Nga Albert Vataj
Ekzistojnë tragjedi që nuk nisin me një vdekje, por me çastin kur njeriu kupton se, për të tjerët, ai ka vlerë vetëm për aq kohë sa u shërben. Nuk është e domosdoshme të humbasësh jetën për të përjetuar shuarjen e vetvetes. Mjafton të mos jesh më i dobishëm, të mos plotësosh më pritshmëritë, të mos prodhosh më atë që të tjerët presin prej teje. Atëherë mund të ndodhë një metamorfozë më e frikshme se çdo shndërrim fizik, njeriu mbetet i njëjti në thellësinë e vet, por bëhet i huaj në sytë e atyre që dikur e quanin të domosdoshëm.
Pikërisht në këtë humnerë të marrëdhënies midis individit dhe botës mund të vendosim përballë dy mendimtarë që, ndonëse nuk ndërtuan një dialog të përbashkët, na kanë lënë dy prej hartave më tronditëse të vetmisë njerëzore, ata janë Franz Kafka dhe Fridrih Niçe.
Nëse bashkëkohësia e të jetuarit dhe njimendja e të kuptuarit do t’i ulte ata ballaz njëri tjetrit, biseda e tyre do të ishte:
Kafka: Fridrih, ti flet për kapërcimin e vetvetes sikur shndërrimi të ishte një akt guximi. Por, çfarë ndodh kur një njeri zgjohet një mëngjes dhe zbulon se është shndërruar në diçka që bota nuk mund ta dojë më? Jo sepse ka ndryshuar shpirtërisht, jo sepse ka kryer një faj, por sepse vetë pamja e tij është bërë e papranueshme.
Niçe: Atëherë do ta pyesja, Franz, nëse bota e ka dashur ndonjëherë atë njeri, apo ka dashur vetëm dobinë që ai i sillte. Ndoshta shndërrimi nuk e shkatërron dashurinë. Ndoshta ai vetëm heq maskën që e mbante dashurinë të besueshme.
Kafka: Ti e thua këtë me lehtësinë e dikujt që beson se zbulimi i së vërtetës është tashmë një hap drejt çlirimit. Por Gregor Samsa tronditja kafkiane e “Metamorfoza”, nuk e zgjodhi shndërrimin e tij. Ai nuk u rebelua kundër botës, nuk shpalli një luftë ndaj vlerave të saj, nuk kërkoi të krijonte një vetvete të re. Ai u zgjua i burgosur në një trup që nuk e kuptonte. Dhe, përpara se të pyeste se çfarë i kishte ndodhur, u shqetësua se do të vonohej për në punë.
Niçe: Pikërisht këtu qëndron tragjedia e tij. Trupi iu rebelua, por bindja mbijetoi. Edhe kur u bë i panjohshëm për të gjithë, ai vazhdoi ta shihte veten përmes detyrimeve që e kishin sunduar. Ai nuk kishte humbur vetëm trupin e vjetër, kishte humbur edhe mundësinë për ta përfytyruar veten jashtë rolit që i kishin caktuar.
Kafka: Apo ndoshta nuk e kishte pasur kurrë këtë mundësi. Ti flet për njeriun sikur ai të mund të dalë nga vetja e tij e vjetër me një vendim të vetëm. Por ka njerëz që janë formuar aq thellë nga frika, detyrimi dhe varësia, saqë nuk dinë më ku përfundon dëshira e tyre dhe ku fillon urdhri i të tjerëve.
Niçe: Nuk po them se çlirimi është i lehtë. Po them se bindja nuk duhet ngatërruar me natyrën. Fakti që njeriu ka jetuar gjithë jetën si shërbëtor nuk do të thotë se shërbimi është thelbi i tij.
Kafka: Por, Fridrih, çfarë vlere ka kjo e vërtetë për një njeri që nuk ka më forcë ta jetojë?
Niçe: Është pyetja që më duhet ta dëgjoj. Jo çdo njeri mund ta kapërcejë atë që e ka thyer. Por as nuk duhet të shpallim se ajo që e ka thyer përbën përkufizimin e tij përfundimtar.
