FOKUS
Nga mëngjesi i 11 shtatorit 2001 deri te luftërat në Afganistan e Irak dhe politika e sotme amerikane, trashëgimia e sulmeve që tronditën botën vazhdon të ndihet 25 vjet më pas.
Mëngjesi i 11 shtatorit 2001 nisi si një ditë e zakonshme në Shtetet e Bashkuara. Në Nju Jork, mijëra njerëz po shkonin në punë në Qendrën Botërore të Tregtisë; në Uashington, aktiviteti po zhvillohej normalisht në Pentagon dhe në institucionet federale.
Brenda pak minutash, gjithçka ndryshoi.
Nëntëmbëdhjetë terroristë të lidhur me al-Qaeda rrëmbyen katër avionë pasagjerësh. Dy avionë u përplasën me kullat binjake të World Trade Center në Nju Jork. Një avion i tretë goditi Pentagonin, selinë e Departamentit amerikan të Mbrojtjes. Avioni i katërt, United Airlines Flight 93, u rrëzua në një fushë pranë Shanksville, Pensilvani, pasi pasagjerët tentuan të marrin kontrollin e tij.
Sulmet vranë 2,977 njerëz nga më shumë se 90 vende të botës. Shumica humbën jetën në Nju Jork, ndërsa 184 persona u vranë në Pentagon dhe 40 pasagjerë e anëtarë ekuipazhi humbën jetën në Flight 93.
Por numrat nuk e përshkruajnë plotësisht përmasën e tragjedisë. Pas sulmit filloi një nga operacionet më të mëdha të shpëtimit dhe kërkimit në historinë amerikane. Mijëra zjarrfikës, policë, mjekë dhe punonjës emergjencash u drejtuan drejt Ground Zero-s, ndërsa pasojat shëndetësore të ekspozimit ndaj pluhurit dhe substancave toksike do të vazhdonin të preknin mijëra njerëz për dekada.
Pamjet e kullave që digjeshin, njerëzit që largoheshin të mbuluar nga pluhuri, zjarrfikësit dhe policët që hynin në ndërtesat e goditura dhe shembja e Kullave Binjake u transmetuan drejtpërdrejt në të gjithë botën. Për miliona njerëz, 11 Shtatori u bë një kujtim i përbashkët i një dite kur bota dukej se ndaloi.
Një Amerikë nën sulm
Për Shtetet e Bashkuara, 11 Shtatori ishte më shumë se një sulm terrorist. Ishte një tronditje strategjike që ndryshoi mënyrën se si Uashingtoni e konceptonte sigurinë kombëtare.
Sulmi u atribua al-Qaeda-s dhe liderit të saj, Osama bin Laden, ndërsa Afganistani u shndërrua në pikën e parë të përballjes ushtarake.
Presidenti George W. Bush i dha regjimit taleban një ultimatum për të dorëzuar liderët e al-Qaeda-s dhe për të mbyllur bazat e organizatës në Afganistan. Pas refuzimit, Shtetet e Bashkuara dhe aleatët nisën më 7 tetor 2001 operacionin ushtarak në Afganistan.
Në javët që pasuan, regjimi taleban u rrëzua dhe bazat e al-Qaeda-s u goditën. Fillimisht, lufta dukej si një operacion i shpejtë ushtarak kundër një organizate terroriste dhe regjimit që i kishte ofruar strehë.
Por ajo që nisi si një luftë kundër al-Qaeda-s u shndërrua në një konflikt dydekadësh për ndërtimin e një shteti të ri afgan.
“Lufta globale kundër terrorizmit”
Pas 11 Shtatorit, SHBA nuk e kufizoi përgjigjen vetëm në Afganistan.
U krijua ajo që u bë e njohur si “Global War on Terror” – Lufta Globale kundër Terrorizmit. Objektivi ishte shkatërrimi i rrjeteve terroriste, ndërprerja e financimit të tyre dhe parandalimi i sulmeve të reja.
