Evropa ruan kujtesën. Beogradi ruan një rrëfim – për Srebrenicën, për Reçakun, për Prekazin, për vitin 1999. Ky rrëfim është një mënyrë të menduari që ushqen logjikën e hakmarrjes, ndërsa zhvillimet e kësaj jave kanë treguar tashmë se çfarë po blihet për t’i shërbyer asaj.
Nga Drizan Shala*
Le ta nisim nga ajo që tha Evropa, sepse Evropa u shpreh me kujdes. Në prag të 31-vjetorit të gjenocidit të Srebrenicës, Përfaqësuesja e Lartë e Bashkimit Evropian për Politikën e Jashtme, Kaja Kallas, dhe Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, publikuan një deklaratë të përbashkët ku e cilësuan gjenocidin si një nga episodet më të errëta në historinë e Evropës. Ato theksuan se në Evropë nuk ka vend për mohimin e gjenocidit, revizionizmin historik apo glorifikimin e kriminelëve të dënuar të luftës.
Dy zyrtaret u bënë thirrje udhëheqësve të Bosnjë e Hercegovinës dhe të gjithë rajonit të zgjedhin përgjegjësinë përpara ndarjes dhe ritheksuan solidaritetin me familjet që ende presin të gjejnë eshtrat e të afërmve të tyre. Komisioni Evropian kujtoi më shumë se 8.300 viktimat e Srebrenicës dhe riafirmoi mbështetjen për Bosnjë e Hercegovinën si një shtet sovran, të bashkuar, shumetnik dhe demokratik. Dy vjet më parë, edhe Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara e shpalli zyrtarisht 11 korrikun Ditën Ndërkombëtare të Përkujtimit të Gjenocidit të Srebrenicës, duke dënuar pa asnjë rezervë mohimin e tij.
Këto deklarata nuk janë thjesht formulime protokollare. Të lexuara si një tërësi, ato përfaqësojnë një qëndrim të saktë politik dhe moral të Bashkimit Evropian. Krimi emërtohet me termin që kanë vendosur gjykatat ndërkombëtare. Mohimi dhe glorifikimi i kriminelëve të luftës identifikohen si kërcënime aktuale, jo vetëm aktet e dhunës. E ardhmja evropiane e rajonit lidhet drejtpërdrejt me pranimin e së vërtetës historike. Në një kuptim më të gjerë, këto deklarata përbëjnë kujtesën zyrtare të kontinentit: kjo ndodhi, gjykatat e provuan dhe pjesëmarrja në projektin evropian nënkupton pranimin e këtij fakti. Nëse merren seriozisht, 11 korriku është dita kur parimet themelore të rendit evropian lexohen publikisht.
Por nëse i marrim seriozisht këto parime, duhet t’i krahasojmë me atë që deklaroi shteti përkatës gjatë së njëjtës javë. Dy ditë para përvjetorit, Miloš Vučević, kryetar i Partisë Progresive Serbe dhe këshilltar i presidentit për çështjet rajonale, iu përgjigj qëndrimit evropian përmes një deklarate zyrtare të partisë. Duke komentuar nismën e Malit të Zi për ta shpallur 11 korrikun ditë përkujtimi, ai e quajti Srebrenicën një “gjenocid të pretenduar” (navodni genocid), duke pretenduar se kjo përbënte një përpjekje për t’i vendosur popullit serb damkën e gjenocidit. Sipas tij, kjo ishte vetëm hallka më e fundit e një serie “lojërash të pista” që, sipas narrativës së Beogradit, kishin filluar me rezolutën e Kombeve të Bashkuara.
Në anën tjetër të Drinës, ky qëndrim ka marrë formë institucionale. Kuvendi i Republikës Srpska ka miratuar një raport ku thuhet se termi “gjenocid” është i pasaktë dhe numri i viktimave kufizohet në rreth 3.000, në kundërshtim me vendimet gjyqësore që dokumentojnë mbi 8.000 të vrarë. Ndërsa në maj të këtij viti, një raport i dorëzuar në Këshillin e Sigurimit të OKB-së e çon këtë përmbysje edhe më tej, duke i paraqitur boshnjakët si pararojë të një kërcënimi islamist ndaj Evropës dhe Republikën Srpska si bastionin e fundit të krishterimit. Popullsia mbi të cilën u krye gjenocidi paraqitet kështu si rreziku nga i cili duhet mbrojtur Evropa.
Plani udhëton
Shikoni mënyrën se si Serbia zyrtare flet për luftën që zhvilloi kundër vendit tim dhe vini re se gramatika e këtij rrëfimi është identike.
Reçaku, 15 janar 1999: të paktën 45 shqiptarë u vranë në një fshat të vetëm. Midis viktimave të dokumentuara kishte persona të ekzekutuar me të shtëna nga afër në kokë. Masakra ishte ngjarja që më në fund i shtyu fuqitë perëndimore të kalonin nga monitorimi në ultimatum.
