Milica Srejiç-Vreme[i]
Pasivizimi i adresave, mosrespektimi i neneve ligjore mbi gjuhën dhe arsimin, pabarazia në përfaqësim në institucionet publike dhe fjalori i urrejtjes janë vetëm disa nga problemet me të cilët ballafaqohet bashkësia shqiptare në Serbi.
Pasivizimi i adresave është procedurë që Ministria e punëve të brendshme (MPB) fshin nga adresa e banimit qytetarin kur vërtetohet se nuk jeton në të. Pasojat janë humbja e të drejtës për kartë identiteti, librezë shëndetsore dhe votim. Me këto ballafaqohen shqiptarët në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë.
Redaktori i portalit “Fol Online”, Jeton Ismaili thotë për revistën “Vreme” se njeh njerëz të cilët jetojnë dhe punojnë në Bujanoc, kanë shtetësi serbe, por i kanë fshirë nga rregjistri i gjendjes civile.
“Problemi është se policia provon tri herë nëse ndokush është në adresën e banimit, dhe nëse nuk e gjen aty e fshin nga rregjistri. Ndërsa njeriu në fjalë, përshembull, mund të jetë jashtë shtetit për një muaj. Bashkësia serbe nuk e ka këtë problem. Njoh serbë që punojnë në Beograd ose në Nish, e nuk janë fshirë nga rregjistri. Pra bëhet fjalë për një praktikë selektive në raport me pjestarët e bashkësisë shqiptare”- shpjegon Ismaili. Shton se ka ekzistuar një iniciativë e Ministrisë për të drejtat e njeriu në lidhje me këtë çështje që të zhvillohet dialog me përfaqësuesit e shqiptarëve.
“Kjo është e zezë në të bardhë dhe është shumë e lehtë të zgjidhet – njerëzit jetojnë këtu, dërgojnë fëmijët në shkollë, mund të provohet shumë lehtë nëse jetojnë këtu”- thekson Ismaili.
Rezultatet e regjistrimit të popullsisë që janë bërë në vitin 2022 kanë treguar se në territorin e Serbisë jetojnë gjithsejt 61.687 shqiptarë dhe shqiptare– këto janë të dhënat e Institutit republikan për statistikë (IRS). Kjo shifër është shumë më e madhe se në regjistrimin e bërë në vitin 2011, kur numuri i shqiptarëve ishte 5.809 shqiptarë. Regjistrimi në fjalë u zhvillua në kushtet e bojkotit të bashkësisë kombëtare shqiptare. (Përfaqësuesit e shqiptarëve atëbotë kërkonin që fleta e rregjistrimit të ishte dhe në gjuhën shqipe gjë e cila nuk u pranua nga organet përkatëse serbe, për këtë edhe patën bërë thirrje për bojkot dhe shumë shqiptarë e bojkotuan regjistrimin. Shën. i përkth.).
Sipas regjistrimit të fundit, bashkësia shqiptare është më e përfaqësuara në Preshevë me 31.349 banorë nga gjithsejt 33.449 banorë që jetojnë në këtë komunë dhe në Bujanoc, me 25.465 banorë nga 41.068 banorë.
Përgjithësisht, në rajonin e Serbisë së Jugut dhe në Serbinë Linore, bashkësia shqiptare, sipas të dhënave zyrtare numuron 58.145 banorë, janë të dhënat e IRS-së (V.O. Këto shifra i përkasin rajoneve të lartpërmendura dhe jo tërë territorit të Serbisë. Ka shumë shqiptarë edhe në Vojvodinë përshembull. Shën. i përkth.)
Mosnjohja e diplomave
Problem tjetër me të cilin përballet bashkësia shqiptare është mosnjohja e diplomave të marra në Kosovë. Ismaili thotë se më shumë se 90 përqind e të rinjve shqiptarë kanë mbaruar fakultetin në Kosovë. Për shkak të mosnjohjes së diplomave në Serbi, shumica e të rinjve emigrojnë drejt vendeve të Europës Perëndimore –Gjermani, Austri ose Zvicër. Një pjesë e të rinjve qëndrojnë në Prishtinë mbasi mbarojnë studimet. Kësisoj punët në të cilat ata do të mund të punonin me diplomën e fakultetit i marrin njerëz nga Vranja dhe nga qytete të tjera.
