Zlatko Kramarić*| ARGUMENTUM
Ambasador i Kroacisë në Shqipëri
Në tekstin tonë të mëparshëm, “Evropa e sotme është një Odise që nuk e di më se ku po kthehet”, u përpoqëm të tregonim se si një histori e gjatë e vetëdijes evropiane shtrihet midis Odisesë së Homerit dhe nocionit të Sloterdijk-ut për “zemërimin” – nga kërkimi mitik për shtëpinë deri te përpjekja filozofike për të kuptuar tërbimin e vet. Mund të themi se Evropa ka qenë në kërkim të vetvetes për mijëvjeçarë, duke udhëtuar vazhdimisht midis arsyes dhe zemërimit, shpresës dhe zhgënjimit. Ky kthim i pafund, ky udhëtim pa mbërritje, mori një dimension moralo-politik në epokën moderne: kontinenti që lindi idealet më të mëdha u bë gjithashtu vendi i disfatave të tyre më radikale. Kjo është arsyeja pse sot, pas Homerit dhe Sloterdijk-ut, duhet ta lexojmë përsëri Stefan Cvajg – një shkrimtar që ndoshta ishte i fundit që besoi se fryma evropiane mund të ripërtërihej nga kultura, dialogu dhe humanizmi. Nëse Evropa e Homerit ishte në kërkim të shtëpisë, dhe ajo e Sloterdijkut në kërkim të kuptimit, ajo e Cvajgut – e zënë midis dëshpërimit dhe shpresës – kërkonte ekuilibër moral midis së kaluarës dhe së ardhmes.
Fjala greke krísis fillimisht do të thotë vendim, gjykim, diferencim. Në mjekësinë dhe filozofinë e lashtë, i referohet momentit kur vendoset nëse një sëmundje do të përfundojë me shërim apo vdekje. Në atë kuptim origjinal, kriza nuk do të thotë katastrofë (e sigurt), por një moment i së vërtetës – një kufi midis shpëtimit të mundshëm dhe rënies përfundimtare.
Evropa duket se ka qenë në një gjendje të përhershme krize për shekuj me radhë. Është një kontinent që vazhdimisht vë në pikëpyetje veten, që vazhdimisht “rivendos se çfarë dëshiron të jetë”. Në vitet 1930 kjo krizë mori formën e radikalizimit politik, rënies ekonomike dhe çorientimit shpirtëror; sot ajo shfaqet në forma më të sofistikuara: cinizëm teknokratik, zemërim populist dhe lodhje morale. Megjithatë, emëruesi i përbashkët mbetet i njëjtë – humbja e kuptimit të të qenit bashkë.
Në të dyja rastet, është një krizë e shpirtit. Nëse Evropa dikur ishte një vend i humanizmit dhe arsyes, sot ajo është gjithnjë e më shumë një vend i frikës, përçarjes dhe mosbesimit. Kjo është pikërisht diagnoza që Stefan Cvajg, një shkrimtar që mishëroi në jetën e tij (ai kreu vetëvrasje në vitin 1942 në Brazil) fatin tragjik të humanizmit evropian, formuloi me qartësi pothuajse profetike.
Cvajg ishte një “kozmopolit i shpirtit”, ndoshta evropiani i fundit autentik nga koha para Evropës. Ideja e tij për kontinentin nuk ishte as politike dhe as ekonomike, por kulturoro-morale. Për të, Evropa ishte mbi të gjitha një bashkësi ndërgjegjeje – një hapësirë ku kombe të ndryshme e njohin njëri-tjetrin përmes një besimi të përbashkët në arsye, dialog dhe bukuri.
Në esetë e tij mbi Montaigne, Erasmus, Rolland ose Tolstoy, Cvajg krijon një galeri figurash që përfaqësojnë më të mirën në traditën evropiane: dyshim në vend të dogmës, arsye në vend të fanatizmit, paqe në vend të fitores. Këta humanistë janë aleatët e tij shpirtërorë, “rezistues ndaj kufijve dhe urrejtjeve kombëtare”, sepse për të Evropa nuk është një entitet politik, por një bashkësi ndërgjegjeje, një vend dialogu dhe tolerance. Në fund të fundit, “Evropa lindi nga libri, jo nga shpata”: është një federatë popujsh të bashkuar nga vlera të përbashkëta, jo nga kufij. Evropa, sipas pikëpamjes së Cvajgut, është një akt ndërgjegjeje dhe jo një fakt gjeografik. Dhe ne nuk duhet ta lejojmë kurrë që kjo frymë bashkësie të dobësohet; sepse kur kultura bëhet thjesht dekorim dhe jo një hapësirë lirie, Evropa fillon të shembet nga brenda.
