Në dritën e planit të fundit franko-gjerman për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Serbisë dhe Kosovës, IFIMES bëri një analizë të situatës aktuale. Po sjellim pjesët më të rëndësishme dhe më interesante të analizës së gjerë me titull “2023 Serbi-Kosovë: Normalizimi i Marrëdhënieve – Imperativ”.
Marrëdhëniet ndërmjet Serbisë dhe Kosovës patën një fillim të trazuar në vitin 2023. Në fund të vitit 2022, tensionet kërcënuan të përshkallëzoheshin në një konflikt të armatosur. Megjithatë, ndërhyrja e BE-së, dhe kryesisht e SHBA-së dhe NATO-s, parandaloi një shpërthim të një konflikti të ri në rajon.
Pushtimi rus në Ukrainë dhe kulmi i tensioneve në veri të Kosovës e shtyu faktorin ndërkombëtar që të përfshihet më aktivisht në finalizimin e dialogut ndërmjet Beogradit zyrtar dhe Prishtinës. Nëpërmjet të dërguarve të tyre dhe në bashkëpunim me BE-në dhe SHBA-në, Franca dhe Gjermania përgatitën një plan[2] për normalizimin e marrëdhënieve, i cili është imperativ. Plani franko-gjerman fokusohet në zbatimin e marrëveshjeve të ndërmjetësuara më parë dhe normalizimin e plotë të marrëdhënieve. Anëtarët e BE-së dhe NATO-s që nuk e kishin njohur pavarësinë e Kosovës (Spanja, Sllovakia, Rumania, selvia dhe Greqia), si dhe Rusia dhe Kina, në nivel të OKB-së, së bashku me anëtarët e tjerë të përhershëm të Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe gjysmën e anëtarëve të OKB-së që e njohin mosnjohja e Kosovës si shtet i pavarur, mund të jetë një pengesë e mundshme për zbatimin e planit franko-gjerman.
Analistët besojnë se arritja e një hapi përpara në dialog do të kërkonte krijimin e pakushtëzuar të Komunitetit të Komunave Serbe për Kosovën sipas marrëveshjes së Brukselit[3] të vitit 2013, e cila do të çonte në kthimin e serbëve në institucionet e Kosovës nga të cilat ata u tërhoqën në Nëntor 2022. Përmes planit të propozuar të dyja palët rikonfirmojnë detyrimet e tyre në lidhje me zbatimin e të gjitha marrëveshjeve të nënshkruara më parë.
Plani franko-gjerman për normalizimin e marrëdhënieve
Të dërguarit nga Franca, Gjermania, BE, SHBA dhe Italia u takuan kohët e fundit me presidentin serb Aleksandar Vuçiç (SNS) dhe kryeministrin e Kosovës Albin Kurti (LVV) në përpjekje për t’i bindur ata të nënshkruajnë një plan prej 11 pikash që synon uljen e tensioneve dhe normalizimi i marrëdhënieve.
Deri në mars të vitit 2023, Kosova dhe Serbia duhet të deklarojnë nëse e pranojnë planin ndërkombëtar për normalizimin e marrëdhënieve ose do të përballen me pasoja nga BE-ja dhe SHBA-ja. Anëtarësimi në BE është i mundur në vitin 2030 dhe deri atëherë Serbia dhe Kosova do të merrnin ndihmë ekonomike përmes donacioneve. Më tej, do të pasonin edhe investime të reja. Serbia do të integrohej gradualisht në strukturat e BE-së, siç është tregu i përbashkët evropian, i cili siguron qarkullim të lirë të mallrave, njerëzve, kapitalit dhe shërbimeve.
Serbia do të merrte gjithashtu ndihmë ekonomike përmes donacioneve dhe kredive të favorshme, si dhe investimeve në sektorin e energjisë, të cilat do ta çlironin Serbinë nga varësia nga Rusia dhe monopoli rus në këtë sektor.
Edhe pse plani franko-gjerman i propozuar fillimisht është një hap i rëndësishëm në procesin e normalizimit, të dyja palët do të vazhdojnë procesin e dialogut të ndërmjetësuar nga BE, me një shtysë të re, e cila duhet të çojë në një marrëveshje ligjërisht të detyrueshme dhe gjithëpërfshirëse për normalizimin e marrëdhënieve. Në të ardhmen, Serbia dhe Kosova do të thellojnë bashkëpunimin e tyre në fushat e ekonomisë, shkencës dhe teknologjisë, trafikut, komunikimit, marrëdhënieve në drejtësi dhe zbatim të ligjit, shërbimet postare dhe telekomunikacioni, kujdesin shëndetësor, kulturën, fenë, sportin, mbrojtjen e mjedisit, personat e zhdukur dhe zona të tjera përmes ndërmjetësimit të marrëveshjeve të veçanta.
