Aleksandër R. Miletiç-Peshçanik.net[i]
Zgjedhjet e së dielës në Republikën Çeke vërtetuan edhe njëherë bilancin e ligjësisë së zhvillimit të rendit neoliberal “fitimtar” në ish Europën Lindore. Në dhjetëvjeçarin e katërt pas shpërbërjes së Paktit të Varshavës, prirja është kaq e dukshme saqë në një vend kam guxuar të perifrazoj titullin e klasikut rus të marksizmit. E përsëris këtë edhe në titullin e këtij teksti. A është vërtetë se populizmi është stadi më i lartë, domethënë përfundimtar, i rendit neoliberal? A jemi të detyruar të jetojmë nën qeverisjen e demagogëve gënjeshtarë dhe të papërgjegjshëm, ksenofobisë agresive, llumit etno-nacional dhe zhvlerësimit të institucioneve dhe të të drejtave individuale dhe njerzore? Nëse në trupin zgjedhor të Çekisë së butë dhe të begatë mund të fitojë programi trampist i Andrej Babishit (35% të votave), ndërsa partia pro-putiniste për liri dhe demokraci direkte dhe Partia e djathtë anti-ekologjike dhe Partia e së djathtës ekstreme e motoristëve sëbashku fitojnë 10 përqind të votave, atëherë çfarë mund të shpresojmë neve në periferinë turbulente të Europës?
Në kontekstin e realitetit tonë të brendshëm në të cilin ende dominon revolta studentore, kjo mbifuqi e vërtetë e populizmit dhe e së djathtës ekstreme shtron pyetje të reja. Në radhë të parë, a është ankthi jonë rreth ideve populiste dhe etno-nacionaliste që u promovuan në protestën e studentëve të 28 qershorit, një rezonancë anakronike në kontekstin e politikës masive europiane dhe prirjeve globale? A jemi ne të Peshçanikut dhe në pjesën tjetër të opinionit publik majtisto-liberal në Serbi, kaq shumë jashtë rrymave të kohës saqë nuk e kuptojmë dialektikën e realitetit i cili po luhet para syve tanë? Në zgjedhjet e përmendura në Çeki, partitë populiste dhe të ekstremit të djathtë morën rreth gjysmën e votave të zgjedhësve, partitë e qendrës së djathtë rreth një të tretën. Koalicioni i gjërë i partive të së majtës “”Staçillo” (“Mjaft”), në përbërje të të cilit ishte edhe partia çeke social-demokrate dikur e fuqishme (është themeluar në vitin 1878), mbeti jashtë parlamentit, sepse fitoi më pak se 5% të votave (4,6%).
Nuk duhen shumë mend të kuptohet se hovi aktual i së djathtës dhe populizmit në BE është në lidhje direkte me shuarjen e së majtës parimore nga skena politike e Europës dhe rajonit. Shpesh si moment lëvizës përmendet ndryshimi i statutit të Partisë laburiste në Mbretërinë e Bashkuar në vitin 1995, në kohën kur Toni Blerai ishte lideri i saj i sapozgjedhur. Është fjala për ndryshimin e nenit të famshëm nr. 4 (për libertianët famëkeq) i cili u pat miratuar në ditët komplotuese të vitit 1918 i cili kërkonte socializëm koherent:
“T’u sigurohen punëtorëve, si ata të punës fizike ashtu edhe atyre të punës mendore, frytet e plota të punës së tyre dhe ndarja më e drejtë e mundshme e atyre, e bazuar në pronën e përbashkët mbi mjetet e prodhimit, shpërndarjes dhe shkëmbimeve, si dhe në sistemin më të mirë të drejtimit popullor të çdo dege apo shërbimi të privilegjuar”.
Pas ndërhyrjes së Blerit, përcaktimi programor i mësipërm u ndryshua në mënyrë kaq drastike saqë në të mbetën vetëm shenja të mjegullta të disa parimeve të së drejtës shoqërore dhe ndërhyerjs shtetërore. Për më shumë, fjalët dhe intonacion i tij promovojnë më shumë pursuit of happiness (kërkimin për lumturinë) xhefersoniane, sesa të drejtat kolektive të klasës punëtore:
“Partia laburiste është parti demokrato-socialiste. Beson së me forcën angazhimit të përbashkët arrihet më shumë sesa mund të arrijmë të vetëm, në mënyrë që për secilin të krijojmë kushte për realizimin e potencialit personal, ndërsa për të gjithë neve bashkësinë në të cilën fuqia, pasuria dhe kushtet janë në duart e shumicës, dhe jo vetëm të disave, kur e drejta që gëzojmë mbështet te detyrimet që kemi, dhe ku sëbashku jetojmë të lirë, në frymën e solidaritetit, tolerancës dhe respektit”.
