Zlatko Kramarić*| ARGUMENTUM
Ambasadori i Kroacisë në Shqipëri
Evropa është përsëri në një udhëkryq historik vendimtar. Lufta në Ukrainë, konfliktet në Lindjen e Mesme, pasiguria në rritje në marrëdhëniet globale të pushtetit dhe çarjet gjithnjë e më të dukshme brenda vetë Bashkimit Evropian kërkojnë një ripërcaktim të ri të arkitekturës së saj politike dhe të sigurisë. Pas më shumë se tre dekadash optimizmi liberal, kur “fundi i historisë” dukej se vuloste triumfin e demokracisë dhe ekonomisë së tregut, Evropa po përballet me paradoksin e vet – stabilitet pa vizion dhe demokraci pa përmbajtje.
Në këtë kontekst, Ballkani Perëndimor mbetet një hapësirë ku vlerat evropiane shpesh deklarohen, por rrallë jetohen. Pothuajse të gjitha vendet e rajonit janë zyrtarisht të përkushtuara në rrugën evropiane, por realiteti i tyre i brendshëm politik tregon një fytyrë të ndryshme: institucionet demokratike janë të dobëta, media është nën presion, korrupsioni është endemik dhe pushteti po personalizohet dhe centralizohet. Në emër të “stabilitetit”, Brukseli ka toleruar tendencat autoritare për vite me radhë – i bindur se stanjacioni i kontrolluar është më pak rrezik sesa trazirat politike. Por është pikërisht kjo logjikë e stabilitetit pa demokraci që ka çuar në situatën aktuale: humbjen e besimit të qytetarëve në proceset evropiane, forcimin e nacionalizmave dhe kthimin e diskurseve nga e kaluara.
Procesi i zgjerimit është shndërruar në një procedurë burokratike pa imagjinatë politike
Bashkimi Evropian po përballet me lodhjen dhe kontradiktat e veta strukturore. Procesi i zgjerimit, dikur një nga mjetet më të fuqishme të transformimit evropian, është shndërruar në një procedurë burokratike pa imagjinatë politike. Kur “vlerat evropiane” reduktohen në përmbushjen teknike të kapitujve, në vend të kulturës së vërtetë politike dhe ndryshimeve shoqërore, atëherë Bashkimi humbet atë që dikur e bënte tërheqës – forcën e tij morale dhe qytetëruese. Në të njëjtën kohë, vetë shtetet anëtare nuk ofrojnë më një model bindës: populizmi, rritja e së djathtës ekstreme dhe dobësimi i standardeve demokratike brenda BE-së tregojnë se Evropa nuk mund të kërkojë më me besueshmëri atë që vetë nuk arrin ta përmbushë.
Establishmenti i ri amerikan e sheh Evropën më shumë përmes prizmit të marrëdhënieve transaksionale sesa vlerave të përbashkëta.
Konteksti i ri global e ndërlikon më tej pozicionin e Evropës. Agresioni rus në Ukrainë ka ekspozuar kufijtë e autonomisë së sigurisë evropiane, ndërsa konfliktet në Lindjen e Mesme dhe krizat e migracionit afrikan tregojnë se sa e varur është Evropa nga aktorët e jashtëm. Përveç kësaj, politika e jashtme amerikane po kalon një fazë rishqyrtimi dhe humbjeje të vazhdimësisë. Për herë të parë që nga Lufta e Dytë Botërore, nuk ka asnjë refleks të fortë evropian në Uashington – as mirëkuptim dhe as instinkt. Establishmenti i ri amerikan e sheh Evropën më shumë përmes prizmit të marrëdhënieve transaksionale sesa të vlerave të përbashkëta. Senatori Marco Rubio, për shembull, simbolizon këtë brez të ri politikanësh amerikanë për të cilët Evropa është thjesht një partner rajonal, jo një shoqërues qytetërimi.
A mund ta rizbulojë Evropa kuptimin e misionit të saj politik?
E gjithë kjo ngre pyetjen: a mund ta rizbulojë Evropa kuptimin e misionit të saj politik? Përgjigja, me sa duket, qëndron në domosdoshmërinë e rivendosjes së politikave evropiane. Evropa duhet të rinovojë narrativën e saj – jo si një bashkim teknik rregullash, por si një bashkësi kuptimi dhe solidariteti. Ajo duhet të ndalojë së mbështeturi “autokratët e qëndrueshëm” në Ballkan dhe të fillojë të ndërtojë partneritete me shoqëritë, jo vetëm me qeveritë. Ajo duhet të rizbulojë gjuhën e saj të lirisë, të drejtave dhe përgjegjësisë. Rivendosja e politikës evropiane ndaj Ballkanit Perëndimor do të thotë refuzimi i paternalizmit dhe krijimi i një dialogu të vërtetë politik. Në vend të proceseve të pafundme të harmonizimit, është e nevojshme të njihet më qartë vullneti politik, specifikat kulturore dhe potenciali demokratik i shoqërive individuale. Përndryshe, Evropa do të humbasë atë pak besueshmëri që i ka mbetur. Është koha të rimendojmë strategjinë e “stabilitetit me çdo kusht”. Sepse stabiliteti pa demokraci nuk është stabilitet, por një paqe e përkohshme para një krize të re. Nëse Evropa dëshiron të mbetet relevante, ajo duhet të bëhet përsëri politikisht e guximshme – dhe moralisht e qëndrueshme.
