike edhe pas humbjes.
Ndryshimi i vërtetë vjen vetëm kur shoqëria nuk i organizon më marrëdhëniet e veta politike rreth një personi të vetëm, pavarësisht nëse e kremton atë person apo e refuzon me të njëjtin pasion.
Me fjalë të tjera, humbja më e madhe politike e Vuçiçit do të ishte momenti kur Serbia nuk do të kishte më nevojë as për Vuçiçin dhe as për anti Vuçiçin si bazë të identitetit të saj politik.
10. Çfarë lloj Serbie pas zgjedhjeve: një shoqëri pa parti apo një demokraci pa monopol?
Ndoshta pasoja më e rëndësishme e këtyre zgjedhjeve është se Serbia ka hyrë në një periudhë në të cilën sistemi tradicional partiak nuk mund të mbështetet më te modelet e mëparshme të besnikërisë politike.
Kjo është njëkohësisht një mundësi dhe një rrezik.
Mundësia qëndron te fakti se qytetarët kanë treguar që pushteti politik nuk është i pandryshueshëm dhe se edhe një qeverisje afatgjatë mund të mposhtet kur pakënaqësia lidhet me një kërkesë të besueshme për përgjegjësi. Rreziku qëndron te fakti se mosbesimi ndaj partive mund të shndërrohet në bindjen se vetë politika partiake është e panevojshme ose duhet të zëvendësohet nga një formë e vendimmarrjes së drejtpërdrejtë (fantazmë/plenium). Por kush do t’i përfaqësojë, atëherë, në një sistem të tillë, interesat e ndryshme të qytetarëve? Kush do të artikulojë interesat e punëtorëve, sipërmarrësve, fermerëve, pensionistëve, pakicave kombëtare dhe grupeve me botëkuptime të ndryshme? Kush do të japë llogari për vendimet që rezultojnë të gabuara?
Këtyre pyetjeve nuk mund t’u jepet përgjigje duke iu referuar unitetit të përgjithshëm, solidaritetit qytetar apo rezistencës së përbashkët kundër korrupsionit. Këto janë objektiva të rëndësishëm, por ato nuk i eliminojnë dallimet reale dhe të dhimbshme brenda shoqërisë.
Për këtë arsye, e ardhmja e partive që mbetën jashtë parlamentit do të varet jo vetëm nga aftësia e tyre për t’u rinovuar nga ana organizative. Ajo do të varet gjithashtu nga fakti nëse do të arrijnë t’u shpjegojnë bindshëm qytetarëve të Serbisë se çfarë ofrojnë realisht, në një kohë kur ata janë lodhur nga strategjitë e mëparshme politike.
Disa nga partitë e vjetra mund të zhduken. Të tjera mund të riformësohen, të ndryshojnë udhëheqjen dhe të gjejnë një rol të ri politik. Është gjithashtu e mundur që nga lëvizja studentore të zhvillohet gradualisht një organizatë e re politike, ndërsa disa prej pjesëmarrësve të saj do të përpiqen ta ruajnë lëvizjen jashtë sistemit partiak. Nuk do të ishte e përshtatshme të përcaktohej paraprakisht se cila prej këtyre mundësive është optimale. Megjithatë, është e rëndësishme të këmbëngulet në parimin se pluralizmi politik nuk është pengesë për demokracinë, por kusht i domosdoshëm i saj.
Nëse, pas kësaj fitoreje zgjedhore, do të mbetej vetëm një forcë politike dominuese, pa një opozitë parlamentare të besueshme dhe pa institucione të zhvilluara që mund ta kontrollojnë pushtetin, atëherë do të hapej mundësia që Serbia ta zëvendësonte një formë të monopolit politik me një tjetër, aspak më të butë. Duhet pranuar se kjo nuk do ta anulonte rëndësinë historike të këtyre zgjedhjeve, por do ta kufizonte ndjeshëm shtrirjen e tyre demokratike.
11. Çfarë do ta përcaktojë përfundimisht suksesin e fitores së studentëve?
Suksesi i këtij ndryshimi politik nuk do të matet vetëm me shpejtësinë me të cilën formohet qeveria e re apo me numrin e personave që largohen nga pozicionet e tyre të mëparshme. Ai do të matet me aftësinë e shumicës së re për të zgjidhur disa probleme themelore.
Së pari, a do të sigurojë ajo pavarësinë e institucioneve, veçanërisht të gjyqësorit, prokurorisë dhe mediave, dhe a do të lejojë që korrupsioni të hetohet pa ndërhyrje politike?
