Nga Zlatko Kramarić*|ARGUMENTUM
Hyrje: Një Kongres në një Qytet nën Rrethim
Kongresi Ndërkombëtar i PEN-it i mbajtur në Dubrovnik nga 19 deri më 23 maj 1993 ishte, si në kuptimin e mirëfilltë ashtu edhe në atë historik, një kongres në buzë të një shkëmbi. Ndërsa debatet sterile rreth “shpërbërjes jugosllave” ende zhvilloheshin në kryeqytetet evropiane, Dubrovniku mbante plagët e një rrethimi që ishte bërë një simbol global i cenueshmërisë kulturore.
Vetë vendimi për të mbajtur kongresin në një qytet që vetëm muaj më parë ishte ekspozuar ndaj zjarrit të rëndë të artilerisë mbante peshë si morale-politike ashtu edhe simbolike: ai synonte të tregonte se letërsia dhe liria e fjalës nuk tërhiqen nga hapësirat e shkatërruara nga lufta, as nuk e lënë interpretimin e luftës vetëm në kanalet diplomatike ose ushtarake.
Në të njëjtën kohë, Dubrovniku në vitin 1993 në mënyrë të pashmangshme ngjalli kujtime të Dubrovnikut në vitin 1933 – po ashtu të shënuara nga tensioni politik, konflikti ideologjik dhe instrumentalizimi i shkrimtarëve. (Ne shkruam për këtë në tekstin tonë të mëparshëm.)
Në të dyja rastet — 1933 dhe 1993 — PEN u përball me të njëjtën pyetje:
A mund ta ruajë letërsia busullën e saj morale në një moment kur pasionet politike dhe kombëtare dominojnë diskursin publik?
Për shumë anëtarë të PEN Ndërkombëtar, ardhja në Dubrovnik ishte gjithashtu një provë besueshmërie pas polemikave të dy viteve të mëparshme, veçanërisht brenda qarqeve skandinave, britanike dhe franceze, ku ekzistonte një tendencë e fortë për të barazuar “të gjitha palët në konflikt” dhe për të këmbëngulur në “neutralitet”.
Shoqata e Shkrimtarëve Kroatë dhe PEN Kroat këmbëngulën që ky kongres nuk mund të zhvillohej në të njëjtin regjistër simetrie të ftohtë, pasi një qytet – dhe një trashëgimi kulturore – kishin qenë cak i shkatërrimit në një shkallë që thjesht nuk mund të vendosej brenda konceptit të një “konflikti të ndërsjellë”.¹
Kështu, që nga fillimi u krijua një matricë konflikti që do të formësonte të gjithë dinamikën e kongresit:
• midis kërkesës ndërkombëtare për neutralitet dhe kërkesës kroate për të vërtetën,
• midis perceptimit të luftës nga larg dhe përvojës së luftës nga afër,
• midis narrativave zyrtare gjeopolitike dhe dëshmive të shkrimtarëve, qytetet e të cilëve po digjeshin.
- Delegacioni Kroat: Shtresa Uniteti dhe Shtresa Përçarjeje
Delegacioni kroat ishte i madh dhe i përbërë nga shkrimtarë, historianë, eseistë dhe intelektualë publikë të shquar. Por, pavarësisht unitetit të jashtëm, ishin të pranishme dy nivele mosmarrëveshjesh të gjata:
- Çështja e përfaqësimit të Kroacisë jashtë vendit:
Një grup besonte se kongresi duhet ta paraqiste luftën në Kroaci sa më qartë të ishte e mundur, pa relativizim; një tjetër argumentonte se theksi i tepërt politik mund të dëmtonte dimensionin kulturor të PEN-it.²
- Çështja e marrëdhënieve me PEN-in Ndërkombëtar:
Disa besonin se ishte thelbësore të ndërtoheshin partneritete edhe me qarqe që kishin treguar “distancë të ftohtë” ndaj Kroacisë; të tjerë mendonin se nënshtrimi ndaj neutralizimit do të thoshte tradhti e përvojës së jetuar.³
Këto konflikte brenda delegacionit kroat ishin breznore, estetike, politike dhe psikologjike.
Një përçarje u shfaq midis atyre që mendonin se lufta kishte zhdukur “komplekset e vjetra kulturore kroate” dhe se më në fund kishte ardhur koha të flitej me gjuhën e fakteve morale, dhe atyre që kishin frikë se emocionaliteti i tepërt mund të dukej joprofesional ose “parapolitik”.4
Është gjithashtu domethënëse që kongresi u zhvillua vetëm disa muaj pas fazave më të rënda të rrethimit të Dubrovnikut, kur shumë anëtarë të delegacionit kishin qenë personalisht të përfshirë në përpjekje humanitare, dokumentare ose informative.
Kështu, roli i delegacionit kroat ishte i dyfishtë:
• të artikulonte zërin kroat dhe
• të tregonte se Kroacia, pavarësisht luftës, e ruajti debatin e brendshëm demokratik.5
- Kornizat Tematike: Lufta, Përgjegjësia, Liria e Fjalës
Boshti kryesor tematik i kongresit ishte liria e fjalës në kohë lufte, megjithatë diskutimet shpejt u kthyen në çështje konkrete politike:
• Cila është përgjegjësia e shkrimtarit në luftë?
• A mund të shërbejë letërsia si një dokument moral?
• Si duhet t’i qasemi narrativave kombëtare?