Analistët besojnë se presidenti serb Aleksandar Vuçiq kishte marrë iniciativën në lidhje me zgjidhjen e çështjes së Kosovës duke mos refuzuar të diskutojë planin e propozuar franko-gjerman për normalizimin e marrëdhënieve. Gjegjësisht, Serbia në 30 vitet e fundit kishte refuzuar kryesisht zgjidhjet e propozuara dhe më pas kishte paguar një çmim të lartë për këtë. Vuçiq konfirmoi se është një burrë shteti i vërtetë sepse ka marrë guximin për zgjidhjen e çështjes më të vështirë shtetërore dhe kombëtare, përkundër të gjitha sfidave dhe rreziqeve që lidhen me të. Ai është i vetëdijshëm për faktin se çdo destabilizim dhe përkeqësim i mëtejshëm i situatës së sigurisë në Kosovë do t’u kushtonte më së shumti serbëve, pasi mbijetesa e tyre biologjike do të kërcënohej. Prandaj, kërkohet që të arrihet një konsensus i përgjithshëm shoqëror dhe politik si i qeverisë ashtu edhe i opozitës për çështjen më të rëndësishme shtetërore dhe kombëtare. Kisha Ortodokse Serbe pritet të mbajë zyrtarisht një qëndrim për këtë çështje dhe në këtë mënyrë të “dot i’s”. Në Serbi opozita nuk e kupton rolin e saj. Domethënë, në vend që të jetë opozitë ndaj Vuçiqit, më shpesh është opozitë ndaj shtetit të Serbisë. Pas Sllobodan Millosheviqit, Vuk Jeremiq i shkaktoi Serbisë dëmin më të madh në lidhje me Kosovën duke ngritur çështjen e ligjshmërisë së Kosovës para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (GJND) në Hagë, kur Gjykata vendosi se shpallja e pavarësisë nga Kosova ishte në në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.
Sulme të orkestruara ndaj Kurtit
Në zgjedhjet parlamentare të mbajtura më 14 shkurt 2021, Lëvizja Vetëvendosje (LVV)/Lëvizja Vetëvendosje/ e udhëhequr nga Albin Kurti mposhti strukturat e mëparshme politike-mafioze dhe kriminale në pushtet, të cilat kishin formësuar fatin e Kosovës gjatë 30 viteve të fundit.
Pas sulmeve të orkestruara ndaj Albin Kurtit qëndronin strukturat politiko-kriminale dhe inteligjenca e fshehtë. Sulmet kishin për qëllim të pengonin ardhjen e Kurtit dhe LVV-së në pushtet.
Në Kosovë vazhdimisht prodhohen afera të ndryshme për të destabilizuar situatën, për të rrëzuar qeverinë e Albin Kurtit dhe për të shtyrë normalizimin e marrëdhënieve Prishtinë-Beograd. Faktori i huaj i përfshirë në aktivitete të tilla është i koordinuar nga Budapesti, i cili po përdor një “recetë” të ngjashme për të destabilizuar edhe Maqedoninë e Veriut. Në prodhimin e skandaleve janë përfshirë edhe politikanë nga disa vende anëtare të BE-së dhe NATO-s, si ish-kryeministri slloven Janez Janša (SDS/EPP). Konkretisht, në koordinim me qarqe të caktuara në Budapest ai prodhoi një aferë duke përdorur trillime që synonin të pengonin fitoren e Robert Golob (GS/ALDE) në zgjedhjet parlamentare. Megjithatë, ai nuk ishte i suksesshëm në planet e tij. Si rezultat, pas zgjedhjeve aktivitetet kishin për qëllim rrëzimin e qeverisë së Robert Golobit në Slloveni dhe të Albin Kurtit në Kosovë. Të dyja këto qeveri janë qeveri të qendrës së majtë. Është e njohur se normalizimi i marrëdhënieve nuk është në interesin e Rusisë, sepse zgjidhja e “konfliktit të ngrirë” dhe normalizimi i marrëdhënieve ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës zvogëlon rëndësinë dhe rolin e Rusisë në Ballkanin Perëndimor. Prodhimi/nisja e skandaleve në Kosovë kryesisht i shërben interesave ruse. Politikanë të veçantë shqiptarë nga Kosova dhe një pjesë e partive politike dhe mediave u përfshinë me dashje ose u tërhoqën në aktivitete të tilla. Në të kaluarën të majtët gravituan në Moskë, ndërsa tani Moska është bërë strehë dhe mbështetje për të djathtët evropianë (radikalë). Putinianët evropianë janë të përfshirë në institucionet e BE-së, dhe veçanërisht në Partinë Popullore Evropiane, e cila është grupi udhëheqës në BE. Janez Janša është simbol i atij grupi, ndërsa “non-papers”-të e zbuluara, të cilat i atribuohen atij, e kanë çuar situatën në rajonin e Ballkanit Perëndimor në prag të konfliktit të armatosur. Në fakt, hetimet që janë duke u zhvilluar në Bosnje dhe Hercegovinë dhe në lidhje me financimin e Partisë Demokratike Sllovene (SDS) të Janshës do të ekspozojnë rolin e tij në zhvillimet në rajon. Nëpërmjet Janez Janshës dhe aktiviteteve të tij, BE dhe PPE kontribuojnë dukshëm për paqen dhe stabilitetin në Ballkanin Perëndimor?