Së dyti, a do të ofrojë një program të qëndrueshëm të politikave ekonomike dhe sociale, në vend që t’i lërë pritshmëritë e qytetarëve në nivelin e premtimeve të përgjithshme?
Së treti, a do t’i përcaktojë qartë përparësitë e politikës së jashtme dhe do të tregojë se çfarë nënkupton konkretisht perspektiva evropiane për Serbinë?
Së katërti, a do të jetë në gjendje të zhvillojë dialogun me Prishtinën dhe të kontribuojë në stabilitetin rajonal, në vend që të lejojë që çështjet kombëtare të shndërrohen sërish në mjete për mobilizim të brendshëm?
Së pesti, a do të hapë hapësirë për një përballje serioze me të kaluarën e luftës, pa i relativizuar krimet dhe pa e shndërruar historinë në instrument të politikës së përditshme?
Dhe, së fundi, ndoshta më e rëndësishmja: a do ta pranojë shumica e re se legjitimiteti i saj demokratik nuk buron nga fakti që ka mposhtur Vuçiçin, por nga ushtrimi i pushtetit në përputhje me rregulla që vlejnë për të gjithë?
Ky është dallimi mes ndryshimit të qeverisë dhe demokratizimit të shoqërisë.
Përfundim: referendumi ka përfunduar, politika sapo ka filluar
Zgjedhjet parlamentare në Serbi, më 25 tetor 2026, mund të shihen si një pikë kthese historike. Ato bashkuan pakënaqësinë ndaj një qeverisjeje afatgjatë, kërkesën për përgjegjësi pas tragjedisë së Novi Sadit dhe dëshirën e një pjese të madhe të shoqërisë për t’u shkëputur nga një sistem politik që e kishte identifikuar tepër shtetin me një person të vetëm.
Fitorja e listës së studentëve hapi hapësirën për një ndryshim që opozita tradicionale nuk kishte arritur ta realizonte. Në të njëjtën kohë, shtrirja e saj e gjerë, heterogjeniteti i brendshëm dhe përgjigjet e pamjaftueshme të përpunuara për disa çështje kyçe politike tregojnë se një fitore nuk është e njëjta gjë me një projekt të përfunduar për të ardhmen.
Ende nuk është e qartë nëse uniteti i lindur gjatë protestave mund të shndërrohet në një organizim politik të përgjegjshëm. Nuk është e qartë nëse shumica e re do të arrijë të vendosë kontroll demokratik mbi të gjitha institucionet shtetërore që për vite me radhë kanë qenë të ekspozuara ndaj presioneve të pushtetit. Gjithashtu, nuk është e qartë nëse Serbia do të bëjë një kthesë më vendimtare drejt Bashkimit Evropian, do të ndryshojë qëndrimin ndaj Rusisë dhe do të hapë hapësirë për një përballje më serioze me të kaluarën.
Pikërisht për këtë arsye, nuk ka arsye as për pesimizëm të tepruar, as për eufori jokritike.
Këto zgjedhje nuk janë provë se Serbia është bërë tashmë shteti demokratik që dëshironin protestuesit e saj. Ato janë provë se një sistem politik që dukej pothuajse i pandryshueshëm mund të mposhtet megjithatë në kutitë e votimit.
Dhe kjo nuk është pak.
Por tani fillon pjesa më e vështirë. Shumica studentore do të duhet të tregojë nëse mund ta kufizojë pushtetin përmes rregullave, nëse mund ta njohë legjitimitetin e kundërshtarëve të saj dhe nëse mund të përballet me të gjitha ato çështje (Kosova, Rusia, BE-ja, marrëdhëniet me fqinjët, përballja me të kaluarën…) që protesta e bashkuar i la mënjanë me vetëdije.
Serbia nuk ka më pse të jetojë politikisht vetëm në raport me Vuçiçin. Por ajo duhet të ndërtojë institucione që do të parandalojnë shfaqjen e një Vuçiçi të ri.
Pikërisht për këtë arsye, mesazhi më i rëndësishëm i këtyre zgjedhjeve mund të jetë pikërisht ai që shkon përtej kuptimeve të tyre të menjëhershme: demokracia nuk fillon vetëm kur largohet udhëheqësi autoritar. Ajo fillon kur shoqëria ndërton rregulla që bëjnë të pamundur që çdo udhëheqës i ardhshëm të bëhet i pazëvendësueshëm.
Referendumi kundër rendit të mëparshëm e ka dhënë përgjigjen e vet. Tani fillon procesi politik, në të cilin vetëm më pas do të shohim se çfarë lloj Serbie është e gatshme të bëhet.
© 2026 Argumentum
