(Kroaci – Shqipëri – Evropë)
Nga Dr. Zlatko Kramarić| ARGUMENTUM
Ambasador i Kroacisë në Shqipëri
Politika e kujtesës nuk është thjesht kujtimi i së kaluarës, por formësimi aktiv i marrëdhënieve me historinë me qëllim ndërtimin e identitetit, legjitimitetit dhe qëndrimit moral në të tashmen. Në këtë kuptim, përkujtimi i Ditës së Përkujtimit të Holokaustit në Shqipëri [1] dhe Kroaci zbulon dy modele thelbësisht të ndryshme të marrëdhënieve me të kaluarën, duke reflektuar të gjitha ndryshimet midis narrativave kombëtare të përkujtimit dhe përgjegjësisë transnacionale evropiane.
Në Evropën bashkëkohore, kujtimi i Holokaustit nuk është më vetëm një detyrim historik. Është bërë një nga themelet e pakta morale të mbetura të projektit evropian – ai apel i përbashkët “kurrë më” – mbi të cilin do të ndërtohej ideja e një Evrope moderne si një hapësirë e të drejtave, përgjegjësisë, solidaritetit, autokritikës…
Kroacia: kujtesë pa paqe të brendshme
Kroacia i përket atyre vendeve evropiane që ndjekën pa kritika modelin gjerman/nazist për zgjidhjen e “çështjes hebraike” gjatë Luftës së Dytë Botërore! Dhe ky fakt ende përbën burimin e shumë traumave kroate edhe sot, sepse ky episod famëkeq historik është pjesë integrale e dramës sonë historike, ku bashkëpunimi, kampet dhe përndjekja e të kundërtëve ishin një realitet mizor, dhe si i tillë nuk mund të harrohet thjesht, aq më pak të justifikohet në mënyrë të papërshtatshme!
Ky është një nga arsyet pse politika e kujtesës në Kroaci ka mbetur e kapur në konflikte të brendshme identitare. Në vend që Holokausti të ishte një hapësirë konsensusi në shoqërinë kroate, ai po kthehet në një zgjatim të panevojshëm të mosmarrëveshjeve të pazgjidhura mbi karakterin e shekullit të kaluar, ku jeta jonë e përditshme zhvillohej ekskluzivisht brenda shoqërive totalitare! Një qasje e tillë prodhon një paradoks: në formë pranohet kuadri normativ evropian, por brenda vendit fenomeni i Holokaustit trajtohet me shqetësim, relativizime ose refleks mbrojtës, ku asnjë nga këto veprime nuk përfshin aspektin e “përgjegjësisë morale” ndaj viktimave të pafajshme të një politike të keqe!
Duke folur në mënyrë autokritike, shoqëria kroate ende këmbëngul në zbutjen e narrativave (shpesh revizioniste), të cilat nuk janë gjë tjetër veçse përpjekje të panevojshme për relativizim, në të cilat Bleiburgu kontrastohet me Jasenovacin, duke menduar naivisht se një krim mund të justifikohet nga një tjetër, ose se mund ta qetësojmë ndërgjegjen tonë duke i kujtuar vazhdimisht vetes se ka edhe narrativa të tjera vuajtjesh në kujtesën tonë kolektive), [2] në vend që të pranojmë faktin e thjeshtë por kërkues: besueshmëria në Evropë nuk ndërtohet duke balancuar fajin, por nga aftësia për t’u përballur me thyerjet e veta historike (dhe, sigurisht, gabimet) pa frikën e humbjes së identitetit. Fakti që Bleiburgu/Terrori i Kuq ndodhi pas Jasenovacit nuk do ta zvogëlojë në asnjë mënyrë karakterin kriminal të regjimit që krijoi kampet.
Shqipëria: jashtëzakonshmëri morale pa thellësi kritike
Modeli shqiptar është diçka krejtësisht tjetër. Ai bazohet në një narrativë të fortë, pozitive dhe tërheqëse ndërkombëtarisht: shpëtim sistematik i hebrenjve, zemërim, [3] jashtëzakonshmëri morale… Shqipëria paraqitet si një vend që e ka kaluar këtë provë historike. Në rastin e Shqipërisë, kujtesa e Holokaustit zë një vend relativisht të qartë dhe konsensual në diskursin publik. Një element kyç është fakti se gjatë Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria ishte i vetmi vend evropian në të cilin kishte më shumë hebrenj pas luftës sesa para saj. Shpëtimi i hebrenjve, shpesh i lidhur me kodin tradicional të zemërimit, është bërë një pjesë e fortë e vetëkuptimit kombëtar.
Në perceptimin evropian dhe transatlantik, ky narrativ funksionon jashtëzakonisht në mënyrë efektive. Ai prodhon kapital moral, legjitimitet simbolik dhe një imazh të favorshëm ndërkombëtar. [4]
Por pikërisht sepse narrativa është kaq harmonike, nuk është aspak autokritike. Holokausti nuk ngre pyetje më të gjera rreth trashëgimisë autoritare, dhunës politike ose shtypjes së epokës komuniste. Kujtesa përdoret si një konfirmim i virtytit kombëtar, jo si një hapësirë për vënien në pikëpyetje të brendshme të të gjitha atyre ngjarjeve pas Luftës së Dytë Botërore.