• A mund ta barazojë PEN Ndërkombëtar agresorin me viktimën?
• A është heshtja një formë e keqbërjes?6
Pjesëmarrësit kroatë shpesh përmendën përvojën e vitit 1933, kur Dubrovniku kishte pritur gjithashtu PEN-in, ndërsa intelektualët evropianë u përballën me ngritjen e fashizmit – një kërcënim që ata kryesisht nuk arritën ta njihnin.
Paralelet midis viteve 1933 dhe 1993 ishin më shumë se simbolike: të dy kongreset u mbajtën ndërsa rendi evropian po shembej, të dy u zhvilluan në hijen e luftës dhe të dy shërbyen si një provë e guximit moral të bashkësisë ndërkombëtare.7
- Kontradiktat: Ku u prishën?
4.1. Neutraliteti i PEN Ndërkombëtar
Kontradiktat më të ashpra kishin të bënin me neutralitetin.
Delegacionet nga disa vende perëndimore këmbëngulën në retorikën e “konfliktit në ish-Jugosllavi”, ndërsa pala kroate kërkoi pranim të qartë se Kroacia ishte sulmuar dhe se monumentet kulturore, përfshirë Dubrovnikun, ishin objektiva të qëllimshme.8
Në një moment, shpërtheu mospajtim i hapur mbi frazën “mizori të kryera nga të gjitha palët”.
Delegacioni kroat e konsideroi atë historikisht të paqëndrueshme dhe moralisht të papranueshme, duke pasur parasysh se sulmet ndaj qytetit të vjetër ishin dokumentuar, filmuar dhe konfirmuar nga UNESCO.9
4.2. “Çështja e Delegacionit Serb”
Një tjetër mosmarrëveshje përfshinte statusin e delegacionit serb. PEN serb në vitin 1993 u gjend në një pozicion shumë kompleks: PEN Ndërkombëtar u përball me presion për të shpjeguar pse seksioni serb nuk ishte pezulluar pasi mbështeti hapur politikat e Millosheviqit, ndërsa në të njëjtën kohë disa shkrimtarë serbë kërkuan të distancoheshin nga regjimi.
Për delegacionin kroat, këto përpjekje dukeshin jo bindëse.10
Madje pati një incident në të cilin disa pjesëmarrës të huaj u përpoqën të organizonin një seancë joformale me përfaqësuesit serbë, duke shkaktuar një reagim të ashpër nga mikpritësit kroatë.11
4.3. Kontradiktat rreth Deklaratës Përfundimtare
Deklarata përfundimtare e kongresit u bë objekt i një debati maratonë.
Mosmarrëveshjet kryesore u përqendruan rreth tre çështjeve:
• A duhet të emërohet shprehimisht agresori?
• A duhet veçuar Dubrovniku si shembull i shkatërrimit të trashëgimisë kulturore?
• A duhet përdorur fare fjala agresion?¹²
Delegacioni kroat hodhi poshtë një version “të balancuar” që i reduktonte ngjarjet në një “tragjedi rajonale” dhe këmbënguli në formulimin që e përshkruante sulmin si një sulm ndaj një hapësire qytetërimi.¹³
- Dimensioni Psikologjik: Delegatët në një Qytet që Ende Mbante Erë Tymi
Kongresi mbartte një ngarkesë të fuqishme emocionale.
Disa delegatë të huaj po shihnin dëmet e luftës para syve të tyre për herë të parë. Vizitat në Stradun, muret e qytetit, hotelet e djegura dhe kodrat përreth me bunkerë i lanë të tronditur. Disa pranuan se nuk mund ta pajtonin atë që panë me rrëfimin e një “konflikti të ndërsjellë”.¹⁴
Për delegacionin kroat, ky kontrast emocional ishte një barrë e dyfishtë:
ata duhej të paraqisnin fakte historike duke shmangur përshtypjen e “tepër-emocionalizimit”.
Në një debat, një pjesëmarrës kroat vërejti me dorëzim:
“Nëse edhe vrimat e predhave në katedrale nuk janë të mjaftueshme për t’i parë, atëherë fjalët nuk do të jenë të mjaftueshme.”¹⁵
- Përfundim: Vazhdimësia me Dubrovnikun e vitit 1933
Si në vitin 1933 ashtu edhe në vitin 1993, Dubrovniku u bë një skenë mbi të cilën u thye fryma evropiane.
Në vitin 1933, artistët e gjetën veten të bllokuar midis fashizmit, komunizmit dhe rënies së botës së vjetër liberale.
Në vitin 1993, shkrimtarët u përballën përsëri me të njëjtën dilemë: a është përgjegjësia e tyre kryesore ndaj shtetit apo ndaj standardeve universale etike?
Në të dyja rastet u bë e qartë se sa herë që politika mbizotëron mbi ndërgjegjen, letërsia humbet autonominë e saj – dhe kështu funksionin e saj historik.
Në tekstin e ardhshëm “Dubrovniku 1933–1993 – Dy Kongrese, Një Çështje Evropiane” do të përpiqemi t’u përgjigjemi pyetjeve kryesore kulturore rreth marrëdhënies midis letërsisë, politikës dhe moralit.
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, aktualisht Ambasador i Kroacisë në Shqipëri. Më parë ka qenë profesor universitar dhe politikan, i njohur për veprën e tij në fushën e letërsisë, studimeve kulturore dhe historisë rajonale.
© 2026 Argumentum