Përgjigjja e shtetit serb, atëherë dhe sot, është se kjo nuk ndodhi ashtu siç e pa bota. Gjyqtarja hetuese e dërguar në vendngjarje e shpalli masakrën një inskenim: sipas saj, trupat ishin vendosur aty artificialisht dhe “terroristët” ishin veshur si fshatarë. Ajo nuk është tërhequr kurrë nga ky përfundim, edhe pse një trup gjykues në Hagë, duke shqyrtuar drejtpërdrejt provat në vitin 2011 dhe duke pasur përpara edhe raportin e saj, arriti në përfundimin e kundërt. Madje konstatoi edhe diçka më shumë: se policia kishte inskenuar një vendngjarje të rreme pikërisht për të mashtruar gjyqtaren që kishte ardhur ta hetonte. Ishte një mashtrim që ajo mund ta kishte zbuluar, por në vend të kësaj e certifikoi si të vërtetë.
Në fund të qershorit, Kisha Ortodokse Serbe i akordoi asaj Urdhrin e Shën Savës të shkallës së dytë. Brenda pak ditësh, siç dokumentoi profesori Enver Kryeziu në këto faqe, një ministër në detyrë dhe media shtetërore ruse e shndërruan këtë dekoratë kishtare në një lloj shpalljeje pafajësie. Vetë gjyqtarja deklaroi se dekorimi dëshmonte se kishte pasur të drejtë – vetëm pak javë përpara se Gjykata Themelore në Prishtinë të nisë shqyrtimin e çështjes së Reçakut më 20 korrik.
Teza e “inskenimit” nuk mbijeton vetëm falë besnikërisë së një gjyqtareje. Presidenti i Serbisë e ka quajtur publikisht Reçakun një fabrikim, duke pretenduar se ngjarja u shpik nga vëzhguesit ndërkombëtarë që e raportuan atë.
Prekazi, mars 1998: pesëdhjetë e tetë anëtarë të familjes Jashari u vranë gjatë tre ditëve nga njësitë e policisë dhe ushtrisë serbe, të cilat bombarduan kompleksin familjar. Midis të vrarëve kishte gra dhe fëmijë në një numër që asnjë shpjegim ushtarak nuk mund ta justifikojë. Megjithatë, në kujtesën zyrtare serbe kjo mbetet një “operacion antiterrorist”, i kryer sipas rregullave dhe me dosjen e konsideruar të mbyllur.
Lufta e vitit 1999, në tërësi, vazhdon të përshkruhet në narrativën shtetërore serbe me të njëjtin emërtim të pandryshuar: “agresioni i NATO-s”. Çdo vit kjo formulë përsëritet në ceremoni ushtarake dhe homazhe zyrtare. Lexuesit e kësaj reviste do të kujtojnë se, kur kryeministri dhe ministri i Mbrojtjes i Serbisë vizituan bazat ushtarake në Karaulë dhe Merdare në prag të Samitit të Ankarasë, itinerari përfundoi në kazermën e Kurshumlisë, pranë memorialit kushtuar ushtarëve të vrarë gjatë asaj që dokumentet zyrtare vazhdojnë ta quajnë “agresioni i NATO-s”.
Kur kjo narrativë kërkoi një përditësim për dekadën aktuale, ajo e gjeti atë pas sulmit të armatosur në Banjskë në shtator 2023. Sulmi ishte përgatitur dhe pajisur në një mënyrë që rajoni e kuptoi menjëherë. Megjithatë, Serbia nuk i hetoi shtetasit e saj që e organizuan dhe e kryen atë. Përkundrazi, shpalli ditë zie kombëtare për sulmuesit që mbetën të vrarë.
Srebrenica – “gjenocid i pretenduar”. Reçaku – “inskenim”. Prekazi – “operacion”. Bombardimet – “agresion”. Banjska – “martirë”.
Pesë skena të ndryshme, por një gramatikë e vetme politike. Në secilin rast krimi relativizohet ose zhduket, provat paraqiten si produkt i armiqve dhe kombi serb rivendoset në rolin e viktimës. Pikërisht kjo vazhdimësi, që shtrihet përgjatë dekadave, kufijve dhe qeverive të ndryshme, përbën faktin më domethënës analitik.
Një shtet nuk mban rastësisht të njëjtën makineri interpretimi, me të njëjtin zë zyrtar, për pesë dosje historike të ndryshme.
Makineria është vetë politika.
Në pjesën e radhës, “Rrëfimi që fshihet poshtë” (The Story Underneath), autori shpjegon mekanizmin politik të mohimit dhe mënyrën se si ai shndërrohet në instrument për prodhimin e një narrative viktimizimi dhe legjitimimin e pretendimeve të ardhshme.