Kjo tregon ekstremin tjetër të problemit evropian: është e mundur të kesh një identitet të fortë përkujtimor pa një kulturë të zhvilluar të kujtesës kritike. Domethënë, ky “mit pozitiv” shpesh shërben si zëvendësim për mungesën e çdo diskutimi serioz rreth shtypjes komuniste, kampeve, shkeljeve masive të të drejtave të njeriut që përfaqësonin realitetin shqiptar pas Luftës së Dytë Botërore, gjatë sundimit të Enver Hoxhës. Me fjalë të tjera, Shqipëria është moralisht e qartë për Holokaustin, por ende mjaftueshëm reflektive për të kaluarën e saj totalitare. Shembulli shqiptar paralajmëron se qartësia morale në një segment historik nuk duhet të bëhet alibi për heshtjen rreth atyre episodeve historike më pak të fatlume.
Shpirti evropian dhe kriza e kujtesës transnacionale
Në reflektimin tonë mbi shpirtin evropian, ideja kyçe është se Evropa nuk është thjesht një treg i të gjitha ideve të mundshme, por një projekt moral-politik i ndërtuar mbi reflektimin dhe përballjen me katastrofat e veta.
Holokausti duhej të ishte themeli i vetëdijes evropiane.
Sot, ky themel po shpërbëhet në tre nivele:
- Nacionalizimi i kujtesës – çdo shtet e përdor të kaluarën për narrativën e vet.
- Ritualizimi – përkujtimet kthehen në forma formale, pa fuqi transformuese, pa katarzë.
- Instrumentalizimi gjeopolitik – në kohë lufte dhe polarizimi global, mësimet morale zëvendësohen nga argumente force, pushteti…
Evropa e gjen veten edhe një herë në një botë ku kufijtë po ndryshohen me forcë, perandoritë po rikthehen dhe politika po bazohet gjithnjë e më shumë në mitin e territorit, të fatit historik dhe të përplasjes së qytetërimeve. Në një botë të tillë, një kulturë e kujtesës vetëkritike shndërrohet në dobësi, jo në virtyt moral.
Në përfundim: Holokausti si provë e pjekurisë evropiane
Një krahasim mes Kroacisë dhe Shqipërisë tregon se:
- një vend mbart peshë historike pa një narrativë të qëndrueshme,
- tjetri ka një narrativë të qëndrueshme, por pa peshë historike,
- ndërsa Evropa, në tërësi, zotëron një kornizë normative të zhveshur nga energjia shpirtërore.
Nëse shpirti evropian do t’i mbijetojë krizës aktuale gjeopolitike, ai nuk mund të mbështetet vetëm mbi institucione, rezoluta dhe data përkujtimore. Ai duhet të ripërtërihet si aftësi për kujtesë vetëkritike, përgjegjësi morale dhe solidaritet transnacional ndaj humnerave të veta historike.
Holokausti atëherë pushon së qeni thjesht e kaluar. Ai shndërrohet në një pasqyrë në të cilën Evropa kontrollon nëse është ende e aftë të jetë më shumë sesa shuma e frikërave, interesave dhe miteve të saj.
Dhe vendet e vogla – si Kroacia dhe Shqipëria – nuk kanë pse të luajnë role dytësore në këtë proces. Shembujt e tyre tregojnë nëse Evropa do të mbetet një bashkësi kujtesash apo nëse do të shndërrohet në një hapësirë të thjeshtë narrativash konkurruese dhe vetë-mashtruese. Përkujtimi i Ditës së Kujtimit të Holokaustit në të dyja vendet nuk është vetëm një akt përkujtimor, por një provë e marrëdhënies me shpirtin evropian – shpirtin e përgjegjësisë, të së vërtetës dhe të vlerave universale.
Nëse Holokausti mbetet:
- në Shqipëri vetëm një simbol i virtytit kombëtar,
- në Kroaci një skenë e përhershme konfliktesh ideologjike,
atëherë politika e kujtesës humb funksionin e saj më të rëndësishëm: që e kaluara të shndërrohet në një burim orientimi moral, e jo në një mjet për legjitimimin e ndarjeve aktuale.
[1]The Ministry of Foreign Affairs of Albania has been celebrating this day for several years in a row!
[2] The logical results of such apaurin activities are the fragmentation of commemorative practices, the coexistence of multiple interpretations of the same events. Although the official discourse formally respects international standards of Holocaust remembrance, social consensus is fragile , and history remains a field of constant identity struggles.
[3]The phenomenon of “anger” deserves a separate essay!
[4]It was this element that the Israeli Minister of Foreign Affairs emphasized in his address via video link
© 2026 Argumentum