Kafka: Gregori ndryshoi në një mënyrë që askush nuk mund ta pranonte. Por brenda tij vazhdonte të jetonte ai që kishte qenë. Ai kujtonte, ndiente, shqetësohej për familjen. Trupi i tij u bë i frikshëm, por lidhja e tij me njerëzit e dashur nuk u zhduk. Dhe ja paradoksi, sa më shumë humbiste pamjen njerëzore, aq më qartë na shfaqej njerëzorja e tij.
Niçe: Ndoshta sepse njerëzorja nuk është gjithmonë ajo që duket. Ndoshta karakteri zbulohet jo kur gjithçka shkon sipas pritshmërive tona, por kur njeriu nuk mund të luajë më rolin që kemi mësuar t’i njohim.
Kafka: Megjithatë, familja e tij nuk e pa këtë. Ajo pa një trup që ngjallte frikë, një prani që prishte rendin e shtëpisë, një barrë që duhej përballuar. Gregori vazhdonte t’i donte, ndërsa ata po mësonin të jetonin pa të, edhe pse ai ishte ende aty.
Niçe: Atëherë duhet të pyesim se çfarë donin ata kur thoshin se e donin. Gregorin apo atë që Gregori bënte për ta? Njeriun apo funksionin e tij?
Kafka: Kjo është një pyetje e pamëshirshme, por nuk mund të japim një përgjigje të thjeshtë. Njerëzit nuk janë gjithmonë të ligj. Ata frikësohen, lodhen, nuk dinë si të përballen me atë që nuk kuptojnë. Por pikërisht në këtë paaftësi për të kuptuar tjetrin mund të lindë mizoria. Jo gjithmonë mizoria e një njeriu që dëshiron të bëjë keq, por ajo e një njeriu që nuk arrin më ta shohë tjetrin si të barabartë me veten.
Niçe: Një vëzhgim i drejtë. Megjithatë, mos e bëj vuajtjen e Gregorit provë se çdo lidhje njerëzore është mashtrim. Njeriu ka nevojë për të tjerët. Nuk mund të kërkojmë prej tij të jetojë sikur të mos kishte nevojë për dashuri, njohje dhe përkatësi.
Kafka: Nuk po kërkoj këtë. Po pyes se çfarë ndodh kur nevoja për t’u dashur bëhet një zinxhir. Kur njeriu pranon gjithçka, sakrifikon gjithçka dhe hesht për gjithçka, vetëm që të mos humbasë vendin që ka në zemrat e të tjerëve.
Niçe: Atëherë dashuria mund të shndërrohet në një marrëveshje të heshtur, unë do të jem ai që dëshiron ti, nëse ti do të vazhdosh të më pranosh. Por një jetë e tillë ka një çmim të tmerrshëm. Njeriu mund të ruajë marrëdhënien dhe të humbasë veten.
Kafka: Mendoje Gregorin përpara metamorfozës. Ai punonte për të shlyer borxhet e familjes, mbante mbi supe përgjegjësitë e saj, shtynte dëshirat e veta për një kohë tjetër. Ndoshta kishte besuar se sakrifica e tij ishte një formë dashurie. Ndoshta nuk e kishte pyetur kurrë nëse mund të ishte i dashur edhe pa sakrifikuar veten.
Niçe: Njeriu mund të mësohet ta quajë virtyt atë që në të vërtetë është frikë. Mund të besojë se është i mirë, kur në të vërtetë ka frikë të mos jetë më i nevojshëm. Mund të quajë përkushtim paaftësinë për të thënë jo. Mund të quajë përulësi braktisjen e vetvetes.
Kafka: Dhe, megjithatë, ne nuk mund ta dënojmë Gregorin për këtë. Ai jetonte brenda një bote që i kishte mësuar se përgjegjësia vinte përpara dëshirës, se detyrimi ishte më i rëndësishëm se lodhja, se vlera e tij matej me atë që mund të siguronte për të tjerët.
Niçe: Nuk po e dënoj. Po pyes se si ndërtohen vlerat që e bëjnë një njeri të besojë se duhet ta fitojë të drejtën për t’u dashur. Kush na e mëson këtë? Familja? Shoqëria? Morali i trashëguar? Frika nga vetmia?
Kafka: Ndoshta të gjitha bashkë. Dhe pikërisht kjo e bën burgun aq të vështirë për t’u njohur. Një njeri mund të jetojë brenda tij pa parë asnjë mur. Mund ta quajë dhomën e vet detyrë, zinxhirët përgjegjësi dhe heshtjen dashuri.
