Nga Zlatko Kramarić*|ARGUMENTUM
Esetë e mbledhura në këtë vëllim u shkruan nga nevoja për të rimenduar – për veten tonë si autorë, por edhe për shoqëritë tona – një ide që na ka formësuar për shekuj me radhë, por vazhdon të na frymëzojë dhe zhgënjejë, të tërheqë dhe të na shqetësojë, të na lartësojë dhe të na frikësojë. Ideja e Evropës nuk ka qenë kurrë e thjeshtë. Ajo nuk ka qenë kurrë thjesht një fakt gjeografik, as një “konstante kulturore” e qëndrueshme. Ajo gjithmonë ka qenë, mbi të gjitha, një projekt i pasigurt – një luftë e vazhdueshme mbi kuptimin, kufijtë dhe vetë nocionin e asaj që do të thotë të jetosh së bashku si qenie njerëzore të lira.
Prandaj, nuk është rastësi që shkrimtarët dhe mendimtarët më të mëdhenj të Evropës – Cvajg, Benjamin, Musil, Broch, Gombrowicz, Kundera, Havel dhe shumë të tjerë – iu afruan Evropës në momente krize, pikërisht kur ajo dukej se po shpërbëhej. Evropa zbulon veten në krizë; vetëm në krizë bëhet e qartë se çfarë ia vlen të mbrohet. Shqetësimet e tyre nuk ishin të rastësishme. Ata dolën nga takime personale me kontinente të shkatërruara, perandori në rënie, migrime të detyruara, luftëra dhe zjarre ideologjike që përcaktuan shekullin e njëzetë.
Nga kjo traditë buron motivimi im. Trashëgimia ime politike dhe kulturore gjithmonë ka anuar nga ajo rrymë e mendimit kroat që shihte, në projektin e Peshkopit Strossmayer, një vizion të urave në vend të mureve, të një identiteti të Evropës Qendrore që Kroacia shumë shpesh e injoronte, e shtypte ose e tallte. Vitet 1990 dhe shpërbërja e Jugosllavisë konfirmuan, me një qartësi pothuajse brutale, se Kroacia mund të mbetet e qëndrueshme vetëm nëse i qëndron besnike vlerave autentike evropiane.
Në këtë drejtim, shoh gjithashtu një paralele të fortë me Shqipërinë e sotme. Jam mirënjohës ndaj bordit editorial të Argumentum, dhe veçanërisht ndaj koleges dhe mikeshës sime të dashur Marjana Doda, për njohjen e qëllimit që qëndron pas këtyre teksteve në një moment kur Shqipëria ndodhet në prag të Bashkimit Evropian. Anëtarësimi padyshim do të jetë një arritje historike, por – siç tregon përvoja e Kroacisë – nuk do t’i zgjidhë të gjitha “temat dhe dilemat” e historisë politike ose kulturore. Krejt e kundërta: anëtarësimi shpesh shënon fillimin e një përballjeje më të thellë me të kaluarën, me traumat e tranzicionit dhe trashëgimitë moderne të autoritarizmit. Vetëm atëherë fillojnë të flasin përsëri pyetjet e shtypura prej kohësh.
Shoqëria shqiptare, ashtu si shoqëria kroate, do të duhet t’i bëjë vetes pyetjen: si ishte e mundur që të shfaqej një Enver Hoxha? Si u bë një model kaq radikal i izolimit total një program kombëtar? Dhe sa nga kjo trashëgimi vazhdon të formësojë reflekset politike, kulturën e kujtesës dhe strukturat më të thella të jetës shoqërore? Këto nuk janë kuriozitete historike; ato janë pyetje politike bashkëkohore.
Pas rënies së Murit të Berlinit, dukej se të gjitha vendet post-komuniste – Polonia, Republika Çeke, Hungaria, Kroacia, Bullgaria dhe të tjera – do t’i përvetësonin lehtësisht institucionet dhe normat e sjelljes perëndimore. Siç e kanë argumentuar bindshëm Ivan Krastev dhe Stephen Holmes, ky proces shpejt u transformua në një politikë imitimi: imitim joautentik, shpesh i presionuar i modeleve perëndimore, pa një konsensus të vërtetë shoqëror. Rezultati ishte i parashikueshëm: zhgënjim. Në disa vende, kjo hapi derën për udhëheqës autoritarë ose gjysmë-autoritarë; në të tjera, gjeneroi cinizëm, apo edhe një magjepsje me “modernitetet alternative”.
Në Ballkan, kjo dinamikë ndërlikohet më tej nga ndikimi i të ashtuquajturës “botë ruse” dhe derivimit të saj rajonal, “botës serbe” – një përzierje e pakënaqësisë anti-perëndimore, nostalgjisë së manipuluar dhe ambicies gjeopolitike. Kjo ka krijuar iluzionin se një rrugë politike e ndarë nga vlerat evropiane nuk është vetëm e mundur, por edhe e dëshirueshme.
Ky trend përforcohet nga përhapja e populizmit modern, i cili, siç argumenton Jan-Werner Müller, nuk është thjesht një stil retorik, por një logjikë që minon vetë idenë e pluralizmit. Florian Bieber ka përshkruar “repertorin autokratik” të udhëheqësve në rajonin tonë, ndërsa Ece Temelkuran ka treguar se si regjimet autoritare lindin nga normalizimi gradual i miteve, iluzioneve dhe emocioneve nacionaliste. Të gjitha këto fenomene tregojnë një krizë më të thellë të shpirtit evropian – një krizë që shfaqet pikërisht kur Evropa ka nevojë për qartësi dhe unitet.
Është në këtë kontekst që vepra e Albrecht Koschorke bëhet thelbësore. Duke analizuar Mein Kampf jo si një dokument politik, por si një strukturë narrative, ai zbuloi se si totalitarizmi lind nga një histori që josh – një histori që premton thjeshtësi, zëvendëson realitetin me mit dhe transformon trillimin në program. Sot, narrativa të ngjashme kthehen në forma të reja, të dixhitalizuara.
Për të gjitha këto arsye, ky vëllim nuk është thjesht një ushtrim akademik. Është një përpjekje për ta lexuar Evropën nga brenda, për të kuptuar kontradiktat e saj të brendshme, brishtësinë e saj, por edhe forcën e saj të qëndrueshme. Dhe është një ftesë për ta lexuar veten – Kroacinë, Shqipërinë dhe të gjithë Lindjen post-komuniste – në dritën e asaj që jemi dhe jo të asaj që e imagjinojmë veten të jemi.
Nëse kjo parathënie do të mbyllet me një notë letrare, atëherë le të jetë kjo:
“Evropa i ngjan Bukuroshes së Fjetur – një princeshë e zhytur në gjumë nga mitet, frika dhe politika e gabuar. Dhe ne, qytetarët e saj, intelektualët dhe dëshmitarët, duhet të pyesim veten nëse ende kemi guximin për atë puthje të nevojshme zgjuese. Sepse vetëm një Evropë e zgjuar mund të na zgjojë edhe ne”.
______________________
Seria e analizave të Ambasadorit Zlatko Kramarić në gjuhën angleze është e disponueshme në linkun e mëposhtëm:
https://www.argumentum.al/en/category/english-op-ed
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, aktualisht Ambasador i Kroacisë në Shqipëri. Më parë ka qenë profesor universitar dhe politikan, i njohur për veprën e tij në fushën e letërsisë, studimeve kulturore dhe historisë rajonale.
© 2026 Argumentum