Serbia në kulmin historik të zhvillimit ekonomik
Serbia monitoron dhe i konsideron me kujdes trendet globale. Ai përdor një politikë të jashtme të menduar mirë, të planifikuar, të koordinuar, strategjike dhe afatgjatë për të pozicionuar dhe riemërtuar veten në skenën ndërkombëtare. Serbia ka arritur të forcojë marrëdhëniet e saj me shumë vende të botës, siç nuk i ka bërë asnjë vend tjetër në rajon. Mund të shërbejë edhe si shembull për vendet e tjera më të mëdha dhe më të zhvilluara në Evropë. Memorandumi i nënshkruar së fundi ndërmjet Departamentit të Shtetit dhe Ministrisë së Punëve të Jashtme të Serbisë është një arritje e jashtëzakonshme. Në skenën ndërkombëtare, presidenti serb Vuçiq perceptohet si një negociator i përshtatshëm dhe bashkëbisedues i dëshirueshëm.
Në vitin 2022, Serbia regjistroi një fluks të investimeve të huaja në vlerë prej 4.4 miliardë euro, që është më shumë se të gjitha vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor së bashku. Ajo ka arritur rezerva rekord valutore në nivelin 17,267 miliardë euro. Negociatat janë duke u zhvilluar për 87 projekte me vlerë 8.8 miliardë euro dhe duke përfshirë krijimin e 36,000 vendeve të reja të punës. Shkëmbimi tregtar ndërmjet Serbisë dhe BE-së kalon 40 miliardë euro. Zbulimi i depozitave të konsiderueshme të xehes së arit, dhe më parë litiumit dhe metaleve të tjera, e vendos Serbinë në grupin e vendeve të begata që do të shënojnë zhvillim të madh ekonomik dhe të përgjithshëm shoqëror në të ardhmen. Në janar 2023, borxhi publik i Serbisë ka rënë nën 50%. Kjo është shumë më e ulët se çfarë përshkruajnë kriteret e Mastrihtit, sepse mesatarja e BE-së është 94%.
Vlerësimi i ri i kredisë[4] i Serbisë për kreditë afatgjata është BB+/perspektivë stabile. Ndërsa borxhi publik ka rënë nën 50%, pensionet janë rritur me më shumë se 20%. Në vitin 2022, rritja ekonomike ishte nën 3% dhe PBB i kaloi 60 miliardë euro. PBB-ja pritet të rritet në 2023 në më shumë se 68 miliardë euro. Zhvillimi ekonomik i Serbisë nënkupton një kërkesë për një numër të konsiderueshëm të punëtorëve të huaj.
Serbia ndjek trendet globale, të cilat tregojnë se pushteti po zhvendoset nga perëndimi drejt lindjes. Prandaj, ajo po zhvillon marrëdhënie të balancuara, jo vetëm me BE-në dhe SHBA-në, por edhe me Rusinë dhe Kinën, si dhe me anëtarë të tjerë të Lëvizjes së Joangazhimit, të cilët kanë një rol të rëndësishëm në Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara. Procesi i zgjerimit të BE-së në Ballkanin Perëndimor është gjithnjë e më i pasigurt. Mbështetja për anëtarësimin e Serbisë në BE nga qytetarët është në rënie dhe aktualisht është në nivelin vetëm 40%. Zhvillimi i marrëdhënieve miqësore me vendet e tjera duhet të jetë prioritet i të gjitha vendeve dhe politikave të tyre të jashtme.