Niçe: Derisa një ditë nuk mund të japë më asgjë.
Kafka: Atëherë zbulohet se sa prej asaj që e mbante në këmbë ishte dashuri dhe sa ishte nevojë.
Niçe: Por kujdes, Franz. Nuk duhet të nxjerrim përfundimin se çdo marrëdhënie është e rreme vetëm sepse njerëzit kanë nevoja. Prova nuk është nëse tjetri ka përfituar nga prania jote. Prova është nëse ai e njeh dinjitetin tënd edhe kur nuk mund të përfitonte më prej tij.
Kafka: Atëherë, Gregori nuk humbi vetëm familjen. Ai humbi iluzionin se dobia e tij ishte e njëjta gjë me dashurinë që merrte.
Kafka: Ti flet shpesh për forcën, kapërcimin, krijimin e vlerave. Por çfarë ndodh me njeriun që nuk bëhet më i fortë nga vuajtja? Po me atë që ajo e zvogëlon, e lodh, ia merr aftësinë për të shpresuar?
Niçe: Atëherë duhet të heqim dorë nga gënjeshtra se dhimbja është gjithmonë një dhuratë. Vuajtja nuk e fisnikëron automatikisht njeriun. Ajo mund ta thellojë, por mund edhe ta shkatërrojë. Nuk kam premtuar se çdo tragjedi do të krijojë një njeri më të lartë.
Kafka: Atëherë, më në fund, pranon se jo çdo njeri mund ta kapërcejë vetveten.
Niçe: Pranoj se njeriu nuk është një makinë që prodhon forcë sa herë që goditet. Por refuzoj ta kthej pamundësinë e sotme në një dënim të përjetshëm. Nuk mund ta dimë gjithmonë se çfarë mund të bëhet një njeri, por as nuk kemi të drejtë ta gjykojmë për atë që nuk arrin të bëhet.
Kafka: Ka një mizori të veçantë në kërkesën që njeriu të dalë fitimtar nga çdo vuajtje. Sikur të mos mjaftonte dhimbja, ai duhet të dëshmojë se e ka përdorur mirë. Nëse thyhet, quhet i dobët. Nëse nuk ringrihet, thuhet se nuk ka pasur vullnet. Nëse nuk arrin ta kthejë plagën në urtësi, fajësohet edhe për plagën.
Niçe: Kjo nuk është kapërcim i vetvetes. Është një mënyrë tjetër për ta poshtëruar të dobëtin.
Kafka: Atëherë çfarë duhet të bëjmë me të?
Niçe: Të mos e ngatërrojmë dinjitetin e tij me fuqinë e tij. Të mos e gjykojmë sikur vuajtja të ishte një provim ku të gjithë duhet të marrin të njëjtën notë.
Kafka: Kjo është një përgjigje më e dhembshur nga sa do të prisja prej teje.
Niçe: Dhe ti, Franz, më kujton diçka që admiruesit e mi ndonjëherë e harrojnë, se forca nuk është një justifikim për të mos parë dhimbjen e tjetrit.
Kafka: Atëherë, le të kthehemi te pyetja ime. Mbinjeriu yt, ai që krijon vlera të reja dhe kapërcen njeriun e vjetër, a do të kishte mbijetuar në dhomën e Gregorit?
Niçe: Pyetja nuk është nëse do të kishte mbijetuar. Pyetja është nëse do ta kishte pranuar dhomën si përkufizimin përfundimtar të ekzistencës së tij.
Kafka: Po sikur të mos kishte forcë të largohej? Po sikur trupi, frika, varësia dhe vetmia ta kishin bërë të pamundur çdo përpjekje? A do t’i kërkoje të krijonte vlera të reja, kur ai mezi arrin të përballojë një ditë tjetër?
Niçe: Jo. Nuk duhet ta shndërrojmë mendimin në një urdhër që shpërfill realitetin. Ka mure që nuk shemben me një vendim, ka kufizime që nuk zhduken me dëshirë. Por edhe atëherë duhet të pyesim se kush e ka ndërtuar dhomën, çfarë e mban të mbyllur derën dhe pse të tjerët e kanë pranuar burgosjen e tij si diçka të natyrshme.