Këtu bëhet e qartë lidhja midis vizionit të tij për Evropën dhe fjalës së lashtë greke krisis – momenti i gjykimit dhe diferencimit. Për Cvajgun, kriza e Evropës nuk është thjesht një ngjarje politike ose ekonomike, por një provë morale për kontinentin: momenti kur duhet të zgjedhë midis arsyes dhe fanatizmit, midis humanizmit dhe nacionalizmit ekstrem. Në këtë kontekst, kriza nuk është domosdoshmërisht një fatkeqësi, por një vendim: momenti kur bëhet e qartë se çfarë është Evropa – dhe çfarë nuk dëshiron të jetë.
Në autobiografinë e tij “Bota e djeshme”, të shkruar në mërgim pak para vetëvrasjes së tij, Cvajgu rindërton një botë sigurie – atë Mitteleuropa të shpirtit vjenez, ku kultura dhe qytetërimi ishin themeli i identitetit. Ajo botë u shemb në barbarizmin e shekullit të 20-të, por në kujtesën e tij mbeti si një busull morale: provë se Evropa dikur ekzistonte si një bashkësi shpirti, jo interesash të papërpunuara.
Kur Oswald Spengler botoi “Rënia e Perëndimit” në vitin 1918, libri u bë një bestseller intelektual pikërisht sepse shprehte një gjendje të përhapur zhgënjimi. Spengler e shihte historinë si një cikël ngritjeje dhe prishjeje të qytetërimeve: çdo kulturë ka “fëmijërinë, rininë dhe pleqërinë” e saj, dhe Evropa, argumentonte ai, është tashmë në rënie përfundimtare. Kultura është shndërruar në qytetërim (formë pa shpirt, një botë teknike pa energji krijuese), art në teknologji dhe shpirt në llogaritje të thjeshtë.
Cvajgu ndante ndjenjën e krizës, por e hodhi poshtë pesimizmin determinist të Spenglerit. Për të, historia nuk është një proces natyror i prishjes, por një dramë morale. Evropa nuk është një organizëm që po vdes, por një qenie që mund të rikuperohet – nëse rifiton besimin e saj në arsye, empati dhe kulturë. Ai nuk e mohon shembjen e epokës, por sheh në të një mundësi për zgjim moral.
Në këtë kuptim, Cvajgu qëndron si antiteza etike e Spenglerit. Ndërsa Spengler pretendon se “shpirti i Perëndimit” është i shteruar, Cvajgu beson se pikërisht në shterim mund ta rizbulojmë njerëzimin. Humanizmi i tij i reziston fatalizmit – ai mbron të drejtën për shpresë kur të gjithë të tjerët besojnë në fund. Për të, historia është etike, jo biologjike: ajo shpaloset përmes përgjegjësisë njerëzore. Ai e refuzon idenë e “rënies së Perëndimit”, sepse beson se Evropa – sado e dobët (dhe e vjetër) – ende përfaqëson një mundësi shpirtërore. Aty ku Spengler sheh vdekjen e kulturës, Cvajgu sheh një thirrje për zgjim. Në këtë kuptim, ai parashikon mendimin e mëvonshëm të J. Habermas, i cili foli për “projektin e papërfunduar të modernitetit”.
Nëse e krahasojmë Evropën e viteve 1930 me Evropën e sotme, do të njohim një numër paralelesh shqetësuese:
Pabarazia ekonomike dhe pasiguria: pastaj Depresioni i Madh, sot pasojat e globalizimit dhe transformimit teknologjik. Të dyja prodhojnë ankth social dhe zemërim politik.
Kriza e demokracisë liberale: pastaj institucionet u shembën nën diktatura, sot ato janë të zbrazëta nga populizmi dhe indiferenca.
Propaganda dhe manipulimi: pastaj zëri totalitar i radios, sot i zëvendësuar nga algoritmet dixhitale dhe “post-të vërtetat” – por rezultati është i njëjtë: dezinformimi dhe dobësimi i mendimit kritik.
Rraskapitja kulturore dhe nostalgjia: pastaj Evropa iu drejtua të kaluarës së saj (imperiale, kombëtare), sot një “epokëshe të artë” të idealizuar të prosperitetit dhe identitetit; ajo përqafon nostalgjinë dhe pesimizmin, duke pasur frikë nga e ardhmja e vet.