Evropa midis zemërimit dhe mllefit: nga Homeri te Sloterdijk
Evropa sot gjendet në një gjendje të çuditshme emocionale e politike: midis indiferencës dhe zemërimit, midis lodhjes dhe agresivitetit latent. Lufta në Ukrainë, ngritja e populizmit, frika nga migracioni, mosbesimi ndaj institucioneve dhe lodhja morale e projektit liberal – të gjitha këto krijojnë një atmosferë ku humbet dallimi midis indinjatës së drejtë dhe mllefit të verbër. Pikërisht ky dallim, që i përket vetë fillesave të kulturës evropiane, qëndron në zemër të një prej diagnozave më të thella të modernitetit: dallimi midis zemërimit dhe mllefit.
Kur Homeri, në vargjet e para të Iliadës, thërret: “Më këndo, o hyjneshë, për zemërimin e Akilit”, ai nuk hap vetëm epopenë e Luftës së Trojës, por edhe dramën e parë të madhe morale të qytetërimit perëndimor. Mēnis – zemërimi hyjnor – nuk është një emocion i zakonshëm, por një reagim kozmik ndaj shkeljes së rendit dhe drejtësisë. Ai është një energji morale, një zemërim i drejtë që lind kur themelet e bashkësisë tronditen.
Filozofi gjerman Peter Sloterdijk, në librin e tij Zorn und Zeit (Zemërimi dhe Koha), e merr këtë varg homerik si pikënisje për të përshkruar gjendjen e njeriut modern. Sipas tij, historia e Perëndimit mund të lexohet si historia e menaxhimit të zemërimit. Çdo epokë krijon “bankat e veta të zemërimit” (Zornbanken) – hapësira simbolike ku njerëzit depozitojnë ndjenjat e padrejtësisë dhe poshtërimit, në pritje që një ditë të shndërrohen në energji politike. Në antikitet, këto ishin perënditë; në krishterim – drejtësia e Zotit; ndërsa në kohët moderne – ideologjitë revolucionare dhe utopitë e mëdha.
Por në Evropën e sotme, paralajmëron Sloterdijk, këto “banka” janë bosh. Energjia morale është shteruar, dhe zemërimi i mbetur nuk ka më as objekt, as qëllim. Ajo që sot quajmë “zemërimi i popullit” nuk është shpesh shprehje e indinjatës së drejtë, por një resentiment i grumbulluar – një frustrim pa ide, një mllef pa kuptim. Në të kaluarën, zemërimi mund të sublimohej në vizion politik (si në Revolucionin Francez apo në lëvizjet për të drejtat e njeriut), ndërsa sot ai shpërndahet në frikëra kombëtare e identitare, në beteja digjitale dhe në lëvizje kundërqeveritare që nuk dinë çfarë duan, përveç mohimit.
Dallimi midis zemërimit dhe mllefit është, pra, thelbësor. Zemërimi, në kuptimin homerik, është reagim me masë – i drejtë, i vetëdijshëm dhe i aftë të rivendosë rendin moral. Mllefi, përkundrazi, është energjia e verbër e turmës që nuk krijon, por shkatërron. Evropa, siç thotë Sloterdijk, e ka humbur aftësinë për të “u zemëruar me dinjitet”: ajo nuk di më të dallojë rezistencën e drejtë nga zemërimi shkatërrues.
Nëse Iliada është një epikë zemërimi, atëherë Odisea është një epikë bredhjesh.
Nëse Iliada është një epikë zemërimi, atëherë Odisea është një epikë bredhjesh. Në këtë kuptim, Evropa e sotme është një Odise që nuk e di më se ku po kthehet. E humbur midis idealeve universale dhe interesave të veçanta, midis traditës dhe tregut global, ajo endet, pa një Itakë që ta presë. Në këtë gjendje bredhjeje, zemërimi shndërrohet në tërbim, dhe shqetësimi moral në apati politike. Prandaj, Sloterdijk bën thirrje për rivendosjen e asaj që Platoni e quajti thymos – forca shpirtërore që qëndron midis arsyes dhe epshit, burimi i guximit, dinjitetit dhe ndjenjës së drejtësisë. Pa thymos, njerëzit bëhen thjesht konsumatorë të dëshirave; pa zemërim, qytetarët humbasin aftësinë për të vepruar moralisht. Kriza e sotme evropiane – politike, kulturore dhe shpirtërore – nuk është vetëm një çështje interesash ekonomike ose gjeopolitike. Është një krizë e kapitalit emocional dhe moral. Evropa ka hequr dorë nga zemërimi dhe ia ka lënë zemërimin periferisë: lëvizjeve radikale, udhëheqësve autoritarë, shtresave të zhgënjyera të shoqërisë. Kështu ajo humbi llojin e energjisë morale që dikur i nxiste idetë e saj më të larta.
Akili, në fund të Iliadës, kupton se zemërimi pa qëllim çon vetëm në vdekje. Ky është një mësim që Evropa mund ta përsërisë sot. Nuk është zemërimi ai që është i rrezikshëm – mungesa e tij është e rrezikshme. Kur aftësia për indinjatë morale zhduket, mbetet vetëm indiferenca – dhe indiferenca është, siç paralajmëron Sloterdijk, një formë e heshtur e vetëvrasjes qytetëruese. Evropa nuk ka pse të zgjedhë midis tërbimit shkatërrues dhe paqes sterile. Midis këtyre dy poleve ka hapësirë për atë që Homeri do ta kishte njohur si zemërim të shenjtë: një trazirë e drejtë që nuk shkatërron, por shëron. Vetëm një zemërim i tillë mund ta rikthejë kontinentin në dinjitetin e tij të humbur – dhe ndoshta të hapë rrugën për një Itakë të re, më të mençur.
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, aktualisht Ambasador i Kroacisë në Shqipëri. Më parë ka qenë profesor universitar dhe politikan, i njohur për veprën e tij në fushën e letërsisë, studimeve kulturore dhe historisë rajonale.
© 2025 Argumentum