Kafka: Ndonjëherë nuk ka një rojë të vetme, Fridrih. Ndonjëherë të gjithë janë rojtarë, sepse të gjithë kanë mësuar të binden. Edhe i burgosuri mund të bëhet rojtari i vetes, pa e ditur se kur e ka marrë çelësin nga duart e dikujt tjetër.
Niçe: Atëherë beteja është edhe më e vështirë. Sepse njeriu duhet të njohë jo vetëm prangat që i janë vënë, por edhe ato që ka mësuar t’i mbajë vetë.
Kafka: Por mos harro se jo të gjithë mund t’i heqin.
Niçe: Nuk duhet t’i dënojmë ata që nuk munden. Duhet të pyesim çfarë lloj bote i lë njerëzit pa mundësi, pastaj u kërkon të justifikojnë dështimin e tyre.
Kafka: Ja ku takohemi, Fridrihh. Ti kërkon që njeriu të mos e pranojë si të përjetshme gjendjen e tij. Unë kërkoj që bota të mos e shpallë fajtor njeriun që nuk arrin të dalë prej saj.
Niçe: Më thuaj, Franz, kush është përbindëshi në historinë tënde? Gregori që nuk mund të shihet më pa frikë, apo bota që nuk mund ta shohë më pa përbuzje?
Kafka: Nuk dua ta bëj përgjigjen tepër të lehtë. Familja e Gregorit nuk është e përbërë nga përbindësha të lindur. Ata janë njerëz me frikërat, nevojat dhe kufizimet e tyre. Por tragjedia qëndron në faktin se, duke u përpjekur të vazhdojnë jetën e tyre, ata mësohen ta shohin atë si diçka që nuk i përket më botës së tyre.
Niçe: Dhe kjo është një nga mënyrat se si lind mizoria, jo gjithmonë nga urrejtja, por nga bindja se tjetri nuk është më pjesë e rrethit tonë moral.
Kafka: Gregori vazhdon të jetë aty, por prania e tij bëhet e papranueshme. Ai është njëkohësisht brenda shtëpisë dhe jashtë familjes. I gjallë, por i përjashtuar nga jeta e përbashkët.
Niçe: Një njeri mund të humbasë vendin e tij në botën e të tjerëve pa humbur atë që është. Por kur përjashtimi zgjat, ai rrezikon ta përvetësojë gjykimin që i bëhet. Mund të fillojë të besojë se vërtet nuk i përket më askujt.
Kafka: Kjo është ajo që më tmerron. Bota nuk mjaftohet ta refuzojë njeriun, ndonjëherë arrin ta bindë se refuzimi është i merituar.
Niçe: Prandaj duhet të vëmë në pikëpyetje vlerat që e prodhojnë këtë gjykim. Një shoqëri që e mat njeriun vetëm me forcën, produktivitetin dhe dobinë e tij nuk ka zbuluar thelbin e vlerës njerëzore. Ka zbuluar vetëm kufijtë e matësit të vet.
Kafka: Dhe një njeri që nuk mund të punojë, të flasë, të kujdeset për të tjerët apo të jetojë sipas pritshmërive, nuk bëhet për këtë arsye më pak i denjë për të ekzistuar.
Niçe: Atëherë ndoshta pyetja nuk është nëse Gregori është bërë përbindësh, por nëse bota e ka humbur aftësinë për të njohur njerëzoren kur ajo nuk i shfaqet në një formë të pranueshme.
Kafka: Ti thua se njeriu duhet të mësojë të jetojë pa lejen e botës për të qenë ai që është. Por si mund të jetojë pa atë leje, kur bota është pikërisht vendi ku ai duhet të jetojë? Ai ka nevojë për bukë, strehë, gjuhë, marrëdhënie. Nuk mund të shpëtojë duke u bërë i pavarur nga gjithçka.
Niçe: Nuk po flas për pavarësinë nga çdo njeri. Po flas për pavarësinë nga gjykimi që pretendon të ketë fjalën e fundit mbi vlerën tënde. Të mos jetosh vetëm për miratimin e të tjerëve nuk do të thotë të mos kesh nevojë për ta.
Kafka: Por gjykimi i botës nuk mbetet gjithmonë jashtë nesh. Ai hyn brenda. Nëse të kanë quajtur barrë për një kohë të gjatë, mund të fillosh ta shohësh veten si barrë. Nëse të kanë dashur vetëm kur je i dobishëm, mund të besosh se dashuria duhet fituar me shërbim.