Në të dyja rastet, kriza nuk është thjesht materiale, por ontologjike – një humbje e kuptimit dhe besimit. Cvajgu do ta njihte Evropën e sotme si një hapësirë çorientimi moral: një kontinent që di gjithçka, por nuk e di më pse.
Filozofi gjerman Peter Sloterdijk, në veprën “Tërbim dhe kohë”, e përshkruan Perëndimin bashkëkohor si një hapësirë ”zemërimi të akumuluar” – energji pa drejtim. Bota e sotme, argumenton ai, prodhon frustrime, por jo ideale. Dhe ja paradoksi: jetojmë në një epokë përparimi material të paparë, por edhe në një epokë depresioni të thellë shpirtëror. Ai e përshkruan Perëndimin bashkëkohor si një “qytetërim të të dorëzuarve” – të nxitur jo nga ide të mëdha, por nga optimizmi teknologjik dhe lodhja emocionale. Përshkrimi i tij përputhet në mënyrë të përkryer me ndjenjën e Cvajgut për fundin e një epoke – vetëm se tani fundi është global dhe i lirë nga dinjiteti tragjik.
Analiza e Sloterdijkut plotëson melankolinë e Cvajgut. Të dy shohin se Evropa është larguar nga themelet e saj: efikasiteti ka zëvendësuar arsyen dhe tregjet kanë zëvendësuar kulturën. Por, ndërsa Sloterdijk analizon simptomat, Cvajgu ofron terapi: një kthim në humanizëm. Jo një humanizëm sentimental, por një humanizëm aktiv – i shprehur përmes edukimit, empatisë dhe dialogut kulturor.
Humanizmi i Cvajgut nuk është një ide abstrakte, por një strategji mbijetese. Në një botë që po shembet, ai mbahet fort pas një gjëje që nuk mund të shkatërrohet: dinjitetit të shpirtit. I parë përmes këndvështrimit të Sloterdijk-ut, humanizmi evropian i Cvajgut mund të kuptohet si një përpjekje për të rivendosur ekuilibrin emocional të Evropës – për t’i rikthyer dinjitetin dhe kuptimin një bote që mat gjithçka në terma ekonomikë. Mesazhi i tij nuk është nostalgji, por një thirrje për rezistencë shpirtërore.
Vizioni i Cvajgut mund të shihet edhe si një pararendës i Jürgen Habermas, i cili në fund të shekullit të 20-të argumentoi se Evropa nuk duhet të braktisë idealet e Iluminizmit për arsyen, komunikimin dhe të drejtat universale – edhe pse këto ide janë nën presion nga relativizmi dhe cinizmi.
Kështu, Habermas dhe Cvajg formojnë dy pika të një harku të vetëm: e para e fillon atë në prag të katastrofës, e dyta e vazhdon atë në një Evropë post-kombëtare. Të dy besojnë se fryma evropiane nuk është një fakt gjeografik, por një detyrë morale që duhet të ripërtërihet vazhdimisht.
Në debatet politike bashkëkohore, termi “vlerat evropiane” është bërë një klishe burokratike. Por Cvajgu do të na kujtonte se vlerat nuk mund të administrohen. Ato duhet të jetohen – përmes kulturës, dialogut, arsimit dhe respektit të ndërsjellë.
Evropa nuk shembet kur humbet territor, por kur humbet kuptimin. Kjo është arsyeja pse kriza, e kuptuar në kuptimin e saj origjinal, nuk është një ndëshkim, por një thirrje: për të zgjedhur përsëri humanizmin.
Cvajgu, i cili e përfundoi jetën e tij në mërgim, nuk shkruan nga një pozicion disfate, por nga një besim tragjik në mundësi. Melankolia e tij nuk është dorëzim, por dëshmi. Në një kohë kur “rënia e Perëndimit” po diskutohet përsëri, dëshmia e tij është një kujtesë e çmuar se Evropa nuk është një projekt pushteti, por një projekt shpirti.
“Evropa nuk zhduket kur humbet territor, por kur humbet shpirtin e saj.”
— Stefan Cvajg
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, aktualisht Ambasador i Kroacisë në Shqipëri. Më parë ka qenë profesor universitar dhe politikan, i njohur për veprën e tij në fushën e letërsisë, studimeve kulturore dhe historisë rajonale.
© 2025 Argumentum