Po e përkthej në një shqip profesionale, duke ruajtur tonin analitik dhe stilin publicistik të autorit.
Rrëfimi që fshihet pas narrativës
Shqyrtoni se çfarë prodhon në të vërtetë kjo makineri, sepse shpesh ajo trajtohet si një bezdi komunikimi ose propagande. Në fakt, ajo është shumë më tepër se kaq.
Lëvizja e saj e parë është zëvendësimi.
Asnjë gjykatë nuk e ka dënuar ndonjëherë popullin serb si kolektiv. Tribunali i Hagës dënoi individë me emër dhe mbiemër, ndërsa Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në çështjen ku Serbia ishte palë, konfirmoi se në Srebrenicë ishte kryer gjenocid dhe se Serbia kishte dështuar të përmbushte detyrimin e saj për ta parandaluar atë.
Vendimet gjyqësore janë instrumentet më të kufizuara që ka në dispozicion ligji. Ato drejtohen ndaj komandantëve dhe autorëve të krimeve dhe, njëkohësisht, përjashtojnë nga përgjegjësia këdo që nuk përmendet në to. Pikërisht këtë kufizim kërkon të zhdukë narrativa. Pretendimi se “po i vihet damka e gjenocidit popullit serb” i shndërron dënimet individuale në një akuzë kolektive që askush nuk e ka ngritur ndonjëherë. Ky transformim nuk bëhet rastësisht.
Një akuzë ndaj individëve kërkon përballje me përgjegjësinë.
Një akuzë ndaj kombit kërkon vetëm mbrojtje.
Duke fabrikuar këtë akuzë kolektive, narrativa e çliron çdo qytetar nga detyrimi për t’u përballur me të kaluarën dhe e mobilizon atë për të mbrojtur kombin. Ajo është një makineri që e shndërron pendesën në solidaritet kombëtar.
Lëvizja e dytë është teoria e komplotit.
Pasi kombi paraqitet si i akuzuari, çdo institucion që mbron të vërtetën historike shndërrohet automatikisht në pjesë të komplotit. Tribunali paraqitet si një institucion politik. Vëzhguesit ndërkombëtarë akuzohen se e shpikën Reçakun. Nisma e Malit të Zi për përkujtimin e 11 korrikut cilësohet si një “lojë e pistë antiserbe”, ndërsa raporti i dorëzuar nga Banja Luka në Këshillin e Sigurimit të OKB-së e zgjeron këtë narrativë edhe më tej, duke pretenduar ekzistencën e një projekti islamist që fshihet pas vetë fqinjëve.
Ky është mekanizmi që e bën këtë rrëfim kaq efikas. Ai nuk ka nevojë t’u përgjigjet provave, sepse provat paraqiten si produkt i komplotit. Në këtë mënyrë, rrethi i “armiqve” mund të zgjerohet pafundësisht për të përfshirë një gjykatë, një komisioner evropian, një shtet anëtar të NATO-s apo edhe një popull të tërë.
Tani shikoni se çfarë i bën kjo bilancit moral të një bashkësie politike, sepse pikërisht këtu qëndron thelbi i çështjes.
Një komb që bindet se krimet që i atribuohen janë shpikur dhe se kjo shpifje është organizuar nga fuqi armiqësore, pëson dy transformime njëherazi.
Së pari, çdo borxh moral zhduket. Nuk mbetet më asgjë për t’u pranuar, asnjë vendim gjyqësor për t’u përvetësuar dhe asnjë detyrim ndaj fqinjëve apo viktimave.
Së dyti, në vend të tij lind një pretendim i ri: kombi paraqitet si viktima e vërtetë. Si popull që është shpifur për tri dekada, që është bombarduar nga një agresor dhe që vazhdon të rrethohet nga ata që fabrikojnë gënjeshtra kundër tij.
Në këtë logjikë, Serbia nuk i detyrohet askujt. Përkundrazi, të tjerët i detyrohen Serbisë. Dhe zëri më i madh në këtë bilanc të pretenduar është shkruar mbi vendin tim.
Emri politik i këtij bilanci është hakmarrja.
Hakmarrja është e duruar. Ajo kërkon vetëm që llogaria të mbahet gjithmonë e hapur: sirenat që bien çdo mars në përvjetorin e bombardimeve, kurorat me lule në memorialet ushtarake, deklaratat përvjetore të drejtuesve politikë, brezat e rinj të rekrutëve që edukohen vazhdimisht me të njëjtin rrëfim. Kështu, kur vjen momenti për të vepruar, reagimi nuk perceptohet si agresion, por si mbyllja e një llogarie të vjetër.
Kjo nuk është një hipotezë mbi kulturën politike serbe. Është historia e dokumentuar e rajonit, e cila një herë tashmë ka arritur në përfundimin e saj tragjik.