Niçe: Kjo është arsyeja pse kapërcimi kërkon më shumë se një rebelim të çastit. Duhet të vësh në pikëpyetje jo vetëm atë që të kanë thënë, por edhe atë që ke mësuar t’i thuash vetes. Duhet të zbulosh se cilat vlera janë vërtet të tuat dhe cilat i ke trashëguar nga frika.
Kafka: Po sikur njeriu të mos arrijë ta bëjë këtë?
Niçe: Atëherë nuk duhet ta shpallim të pavlerë. Por as nuk duhet të heqim dorë nga pyetja. Një pyetje mund të mbetet e hapur edhe kur përgjigjja nuk është e mundur.
Kafka: Ndoshta ky është dallimi ynë më i madh. Ti e sheh pyetjen si një derë drejt kapërcimit. Unë shoh edhe njeriun që qëndron përpara saj, i lodhur, i hutuar, pa e ditur nëse ka forcë ta hapë.
Niçe: Dhe ndoshta ky është dallimi që na duhet. Ti më kujton njeriun që mund të mbetet pas derës. Unë të kujtoj se dera nuk duhet shpallur e mbyllur përgjithmonë.
Kafka: Atëherë, Fridrih, le të heqim gjithçka që e bënte Gregorin të pranueshëm. Le të heqim punën, të ardhurat, aftësinë për të ndihmuar familjen, pamjen e njohshme, zërin që kuptohej. Çfarë mbetet nga njeriu që ishte?
Niçe: Mbetet ajo që nuk mund ta përmbledhim në funksionet e tij. Por nuk do të pretendoja se njeriu e njeh vetveten në mënyrë të përsosur, sikur brenda tij të kishte një thelb të pastër, të pandryshueshëm, të paprekur nga jeta. Edhe ne bëhemi, ndryshojmë, humbasim dhe rizbulojmë veten. Pyetja është nëse do ta lëmë gjykimin e të tjerëve të jetë e vetmja forcë që na tregon se kush jemi.
Kafka: Gregori, megjithatë, nuk arrin ta mbrojë veten përmes fjalëve. Ai nuk mund t’u thotë të tjerëve: “Unë jam ende këtu. Unë ende ju dua. Unë ende ndiej.” Dhe kjo e bën tragjedinë e tij edhe më të madhe. Ai ka një botë të brendshme, por nuk ka më mjetet për ta bërë atë të dukshme.
Niçe: Atëherë përgjegjësia nuk mund t’i përkasë vetëm atij që nuk arrin të shprehet. Ajo i përket edhe atij që duhet të përpiqet të dëgjojë, edhe kur tjetri nuk mund të flasë në mënyrën që pret.
Kafka: Ndoshta këtu duhet të fillojë dhembshuria, jo te siguria se e kuptojmë tjetrin, por te pranimi se pamundësia jonë për ta kuptuar nuk e bën atë më pak real.
Niçe: Dhe ndoshta këtu duhet të fillojë edhe krijimi i vlerave të reja. Jo vetëm duke pyetur se çfarë mund të bëjë njeriu për të qenë më i lirë, por edhe duke pyetur se çfarë duhet të ndryshojë në botën tonë që liria të mos jetë privilegj i të fortëve.
Kafka: Atëherë Gregori nuk është më vetëm një krijesë e mbyllur në dhomën e tij.
Niçe: Ai bëhet pyetja që i drejtojmë botës sonë.
Kafka: Ndoshta insektin dhe mbinjeriun i ndan vetëm një pyetje e tmerrshme.
Niçe: Cila?
Kafka: Kur gjithçka që të bënte të vlefshëm në sytë e botës zhduket, çfarë mbetet nga personi që beson se je?
Niçe: Ndoshta pikërisht aty fillon beteja e vërtetë. Jo kur bota ndryshon mendim për ty, por kur ti fillon të pyesësh përse mendimi i saj kishte kaq shumë pushtet mbi ty.
Kafka: Por kjo nuk do të thotë se njeriu mund të jetojë pa dashuri, pa përkatësi, pa nevojën për t’u njohur.
Niçe: Jo. Do të thotë se nuk duhet ta ngatërrojë dashurinë me bindjen dhe përkatësinë me zhdukjen e vetvetes.
