Nga Zlatko Kramarić*| ARGUMENTUM
Autori analizon tre marrëveshje kryesore paqeje në hapësirën post-jugosllave – Marrëveshjet e Dejtonit, Kumanovës dhe Ohrit – duke theksuar natyrën e tyre të përbashkët: të gjitha ndaluan luftën, por dështuan të krijonin kushte për paqe të vërtetë. Në vend që të nxisnin pajtimin, ato krijuan modele që ruajnë ndarjet etnike dhe mosbesimin e institucionalizuar. Brenda kontekstit evropian, marrëveshje të tilla janë bërë simbole të paplotësisë së qëndrueshme të Ballkanit – një rajon që zotëron paqe, por nuk e jeton atë.
I. Ndërtimi i Paqes
Marrëveshja e Dejtonit, e nënshkruar në vitin 1995, kishte për qëllim të shërbente si korniza përfundimtare për përfundimin e luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë. Megjithatë, në vend që të hidhte themelet e një shteti funksional, ajo e ndaloi luftën, por nuk e përfundoi atë – e institucionalizoi atë.
Dejtoni nuk ishte një marrëveshje politike mbi një të ardhme të përbashkët, por një ndërtim teknik i paqes në të cilin konflikti ngrihet në vend që të zgjidhet. Qëllimi i saj kryesor ishte stabilizimi, jo transformimi.
Si rezultat, Bosnja dhe Hercegovina u bë një shtet pa konsensus të brendshëm – një hapësirë ku komunitetet kombëtare tolerojnë njëra-tjetrën, por nuk lidhen. Një paradoks është i integruar në strukturën e saj kushtetuese: për të ruajtur paqen, duhet të ruhet edhe ndarja. Ky është thelbi i dilemës së Dejtonit – si të ruhet paqja dhe të ndërtohet një shtet njëkohësisht, kur vetë arkitektura e paqes bazohet në mosbesim.
II. Kumanova, Ohri dhe Vazhdimësia Ballkanike
Pothuajse të gjitha marrëveshjet politike pasuese në Ballkan përsërisin të njëjtën formulë të “paqes pa normalitet”. Marrëveshja e Kumanovës (1999), e cila i dha fund luftës në Kosovë, dhe Marrëveshja e Ohrit (2001), e cila ndaloi konfliktin në Maqedoni, thjesht konfirmuan vazhdimësinë e këtij modeli.
Të tre dokumentet – Dejtoni, Kumanova dhe Ohri – ndjekin të njëjtën logjikë: paqja imponohet nga lart, administrativisht, pa katarsis të vërtetë të brendshëm. Në të tre rastet, bashkësia ndërkombëtare arrin të heshtë armët, por nuk arrin të rivendosë besimin. Elitat politike e pranojnë paqen sepse duhet, jo sepse besojnë në bashkëjetesë. Rezultati është një ambivalencë e qëndrueshme: paqe e jashtme, paralizë e brendshme.
• Dejtoni e ndau Bosnjën dhe Hercegovinën në entitete dhe kombe, duke e shndërruar gjeografinë e kohës së luftës në një realitet kushtetues.
• Kumanova e nxori Serbinë nga Kosova, por pa një marrëveshje për bashkëjetesën e ardhshme midis serbëve dhe shqiptarëve – duke i hapur rrugën një mosmarrëveshjeje të përhershme mbi sovranitetin.
• Ohri solli paqe në Maqedoni, por me koston e ndarjes etnike brenda institucioneve – paqja u arrit, por një shoqëri e përbashkët jo.
Emëruesi i përbashkët i të gjitha këtyre zgjidhjeve është mungesa e normalitetit shoqëror. Ballkani hyri në një fazë paqeje pas konfliktit në të cilën armët pushuan së qëlluari, megjithatë bashkëpunimi nuk u shfaq kurrë vërtet. Paqja u bë një kornizë ligjore dhe jo një vlerë shoqërore. Në një rend të tillë, çdo komb jeton brenda të vërtetës së vet, çdo politikë brenda të kaluarës së vet dhe çdo shtet brenda iluzionit të tij të stabilitetit.
III. Evropa dhe Paqja në Ballkan: Midis Protektoratit dhe Perspektivës
Bashkimi Evropian i trashëgoi të gjitha këto marrëveshje paqeje si projekte të paplota dhe i shndërroi ato në laboratorë stabiliteti. Në vend që t’i tejkalonte ato, Evropa shpesh i ruajti ato në mënyrë burokratike. Sot, pothuajse çdo shtet i Ballkanit Perëndimor aspiron zyrtarisht anëtarësimin në BE, por në mënyrë efektive vazhdon të veprojë brenda logjikës së “post-Dayton”, “post-Kumanovë” dhe “post-Ohri” – domethënë, brenda kornizave të shoqërive të paqësuara përkohësisht, por jo vërtet të integruara.
Kështu, BE-ja është bërë një roje e status quo-së. Në vend që të ofrojë një kornizë politike për të kapërcyer ndarjet etnike, ajo shpesh – përmes politikës së saj të stabilizimit dhe asociimit – i ka ngurtësuar ato më tej. Ky model prodhon paqe pa demokraci dhe stabilitet pa besim. Funksionon në planin afatshkurtër, por në planin afatgjatë, e mban Ballkanin në një gjendje të papjekurisë së përhershme politike.
Prandaj, një lexim i ri i këtyre marrëveshjeve duhet të përfshijë edhe një lexim të ri të përgjegjësisë evropiane. Nëse Dejtoni, Kumanova dhe Ohri ishin kompromise të domosdoshme në kohë dhune, sfida e sotme qëndron në mënyrën se si t’i tejkalojmë ato – si të kalojmë nga minimumi i paqes në maksimumin e politikës.
Ballkani nuk ka më nevojë për më shumë marrëveshje, por për një kuptim të ri të paqes – një kuptim që nuk del nga ndarja, por nga bashkëjetesa. Vetëm atëherë Dejtoni, Kumanova dhe Ohri do të pushojnë së qeni përfundime luftërash dhe do të bëhen fillimi i një kapitulli të ri evropian në histori.
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, i cili aktualisht shërben si ambasador në Shqipëri. Më parë profesor universiteti dhe politikan, ai është i njohur për punën e tij në letërsi, studime kulturore dhe histori rajonale.
© 2025 Argumentum