Luftërat e viteve ’90 patën shumë shkaqe: shpërbërjen kushtetuese të Jugosllavisë, krizën ekonomike dhe ambiciet e një udhëheqësi politik. Por përgatitja ideologjike kishte nisur shumë më herët. Për vite me radhë, përmes memorandumeve, përkujtimoreve dhe retorikës politike, ndjenja e viktimizimit u kultivua me durim derisa u shndërrua në doktrinë. Një brez i tërë u edukua ta përjetonte dhunën jo si agresion, por si rivendosje të një padrejtësie të pretenduar.
Ata që kryen krime në Prekaz, në Reçak dhe në Srebrenicë kishin dëgjuar për vite me radhë se ishin viktima dhe se po mbronin veten nga kërcënime të krijuara nga vetë udhëheqësit e tyre. Çdo mizori ishte fundi logjik i një historie shumë kohë përpara se të shndërrohej në një operacion ushtarak.
Kur zyrtarët e sotëm e quajnë Srebrenicën një “gjenocid të pretenduar” dhe Reçakun një “masakër të fabrikuar”, ata nuk po komentojnë thjesht të kaluarën.
Ata po rihapin të njëjtën punishte ideologjike.
Po e përkthej sa më besnikërisht ndaj origjinalit, duke ruajtur strukturën, stilin dhe ritmin e autorit.
Instrumenti
Mund të jem i shkurtër sa i përket arsenalit, sepse Albatros Rexhaj e paraqiti inventarin e tij në këto faqe dy ditë më parë dhe shtroi pyetjen e duhur: raketa standoff pranë-hipersonike me rreze veprimi deri në Evropën Qendrore, artileri raketore balistike, një arkitekturë komanduese dhe inteligjence me vlerë 1.63 miliardë dollarë, dymbëdhjetë avionë Rafale, njëzet e tetë baza të avancuara të vendosura nga disa metra deri në disa kilometra nga kufiri i Kosovës, pjesa më e madhe e ushtrisë e përqendruar në jug, si dhe rikthimi i shërbimit të detyrueshëm ushtarak për të trajnuar çdo vit njëzet mijë rekrutë në një rezervë të rindërtuar.
Analiza e tij arriti në përfundimin se ky arsenal nuk është dimensionuar për fqinjësinë e Serbisë, por për mundësinë e një lufte më të gjerë evropiane, në të cilën funksioni i Beogradit do të ishte ai i një zgjatimi të Moskës. Mua ky argument më duket bindës dhe synimi im këtu është të plotësoj pikërisht kolonën që ai, me vetëdije, e la të nënkuptuar.
Një arsenal fiton kuptim nga qëllimi. Dhe qëllimi, si te shtetet ashtu edhe te njerëzit, formësohet nga rrëfimi për atë se kush i detyrohet kujt.
Kontratat e prokurimit ushtarak i përgjigjen pyetjes se çfarë mund të bëjë Serbia.
Deklaratat përvjetore i përgjigjen pyetjes se çfarë Serbia beson se ka të drejtë të bëjë.
Një kapacitet ushtarak i dimensionuar për luftën e dikujt tjetër, i mbështetur mbi një bilanc ankesash ku Kosova mbetet llogaria kryesore e pambyllur, nuk janë dy fakte të ndryshme.
Janë i njëjti pozicion strategjik, i përshkruar në dy mënyra.
Në Potoçar, deri në mbrëmje, do të lexohen emrat e më shumë se tetë mijë viktimave, secili prej tyre i vërtetuar përtej çdo dyshimi në sallat e gjyqit që mohuesit vazhdojnë t’i quajnë politike.
Në janar do të lexohen sërish emrat e viktimave të Reçakut, në një fshat që ka dëgjuar presidentin e shtetit fqinj t’i quajë të vrarët e tij “aktorë”.
Në mars do të vijë radha e Prekazit.
Evropa do të jetë e pranishme, do të mbajë zi dhe do të nxjerrë deklarata që janë të vërteta.
Por pyetja tek e cila ato deklarata nuk arrijnë kurrë plotësisht është ajo që një studiues i sigurisë nga Kosova, duke shkruar nga Sarajeva, nuk mund ta shmangë:
Çfarë ndodh kur shteti që e ka mësuar veten ta dëgjojë secilin prej këtyre emrave si një shpifje kundër vetes vendos se kjo llogari ka pritur mjaftueshëm?
Dokumentet ruajnë të vdekurit.
Rrëfimi ruan borxhin.
Vetëm njëri prej tyre po armatoset.
_________________________________________________
*Ky artikull është një përshtatje në gjuhën shqipe e analizës “The Blueprint Does Not Stop at the Drina“, me autor Drizan Shala, botuar në Kosovo Dispatch më 11 korrik 2026.
© 2026 Argumentum