Analistët besojnë se Serbia është në një kulm historik të zhvillimit të saj ekonomik dhe se lidershipi serb është i vetëdijshëm për këtë fakt dhe nuk do ta rrezikojë atë. Pikërisht, për këtë arsye në qarqet ndërkombëtare presidenti serb quhet “shtylla e stabilitetit”.
Marrëveshja për normalizimin e marrëdhënieve – Marrëveshja për anëtarësimin në BE
Serbia është epiqendra e zhvillimeve dhe normalizimit të marrëdhënieve në Ballkanin Perëndimor, si dhe motori i procesit të integrimit evropian. Gjatë viteve të fundit progresi i saj drejt anëtarësimit në BE u intensifikua veçanërisht. Serbia ka strukturën më të fortë dhe më të zhvilluar të personelit dhe logjistikës me të cilën në një periudhë relativisht të shkurtër kohore mund t’u përgjigjet sfidave të procesit të negociatave dhe të riafirmojë atributin e të qenit ithtare e integrimit evropian në Ballkanin Perëndimor.
Përveç rolit historik dhe përgjegjësisë për paqen dhe stabilitetin që ka presidenti serb Aleksandar Vuçiq së bashku me kryeministrin e Kosovës Albin Kurti, garancitë e ofruara kryesisht nga BE-ja nuk janë të mjaftueshme. Marrëveshja për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Serbisë dhe Kosovës duhet të përfaqësojë marrëveshjen ndërmjet nënshkruesve të saj për anëtarësim në BE. Prandaj, është e nevojshme të kuptohet qëndrimi i presidentit Vuçiq, por edhe i kryeministrit Kurti, pasi shumica e premtimeve të deritanishme nuk janë realizuar.
Është një paradoks që BE-ja po prezanton Sistemin Evropian të Informacionit dhe Autorizimit të Udhëtimit (ETIAS[5]) për udhëtarët nga vendet e treta, përfshirë vendet e Ballkanit Perëndimor. Në praktikë, sistemi ETIAS nënkupton që të gjithë qytetarët e çdo vendi të Ballkanit Perëndimor do të duhet të plotësojnë një aplikim specifik dhe në këtë mënyrë të aplikojnë për miratimin e hyrjes në BE, si dhe të paguajnë një tarifë. Kjo praktikisht do të thotë futje e heshtur e një regjimi të ri kuazi-vizash, në krahasim me lëvizjen e lirë aktuale që u është dhënë të gjithë qytetarëve të Ballkanit Perëndimor. BE-ja duhet të anulojë futjen e sistemit ETIAS për vendet e Ballkanit Perëndimor dhe të konsiderojë integrimin e shpejtë të të gjitha vendeve të Ballkanit Perëndimor në BE si një paketë.
Analistët besojnë se nëse synimi është normalizimi i marrëdhënieve ndërmjet Beogradit zyrtar dhe Prishtinës, që do të siguronte një paqe të qëndrueshme dhe stabilitet afatgjatë, është e nevojshme të përfshihen në proces jo vetëm pesë anëtarët e BE-së dhe NATO-s që nuk e kishin njohur Kosovën, por edhe Rusia dhe Kina, pasi pa angazhimin e tyre normalizimi i marrëdhënieve do të ishte vetëm i pjesshëm dhe i përkohshëm.
Pyetja që shtrohet është a do të ishte “i pahijshëm” ky propozim i BE-së nëse Serbisë do t’i ofrohet të bëhet anëtare e BE-së në vitin 2024. Kjo nuk duhet të konsiderohet e pamundur duke pasur parasysh precedentin e bërë me Bullgarinë dhe Rumaninë. Për më tepër, në këtë moment Serbia është ekonomikisht dhe politikisht shumë më e rëndësishme për BE-në sesa Rumania dhe Bullgaria në kohën e integrimit të tyre në BE. A mundet BE-ja ta gëlltisë bretkosën në dobi të të gjithëve?
//www.ifimes.org/en/researches/2023-serbia-kosovo-normalization-of-relations-imperative/5127?
Përshtati në shqip: Argumentum.al
