Prof. Piotr GLIŃSKI
Profesor i Shkencave Humane. Zëvendëskryeministër, Ministër i Kulturës dhe Trashëgimisë Kombëtare. Në 2005 – 2011, President i Shoqatës Sociologjike Polake. Ka bashkëpunuar me Institutin e Filozofisë dhe Sociologjisë, Akademinë e Shkencave të Polonisë. Në vitet 1997 -2005, Shef i Departamentit të Shoqërisë Civile.
***
Në fund të shkurtit të kaluar, media publikoi fotografi të kufijve polakë, stacioneve hekurudhore, qyteteve, qytezave dhe rrugëve që tregonin valët e ukrainasve të goditur nga lufta – gra, fëmijë dhe të moshuar – që derdheshin në vendin tonë. Polakët u hapën shtëpitë e tyre; vullnetarë, punonjës të komunitetit, përfaqësues të OJQ-ve, zyrtarë në nivel lokal dhe qendror dhe shërbime polake punuan ditë e natë; biznesmenë dhe qytetarë të rregullt mbështetën refugjatët, duke organizuar ndihma, strehim, ushqim, përkujdesje dhe punë. Bota e shikonte me mosbesim.
Kjo nuk duhet të jetë befasi, duke qenë se bota nuk dinte për historinë polake. Nuk e dinte se polakët vlerësojnë më së shumti lirinë dhe ndjenjën e komunitetit dhe se përballë agresionit kriminal të paprecedentë kundër vendit me të cilin ndajmë disa ankesa të së kaluarës, solidariteti në mbrojtje të këtyre vlerave është i pari. Ky qëndrim ka qenë shenjë dalluese e kulturës polake për breza. Shumë herët në zhvillimin e tij, identiteti polak u formua në hap me të kuptuarit e së përbashkëtës dhe lirisë. Kjo e fundit ishte themeli i institucioneve shoqërore që dolën për të mbrojtur liritë qytetare dhe për të respektuar dinjitetin njerëzor.
Që nga ditët e Paweł Włodkowic dhe Këshilli i Konstancës i shekullit të 15-të, polakët kanë qenë të vetëdijshëm se liria rritet përmes ndërvarësisë. Idetë dhe kufizimet deterministe shiheshin shtrembër. Liria e ndërgjegjes ishte e shenjtë. Komonuelthi u frymëzua nga republikanizmi romak nga i cili adoptoi nocionin e lirisë nga dominimi si një parakusht për jetën politike, rëndësinë e traditës, lirinë për të zgjedhur dhe për të vendosur, ndjenjën e asaj që është e drejtë dhe ndjenjën e detyrës ndaj komuniteti i njerëzve të lirë. Fryma republikane dhe liridashëse ishte pjesë përbërëse e gjenotipit polak. Kushtetuta e 3 majit 1791 hyri në histori një akt i madh lirie. Kundërshtarët e saj pretenduan liri të vjetruara dhe zgjodhën despotizmin që shkatërroi përfundimisht hapësirën e gdhendur të lirisë.
Për 123 vjet, nga fundi i shekullit të 18-të dhe 1918, Polonia u privua nga shtetësia dhe sovraniteti i saj, duke u mbështetur kryesisht në bashkësinë e ideve, traditave, kulturës dhe gjuhës. Përpjekjet për të rivendosur pavarësinë ishin të pranishme në traditën e pozitivizmit dhe kryengritjeve polake. Mentaliteti ynë kombëtar u formua nga prirja për të ofruar rezistencë të armatosur ndaj dhunës. Në shekullin e 20-të, kjo u shfaq në shtytjen e Luftës së Parë Botërore për pavarësi, duke shpenguar territoret e humbura (1918-21), duke penguar përparimin e bolshevizmit (1920) dhe duke luftuar kundër Rajhut të Tretë (1939). “Ëndrra e lirisë” vazhdoi në ndërgjegjen kolektive polake. Më pas erdhi pagëzimi i zjarrit në formën e realizmit socialist që shkatërroi strukturat shoqërore të bazuara në vlerat kombëtare dhe primatin e familjes, nxiti migrime masive dhe mohoi subjektivitetin njerëzor. Por as kjo nuk mund ta ndrydhte shtytjen për liri (1980, 1989). Në dritën e gjithë kësaj, bëhet e qartë pse polakët kanë aq shumë mirëkuptim për nevojën e vazhdueshme për të mbrojtur lirinë dhe të drejtën për vetëvendosje.
Përplasja kulturore dhe civilizuese që bota mund ta shihte kaq qartë gjatë sulmit rus në Ukrainë është gjithashtu i rrënjosur në histori. Kur Moska periferike e shekullit të 15-të vendosi të shtrijë dominimin e saj në ish-Ruteninë, mosmarrëveshja e saj me Komonuelthin mbi territoret e Bjellorusisë dhe Ukrainës së sotme shkoi përtej përkatësisë politike për të përfshirë identitetin fetar, civilizues dhe etnik. Eksperimenti polak i një bashkimi politik me Lituaninë shfaqi një kulturë politike të zhytur në idetë e pjesëmarrjes dhe lirive qytetare. Moska, nga ana tjetër, tashmë në atë kohë drejtonte një sistem politik rrënjësisht të ndryshëm të bazuar në zgjerimin gjeografik dhe zbatimin e dominimit politik, ushtarak dhe ekonomik. Që në fillim, kjo supremaci u konsiderua si një kërcënim për ekzistencën e Komonuelthit, dhe me shumë të drejtë. Mendimi politik polak i kundërshtoi ato aspirata perandorake me idetë e vetëvendosjes kombëtare, të cilat u bënë shtylla kryesore e politikës lindore anti-perandorake polake.