Në kohën tonë postidelologjike, që nga gjysma e dytë e viteve nëntëdhjetë të shekullit të kaluar, u zhdukën gradualisht dallimet e qarta ideologjike mes partive të orientimit liberal dhe social-demokrat. Në nivelin më të lartë të BE-së, nëpërmjet rezolutës së “famshme” të parlamentit europian të prillit të vitit 2009 në kuptimin ideologjik dhe në kuptimin e përgjegjësisës dhe fajësisë historike u barazuan i ashtuquajturi totalitarizëm i majtë dhe i djathtë (nazizmi, fashizmi dhe komunizmi), gjë që kontribuoi në kompromitimin akoma më të madh të trashëgimisë historikë të së majtës dhe largimin nga vlerat dhe paradigmat e saj. E majta vdiq, ndërsa bazgazhin e saj më të vyer ideologjik e morën kundështrarët nga tabori i agjendës liberale dhe konservatore.
Tabori neoliberal menjëherë pas thyerjes së komunizmit ndërmori mbi vete idealet e së majtës (programi identitar i së majtës, mbrojtja e të drejtave të pakicave kombëtare dhe universalizmi qytetar, emancipimin e grave dhe bashkësitë LGBT+). Nga ana tjetër, programi social i së majtës, u muar i gatshëm nga tabori politik, pseudokonservator, me disa bashkëshoqërime të pakëndshme në shikim të parë. Pikërisht për këtë, kur në të njëjtin vend përzihen surogatët perversë të socializmit dhe ideologjisë së “truallit dhe gjakut” nuk ka dyshim se jemi në terrritorin e populzmit të sotëm, ndërsa në fakt shumë afër fashizmit dhe nazizmit të dikurshëm. Në kuptimin e keqpërdorimit, as shpronësimi neoliberal i programit të së majtës nuk ishte pa një llogaritje të qartë. Në përcepimin liberal, parimet e internacionalizmit socialist në një mënyrë perverse fillojnë të korespondojnë me globalizmin e ekonomisë, ndërsa integrimi i pakicave në shoqëri i kontribuon harmonizimit të tregut të fuqisë punëtore, mallrave dhe shërbimeve. Të gjitha këto për llogari dhe në përfitimi të kapitalit të madh.
Populizmi në Amerikë nuk ka atë lloj reciprociteti me socializmin. Përkundrazi, administrata e Trampit zvogëlon edhe atë pak shtet social që kishte në ShBA. Populizmi trampist i ofron trupit zgjedhor vetëm dhe vetëm një urretjtje, urrejtje të pakufishme për emigrantët, të huajt, muslimanët, Afroamerikanët, Hispanoamerikanët, majtistët, popullsinë LGBT+ etj. Në këtë kuptim, modeli amerikan i populizmit nuk e ka atë mbështjellën thelbësore sociale që ka në Sllovakinë dhe Hungarinë e sotme dhe me ndihmën e së cilës ka qëndruar për një kohë kaq të gjatë në Poloni. Komentatorët politikë ka kohë që këmbëngulin se është pikërisht ky momenti social që duhej të përcaktonte Berni Sandersin në zgjedhjet e viteve 2016 dhe 2024. Në territorin e ish Europës Lindore duket se modeli postideologjik i politikës dhe i përzgjedhjes politike ka ardhur deri në konseguencat e tij të skajshme. Jo vetëm që është zhdukur e majta, por gjithashtu duket se së shpejti nuk kemi për të parur mjaftueshëm mbështetje as për partitë me prejardhje liberale dhe të qendrës së djathtë, sikurse tregon rasti i Republikës Çeke të “përparuar” dhe të begatë.
[i] https://pescanik.net/ceski-izbori-2025-populizam-kao-najvisi-stadijum-neoliberalizma/
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
