Presidenti Zelensky duket i gatshëm të pranojë një status neutral për Ukrainën në këmbim të garancive të forta të sigurisë. Por pa vullnetin e kërkuar politik nga pala ruse, një marrëveshje e pranueshme reciprokisht mund të jetë e paarritshme.
Pas gati tre javësh bisedime online, negociatat personalisht ndërmjet Ukrainës dhe Rusisë rifilluan më 29 mars. Ato u zhvilluan në Stamboll, duke e bërë kështu presidentin turk Recep Tayyip Erdoğan ndërmjetësuesin kryesor ndërkombëtar, të paktën për momentin. Nuk është çudi që Erdogan shpalli progres në fund të bisedimeve për të ruajtur një momentum.
Të dy delegacionet ukrainase dhe ruse në Stamboll iu referuan gjithashtu përparimit të bërë dhe arritjes së një marrëveshjeje përfundimtare të paqes. Por kjo është aq larg sa shkoi.
Delegacioni rus u përpoq të paraqiste idenë e një takimi të drejtpërdrejtë midis Presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky dhe Presidentit rus Vladimir Putin si një kompromis politik dhe planin për të zvogëluar aktivitetin ushtarak rreth Kievit si një kompromis ushtarak.
E para nuk është padyshim asnjë lëshim, por thjesht një deklaratë fakti, pasi presidentët do të jenë arbitrat përfundimtarë të kushteve që i bashkëngjiten çdo plani paqeje. Kjo e fundit duket të ketë qenë, në përgjithësi, retorikë boshe, pasi nuk pati një zvogëlim të menjëhershëm të veprimeve ushtarake dhe ajo që pasoi duket më shumë si një rigrupim i forcave. Ky është një domosdoshmëri dhe jo një kompromis nga ana e forcave të armatosura ruse.
Presidenti i SHBA Joe Biden ka qenë i shpejtë për të vënë në dukje mosgatishmërinë e Rusisë për të negociuar. Delegacioni i Ukrainës, si dhe presidenti dhe ministri i jashtëm i saj janë përpjekur të duken më optimistë. Elementi kritik në negociatat e deritanishme ka qenë koncepti i “neutralitetit”. Të dyja palët e interpretojnë këtë ndryshe. Përveçse Ukraina heq dorë nga aspiratat e saj për t’u anëtarësuar në NATO, Rusia e lidh atë me kërkesën e çmilitarizimit. Kjo nuk është e pranueshme për Ukrainën.
Zelensky gjithashtu këmbëngul në garanci të forta sigurie në këmbim të heqjes dorë nga anëtarësimi në NATO. Sugjerimi ukrainas është të përfshijë një numër të madh shtetesh garantuese – anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit të OKB-së plus Kanadanë, Gjermaninë, Izraelin, Italinë, Poloninë dhe Turqinë – dhe të përcaktojë qartë masat mbrojtëse për të mbrojtur Ukrainën kundër agresionit të ardhshëm rus.
Delegacioni ukrainas iu referua se kjo garanci duhet të jetë aq e fortë sa neni 5 i Traktatit të NATO-s. Shtetet garantuese do të duhet të mbështesin Ukrainën, duke përfshirë ndihmën ushtarake apo edhe një zonë ndalim-fluturimi.
Duke qenë se NATO është tashmë e kujdesshme që të mos kalojë vijën dhe të përfshihet drejtpërdrejt në luftë, propozimi i Ukrainës nuk mund të zbatohet plotësisht. Por qëllimi i tij kryesor është të përqendrojë vëmendjen në garancitë e prekshme të sigurisë. Një detaj i mëtejshëm në propozimin ukrainas është sugjerimi që shtetet garantuese jo vetëm që të mos pengojnë, por të mbështesin në mënyrë aktive integrimin e mëtejshëm të Ukrainës në BE.
Fakti që Putin e sheh gjithashtu anëtarësimin në BE dhe BE për Ukrainën si një rrezik për sistemin e tij politik dhe ekonomik, ka qenë më pak i dukshëm gjatë viteve. Prandaj, vlen të përmendet se pala ruse ka vënë në dukje Austrinë dhe Suedinë si modele të mundshme për Ukrainën.
Ndërsa reagimi ukrainas ishte negativ, duke nxitur për një “model ukrainas” të ndryshëm dhe më të institucionalizuar, vlen të përmendet se Austria dhe Suedia – dhe Finlanda – u bashkuan me BE në 1995 dhe gradualisht zgjeruan kuptimin e neutralitetit. Suedia përfundimisht hoqi referimin e qartë për neutralitetin ushtarak dhe të tre vendet bashkëpunojnë me NATO-n.
Këto trajektore janë të njohura për Rusinë. Kështu, një referencë për cilindo prej këtyre vendeve pranon – me ose pa dashje – se Ukraina e pasluftës mund të marrë një rrugë të ngjashme. BE-ja mund të luajë vërtet një rol në institucionalizimin e sigurisë së Ukrainës, me kusht që blloku të arrijë një konsensus për rrugën përpara.
Kërkesat e tjera kryesore të Putinit – njohja e Krimesë si territor rus dhe pseudo-pavarësia e të ashtuquajturave republika popullore në Donbas – lënë shumë më pak hapësirë për kompromis.
Negociatorët ukrainas kanë sugjeruar se mund të përcaktohet një periudhë prej pesëmbëdhjetë vjetësh që statusi i gadishullit të zgjidhet në mënyrë dypalëshe. Për Putinin dhe elitat dhe shoqërinë ruse, kjo çështje është e mbyllur, ndaj duket më e mundshme që ajo të lihet fare jashtë një marrëveshjeje paqeje.
Në lidhje me territoret e pushtuara nga Rusia në Donbas, pala ukrainase propozoi kthimin në negociatat për statusin. Në letër, mund të gjendet një formulë që lë të hapur statusin përfundimtar të territoreve. Pjesët e Ukrainës juglindore mbi të cilat trupat ruse kanë fituar kontroll të pjesshëm ose të plotë do të duhet të përfshihen gjithashtu në negociatat ndërsa ato vazhdojnë.
Zelensky përballet me një pengesë shtesë: ai është zotuar për një referendum dhe votim parlamentar mbi versionin përfundimtar të marrëveshjes. Presidenti duket se po përgatit vendin e tij për mundësinë e marrëveshjes për një status neutral, por çështja e integritetit territorial është aq ngushtë e lidhur me rezistencën e ushtrisë ukrainase dhe popullatës në përgjithësi, saqë është e vështirë të imagjinohet se Krimea apo pjesë të Donbasi mund të përfshihet në një marrëveshje të vendosur në votim popullor.
Është e qartë se garancitë e sigurisë të lidhura me neutralitetin ushtarak do të kërkojnë kohë dhe vullnet politik për të negociuar. Ky vullnet politik aktualisht nuk është i dukshëm nga pala ruse – por mund të duket nëse lufta zvarritet.
Përshtati në shqip: Argumentum.al