Pas rifitimit të pavarësisë në vitin 1918, Polonia ndoqi politikën e saj të jashtme bazuar në doktrinën e Intermarium, rrënjët e së cilës u kthyen në Komonuelthin multikulturor Polako-Lituanez, një doktrinë që kërkonte një aleancë të vendeve të EQL për të shmangur dominimin e Rusisë ose Gjermanisë. Ai u bazua në solidaritetin dhe bashkëpunimin e të gjitha shteteve pjesëmarrëse, mbrojtjen e sovranitetit, zhvillimin e subjektivitetit dhe ndjekjen e interesave të përbashkëta të vendeve të EQL-së të frymëzuar nga Polonia. Pas vitit 1945, koncepti u mor nga emigrantët polakë (Lidhja Polake e Pavarësisë) dhe anëtarët e opozitës në Republikën Popullore Polake.
Kur rifitoi autonominë e saj, Polonia dukej shumë e dobët për sa i përket burimeve, mentalitetit, ekonomisë dhe ndikimit politik për të qenë lideri i ndryshimit në rajon, por ajo kishte ende ndjenjën e përvojës dhe detyrës që buronte nga historia, gjeopolitika, marrëdhëniet e fqinjësisë dhe ndërgjegjësimi për raison d’etat. Ndërkohë, e zhgënjyer nga rezultatet e afrimit të saj me Perëndimin, Rusia vazhdoi të krijonte një identitet të veçantë dhe të ringjallte ambiciet perandorake. Në rrethanat e reja, Polonia ndjeu se praktikisht kishte një detyrim të përfshihej në Lindje. Një person që shfaqi dukshëm në panteon politikën lindore polake në atë kohë ishte Lech Kaczyński, një praktikues i doktrinës anti-perandorake të zhvilluar përmes një tradite të gjatë të të menduarit për vendin e Polonisë në botë. Doktrina thotë se imperializmi është një kërcënim për paqen dhe interesat strategjike të Polonisë përfshijnë lirinë, sovranitetin dhe pavarësinë për fqinjët tanë lindorë.
Por le t’i kthehemi historisë dhe vlerave. Polakët e kanë mbrojtur qytetërimin evropian nga kërcënimi lindor në shumë raste, duke vepruar si mburoja e krishterimit. I tillë ishte rasti në shekujt 13 (Legnica 1241), 17 (Vjenë 1683) dhe 20 (Varshavë 1920). Gjatë luftës së madhe me Urdhrin Teutonik (1409-11), ata luftuan për një qytetërim solidariteti, lirie dhe dinjiteti njerëzor. Në Betejën e Grunwaldit, polakët, lituanezët dhe rutenët mbrojtën të drejtën e tyre për vetëvendosje. Në fund të periudhës së hershme moderne, besohej se “Polonia është kudo ku mbrohet liria”. Më 25 janar 1831, demonstrata në Varshavë kishte moton e mëposhtme: “Në emër të Zotit për lirinë tonë dhe tuajën.” Ajo u bë motoja kombëtare e polakëve, një komb që, si askush tjetër, nuk mund të lidhet me ata që janë gati të paguajnë çmimin më të lartë për lirinë e tyre.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, nga Fushata e Shtatorit në Berlin, “ku ishte armiku, kishte edhe polakë”, duke luftuar në njësitë e rezistencës, në dete dhe oqeane dhe në ajër. Më pas ata sfiduan regjimin komunist të imponuar nga Sovjetik. Ishte Solidariteti – ai fenomen thelbësisht polak, një lëvizje lirie që bashkon kryengritjen, të drejtat qytetare dhe të punëtorëve, postmodernizmin, fenë, moralin, revolucionin dhe çështjet sociale – që nisi procesin fitimtar të çmontimit të dominimit sovjetik në Evropën Qendrore dhe Lindore.
Po, polakët e trajtojnë solidaritetin dhe dashurinë për lirinë jo si një frazë boshe, por një koncept gjeopolitik që është një nga shtyllat e politikës së tyre të jashtme. Nuk është vetëm një burim krenarie, por edhe një detyrë. Për të parandaluar humbjen e Ukrainës, ne duhet të bashkojmë përpjekjet tona dhe të veprojmë në solidaritet. Polonia nuk do të heqë dorë nga kjo luftë dhe do të qëndrojë gjithmonë në solidaritet për të mbrojtur lirinë.
*Teksti është botuar në bashkëpunim me të përmuajshmen polake Wszystko co Najważniejsze si pjesë e një projekti historik që përfshin Institutin e Kujtesës Kombëtare dhe Fondacionin Kombëtar polak.
Përshtati në shqip: Argumentum.al