Rezoluta dhe propozime mbi pozitat e shqiptarëve
Deputeti përfaqësues i shqiptarëve Shuip Kamberi ka paraqitur në parlamentin Serbisë propozimin: “Rezolutë mbi pozitat e shqiptarëve në Luginën e Preshevës”, megjithatë ajo kurrë nuk është përfshirë në rendin e ditës. Në këtë propozim- Rezolutë bëhet thirrje për respektimin e marrëveshjeve të vitit 20001, 2009 dhe 2013, ndalimin urgjent të masave administrative të pasivizimit të adresave, respektim të plotë të neneve ligjore mbi gjuhën dhe arsimin, përfaqësimi i shqiptarëve në institucionet publike, procedimi penal i fjalorit të urrejtjes kundër shqiptarëve, formimi i fondeve zhvillimore me mbështetje shtetërore dhe ndërkombëtare, shkruan gazeta “Bujanovaçke”.
Më tej, kryetari i komunës së Bujanocit Arbër Pajaziti i ka paraqitur ministrit për të drejtat e njeriut dhe të pakicave në qeverinë serbe, Demo Berisha si edhe përfaqësuesve të Trupit Koordinues të qeverisë serbe për komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë një propozim prej dhjetë pikash për rregullimin e pozitës së shqiptarëve. Ky takim ka ngjallur konflikte edhe në skenën politike shqiptare. Misioni i OSBE-së ka hartuar planin prej shtatë pikash dhe të cilin qeveria e Serbisë e ka miratuar në vitin 2013 për përmirësimin e pozitës së shqiptarëve. Nga këto dokumenta parashikohet integrimi i shqiptarëve në institucionet shtetërore, zhvillimi ekonomik i komunave Bujanoc, Preshevë dhe Medvegjë, siguria në këtë rajon, e drejta për përdorimin zyrtar të gjuhës dhe shkrimit amtar dhe simbolet kombëtare, decentralizimi i organeve gjyqësore, përparimi i të drejtyave të shqiptarëve në sferën e arsimit, kulturës dhe informimi, shëndetsisë dhe mbrojtjes sociale.
Por deri tani pak gjëra nga këto janë realizuar.
Ismaili e sheh zgjidhjen në atë që shteti i Serbisë duhet të respektojë ligjet dhe kushtetutën e tij sepse “atëherë nuk do të ishte nevoja për rezoluta, propozime prej shtatë apo dhjetë pikash”.
“Kushtetuta e Serbisë është e qartë-përfaqësimi i bashkësisë në institucionet shtetëre duhet të pasqyrojë numurin e pjestarëve të bashkësisë që jetojnë në atë komunë. Kjo nuk realizohet, e kësisoj jemi në situatën që jemi”. Konkludon bashkëbiseduesi i “Vreme-s”.
Pushteti lokal
Vitin e kaluar në Bojanoc u formua pushteti lokal multientik pas sy dekadash udhëheqje të partive shqiptare. Në krye të komunës është Arbër Pajaziti nga Fronti për ndryshime. Pushteti lokal në Bujanoc ka gjithsejt 23 këshilltarë sëbashku me koalicionin rreth PPS-së (Partia Përparimtare e Serbisë në pushtetin qendror), GQ (GQ-Grupi i qytetarëve. Shën. i përkth.)- dr. Dejan Stojanoviç, Sasha Arsiç dhe dy përfaqësues të romëve.
Pas formimit të pushtetit lokal, ministrat e qeverisë serbe e kanë vizituar këtë komunë. Përshembull në muajin gusht të vitit 2024, Darko Glisiç, atëbotë ministër për investime kapitale, ka qënë në Bujanoc.
