Kryeministri i Serbisë, Millosh Vuçeviç, njoftoi se do të jepte dorëheqjen më 28 janar 2025, mes protestave masive të studentëve. Deri më 20 shkurt, parlamenti ende nuk është mbledhur për të konfirmuar dorëheqjen e tij, gjë që do të nisë afatin 30-ditor për zgjedhjen e një qeverie të re. Nëse kjo nuk ndodh, presidenti Aleksandar Vuçiq do të duhet të shpallë zgjedhje të parakohshme.
Ndërsa partia në pushtet shpeshherë i është drejtuar strategjikisht zgjedhjeve të parakohshme në të kaluarën, shumica e komentuesve besojnë se ato janë aktualisht një opsion më pak i mundshëm dhe se nuk do të kontribuojnë në zgjidhjen e krizës në vazhdim.
Argumentet kryesore për këtë vlerësim janë se opozita serbe është e bashkuar në refuzimin e zgjedhjeve të mundshme, duke përmendur kushtet e padrejta zgjedhore, si dhe faktin se situata është ende shumë e paqëndrueshme për Vuçiqin. Studentët nuk kanë gjasa të ndalojnë protestat e tyre edhe nëse shpallen zgjedhje, pasi zgjedhjet e reja apo edhe dorëheqja e qeverisë nuk janë ndër kërkesat e tyre.
Zgjedhjet e reja mund të jenë një opsion tërheqës për Partinë Progresive Serbe (SNS) në pushtet, pasi ajo do të ishte ende një favorit për t’i fituar ato, për shkak të bazës besnike të partisë, por edhe fushës së anuar të lojës, e cila përfshin dominimin e mediave, komandimin mbi burimet e vendit, çështjet e pazgjidhura me regjistrin e votuesve dhe dobësitë organizative të opozitës. Megjithatë, SNS deri tani ka lënë të kuptohet fuqishëm se po planifikon të zgjedhë një qeveri të re me shumicën që ajo ende komandon në parlament.
Ky skenar korrespondon me opinionin mbizotërues midis ekspertëve. Vujo Ilić, një studiues në Universitetin e Beogradit, Instituti për Filozofi dhe Teori Sociale, vlerësoi në një analizë të mëparshme të Ballkanit Perëndimor evropian se, ndërkohë që thirrja për zgjedhje të reja mund të lejojë partinë në pushtet të përdorë avantazhin e saj në burime, kjo lëvizje mund të jetë shumë e rrezikshme për Presidentin Vuçiç, i cili preferon të thërrasë zgjedhje të parakohshme vetëm kur ka një dorë të qartë.
Arsyeja pse Vuçiq mund të mos ndihet mjaft rehat në këtë pikë është fakti se gati një muaj nga dorëheqja e Qeverisë, protestat nuk janë zbutur dhe atmosfera në vend është ende shumë e tensionuar. Në vitin 2023, Vuçiq lejoi që protestat e mëdha që shpërthyen pas të shtënave masive në maj të shuheshin përpara se të bënte thirrje për zgjedhje të parakohshme.
Një faktor tjetër i rëndësishëm është premtimi i opozitës se do të bojkotonte zgjedhjet. SNS ka përjetuar tashmë një bojkot të opozitës në vitin 2020, kur koalicioni qeverisës fitoi të gjitha, përveç 6 vendeve në parlamentin me 250 vende. Për shkak të mungesës së legjitimitetit, Vuçiq shpalli zgjedhje të parakohshme për vitin 2022 para se parlamenti i vitit 2020 të mbante seancën e tij të parë.
Kjo logjikë është ndoshta ajo që aktualisht po e pengon SNS të mbajë zgjedhje pa garanci se opozita do të kandidojë. Në vend që të rivendoste legjitimitetin, i cili është vënë seriozisht në pikëpyetje nga protestat e vazhdueshme, partia mund të provokojë një krizë edhe më të thellë legjitimiteti.
Cilat janë problemet me kushtet zgjedhore serbe?
Sipas konkluzioneve të vëzhguesve ndërkombëtarë, zgjedhjet e fundit parlamentare të mbajtura në vitin 2023, megjithëse teknikisht të mirëadministruara, u dominuan nga përfshirja vendimtare mediatike e Presidentit, e cila së bashku me avantazhet sistematike të partisë në pushtet krijoi kushte të padrejta.
Në përgjithësi, liritë themelore u respektuan në fushatë, por ajo u dëmtua nga retorika e ashpër, paragjykimet në media, presioni ndaj punonjësve të sektorit publik dhe keqpërdorimi i burimeve publike, vlerësuan vëzhguesit.
Kur bëhet fjalë për Regjistrin e Unifikuar të Votimit, “pretendimet se shumë persona të vdekur, përfshirë edhe jashtë vendit, kanë mbetur në regjistër, së bashku me pretendimet për migrim të votuesve në lidhje me zgjedhjet vendore, ul besimin në saktësinë e tij”, vlerësuan vëzhguesit.
Pretendimet për migrim të organizuar të votuesve shënuan zgjedhjet e dhjetorit 2023 si çështjen më të diskutueshme, duke gërryer besimin në regjistrin e zgjedhësve tek një numër i konsiderueshëm qytetarësh. Kjo çoi në një bojkot të pjesshëm të zgjedhjeve lokale të qershorit 2024.
Pothuajse asgjë nuk është bërë që atëherë për të përmirësuar kushtet zgjedhore dhe për të rritur besimin mes atyre që e kishin humbur atë gjatë dekadës së mëparshme të zgjedhjeve të dominuara nga SNS. Një grup pune për zbatimin e rekomandimeve të vëzhguesve ndërkombëtarë u krijua në parlament në prill 2024, i cili fillimisht mori vlerësime nga BE.
Megjithatë, pas dhjetë muajsh punë, grupi ende nuk ka rënë dakord për një ndryshim të vetëm legjislativ dhe një pjesë e shoqërisë civile dhe opozitës janë tërhequr prej tij, duke përmendur mungesën e konstruktivitetit të mazhorancës qeverisëse./EWB