Kafka: Atëherë ndoshta tragjedia e Gregorit nuk është vetëm se u shndërrua në një krijesë që familja nuk mund ta donte më. Është se ai kishte jetuar aq gjatë për të tjerët, saqë nuk kishte ndërtuar një jetë ku mund të mbështetej kur ata nuk e pranuan më.
Niçe: Dhe ndoshta sfida e mbinjeriut nuk është të bëhet i paprekshëm nga dhimbja, por të mos e lejojë botën t’i caktojë përfundimisht kuptimin e ekzistencës së tij.
Kafka: Po sikur ai të mos ia dalë?
Niçe: Atëherë nuk duhet ta dënojmë për dobësinë e tij. Duhet të pyesim se çfarë lloj bote e ka lënë pa rrugëdalje.
Kafka: Po sikur bota të mos ndryshojë?
Niçe: Atëherë beteja vazhdon, edhe nëse nuk ka fitore të sigurt. Por beteja nuk duhet të jetë vetëm e individit. Një botë që kërkon prej njeriut të justifikojë të drejtën për të ekzistuar përmes produktivitetit, forcës apo dobisë, duhet të vihet vetë në gjyq.
Kafka: Atëherë ne nuk jemi aq larg, Fridrih, sa mund të duket.
Niçe: Jo. Por nuk jemi as të njëjtë. Ti më kujton se jo çdo njeri mund të shpëtojë nga bota që e ka burgosur. Unë të kujtoj se asnjë burg nuk duhet shpallur i drejtë vetëm sepse ekziston.
Kafka: Dhe Gregori?
Niçe: Gregori mbetet në dhomën e tij, Franz. Por tani ne nuk mund të largohemi prej saj pa pyetur veten se kush e mbylli derën, kush e pranoi heshtjen dhe kush vendosi se një jetë që nuk është më e dobishme nuk ia vlen të mbrohet.
Prova e njerëzores
Ndoshta Kafka dhe Niçe nuk do të pajtoheshin kurrë për mënyrën se si njeriu mund ta përballojë tjetërsimin. Njëri do të vazhdonte të na tregonte se sa lehtë individi bëhet i huaj në botën e vet, tjetri do të këmbëngulte se njeriu nuk duhet t’ia dorëzojë botës të drejtën për të përcaktuar vlerat e tij.
Por pikërisht aty ku ata ndahen, lexuesi gjen një hapësirë për të menduar.
Kafka na paralajmëron se mund të jetojmë brenda një sistemi që na ka mësuar të masim veten përmes dobisë, derisa një ditë të mos dimë më kush jemi pa të. Niçe na sfidon të pyesim nëse vlerat që na kanë formuar janë vërtet tonat, apo nëse i kemi pranuar pa i vënë kurrë në provë.
Njëri na tregon njeriun që nuk arrin të dalë nga dhoma. Tjetri na pyet nëse duhet ta pranojmë atë dhomë si kufirin përfundimtar të ekzistencës.
Por të dy na çojnë përpara një të vërtete që nuk duhet harruar se njeriu nuk është vetëm ajo që mund të bëjë, por edhe ajo që mbetet kur nuk mund të bëjë më asgjë.
Dinjiteti i tij nuk duhet të varet nga aftësia për të prodhuar, për të shërbyer, për të qenë i fortë apo për të përmbushur pritshmëritë e të tjerëve. Dashuria nuk duhet të jetë një shpërblim që jepet për bindjen, ndërsa përkatësia nuk duhet të kërkojë si çmim zhdukjen e vetvetes.
Dhe nëse metamorfoza e Gregor Samsës na tmerron, nuk është vetëm sepse një njeri u shndërrua në një krijesë të panjohshme. Është sepse, në atë shndërrim, ne zbulojmë se sa shumë nga njerëzorja mund të humbasë jo brenda individit, por në sytë e atyre që nuk arrijnë ta njohin më.
Ndoshta insektin dhe mbinjeriun nuk i ndan vetëm pyetja se kush mund të kapërcejë vetveten. I ndan edhe mënyra se si ne e kuptojmë vlerën e një jete, si një të drejtë që duhet mbrojtur, apo si një privilegj që duhet fituar.
Dhe pyetja e fundit mbetet për ne: Kur njeriu nuk është më i dobishëm për botën, a ka humbur ai vlerën e vet, apo bota ka humbur aftësinë për ta pranuar atë?
© 2026 Argumentum