Komunën e Preshevës e udhëheq Ardita Sinani nga Partia për veprim demokratik. Ajo ka qënë këshilltare e kryeministrit të Kosovës (tani në mandat teknik) Albin Kurti. Atëbotë Kurti e përshëndeti Sianin për funksionin e ri dhe nënvizoi se është i gatshëm për bashkëpunim institucional më atë.
“Urimet më të përzemërta dhe më të sinqerta Ardita Sinanit për funksionin e ri të kryetares së Komunës së Preshevës, si dhe gjithë banorëve që e kanë mbështetur në zgjedhje për kryetar e re e komunës. Fitorja bindëse në zgjedhje ishte për përcaktim i qartë i vullnetit të qytetarëve që të kenë komunën që dëshirojnë gjë që i jep mandat të fuqishëm Arditës për të drejtuar dhe administruar në këtë drejtim”, shkruante atëherë Kurti.
Problem, kriza dhe mungesa e stabilitetit
Vrasja e tre policëve në Dobrosinj në natën mes 20 dhe 21 nëntorit të viti 2000 nisi zyrtarisht konfliktin mes forcave shtetërore të sigurisë dhe shqiptarëve të armatosur të grymbulluar në Ushtrinë Çlirimtare të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit (UÇPMB), shkruan gazeta Bujanovaçke. Sipas dëshmisë së pjesmarrësve, me 20 janar 2000, në Dobrosin, lokalitet i cili gjendet në kufiri me Kosovën, u grumbulluan 200 veta të armatosur, kryesisht djem të rinj, të veshur me uniforma të zeza, me shenja të kuqe-të zeza – dhe të verdha të UÇPMB në kapele. Shkak për formimin e UÇPMB-së ishte aksionet e policisë serbe në rrethinat e Dobrosinjës, gjatë të cilëve u vranë dy banorë vendas.
Burimet serbe informua të nesërmen se “janë vrarë dy terroristë nga fshati Dobrosinj”, ndërsa ato shqiptare “forcat policore vranë vëllezërit Isa dhe Shaip Shaqiri, njerëz të mirë dhe të ndershëm, ndërsa po po transportonin dru me traktor nga pylli në shtëpinë e tyre”.
KY formacion paraushtarak u shpërbë as 17 muajsh- me 31 maj 2001, dhe që të nesërmen, me 1 qershor përfundoi konflikti mes forcave të bashkuara të sigurisë (ushtrisë dhe policisë) me UÇPMB-në.
Situata në këtë rajon vazhdon të jetë jo e qëndrueshme.
Pas më se një dekade, mbasi Kosova shpalli pavarësinë u shfaq propozimi kontrevers për shkëmbimin e territoreve më saktë “Veriu i Kosovës për Luginën e Preshevës”. Këtë ide e paraqiti më parë Grupi Ndërkombëtar i Krizave (ICG) i cili analizoi marrëdhëniet mes Kosovës dhe Serbisë. Megjithatë, kjo ide deri në ditën e sotme nuk është miratuar.
Para pak kohësh (korrik 2025), organizata joqeveritare CASA e cila veëpron në veri të Kosovës organizoi anketimin e opinionit publik në Kosovë. Publikimi i kësaj organizate mbi bazën e anketimit me titull: “Raport mbi anketimin e opinionit publik – Perceptime kompromisi në procesin e normalizimit të raporteve mes Kosovës dhe Serbisë: Çështje të vështira para nesh”, tregoi rezultatin se 65,92 përqind të shqiptarëve kosovarë nuk mendojnë se shkëmbimi i territoreve (përshembull, Veriu i Kosovës për Luginën e Preshevës) mund të kontribuojë në uljen e tensioneve mes Kosovës dhe Serbisë.
Përkundrazi ata mendojnë se kjo do të shpinte në konflikte të reja dhe destabilizim.
[i] https://vreme.com/drustvo/albanci-na-jugu-srbije-brisanje-sa-adresa-stanovanja-nepriznavanje-diploma-i-govor-mrznje/
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