Aleatët e Amerikës u përfshinë në një arkitekturë të re sigurie. NATO aktivizoi për herë të parë në historinë e saj nenin 5, sipas të cilit një sulm ndaj një anëtari konsiderohet sulm ndaj të gjithëve.
Në SHBA u krijua Department of Homeland Security, u zgjeruan kompetencat e shërbimeve të inteligjencës dhe u miratua Patriot Act. Kontrolli në aeroporte, kufij, sistemet financiare dhe komunikimet u transformuan rrënjësisht.
Por kjo epokë solli edhe një debat të madh mbi kufirin mes sigurisë dhe lirive civile. Mbikëqyrja masive, ndalimet pa gjyq, burgjet sekrete dhe praktikat e marrjes në pyetje të të dyshuarve për terrorizëm u bënë pjesë e debatit global mbi të drejtat e njeriut.
Nga Afganistani te Iraku
Vetëm 18 muaj pas 11 Shtatorit, SHBA ndërmori një tjetër ndërhyrje ushtarake madhore, këtë herë në Irak.
Në mars 2003, administrata e George W. Bush argumentoi se regjimi i Saddam Hussein përbënte kërcënim për sigurinë ndërkombëtare, veçanërisht për shkak të dyshimeve mbi armët e shkatërrimit në masë dhe lidhjeve të pretenduara me terrorizmin.
Por këtu qëndron një nga dallimet më të rëndësishme historike të periudhës pas 11 Shtatorit. Iraku nuk ishte përgjegjës për sulmet e 11 Shtatorit.
Komisioni amerikan për 11 Shtatorin nuk gjeti prova të besueshme se regjimi i Saddam Hussein kishte një marrëdhënie bashkëpunimi me al-Qaeda-n për sulmet ndaj SHBA-së. Hetimi vuri në dukje se kishte pasur kontakte të ndryshme mes Irakut dhe individëve të lidhur me al-Qaeda-n, por nuk kishte prova për një bashkëpunim operacional në 11 Shtator.
Megjithatë, klima politike e krijuar pas sulmeve bëri të mundur që lufta në Irak të lidhej në diskursin publik me kërcënimin më të gjerë terrorist.
Regjimi i Saddam Hussein u rrëzua shpejt. Por, ashtu si në Afganistan, rrëzimi i një regjimi ishte shumë më i lehtë sesa ndërtimi i një rendi të ri politik.
Iraku u zhyt në një periudhë të gjatë dhune, kryengritjeje dhe konflikti sektar. Në vitet që pasuan, vakumi i krijuar nga lufta kontribuoi në zhvillimin e grupeve ekstremiste që më vonë do të çonin në ngritjen e ISIS-it.
Kështu, lufta që ishte paraqitur si pjesë e një strategjie për sigurinë globale u shndërrua në një nga konfliktet më të kushtueshme dhe më të debatueshme të shekullit XXI.
Dy luftëra, një epokë
Afganistani dhe Iraku u bënë dy simbolet kryesore të epokës së pas 11 Shtatorit.
Në Afganistan, SHBA dhe aleatët luftuan për rreth 20 vjet. Osama bin Laden u vra më 2 maj 2011 në Abbottabad të Pakistanit, gati një dekadë pas sulmeve.
Megjithatë vrasja e bin Ladenit nuk i dha fund luftës.
Në vitin 2021, Shtetet e Bashkuara përfunduan tërheqjen nga Afganistani. Talebanët u rikthyen në pushtet, duke mbyllur një cikël 20-vjeçar që kishte nisur me objektivin për të shkatërruar strehën e al-Qaeda-s dhe për të parandaluar përsëritjen e një sulmi si 11 Shtatori.
Tërheqja amerikane nga Kabuli u shoqërua me skena kaotike dhe u bë një nga momentet më të debatueshme të politikës së jashtme amerikane të dekadave të fundit.
Por a mund të fitohet një luftë ushtarake kundër terrorizmit pa krijuar një paqe të qëndrueshme politike?
Një botë tjetër pas 11 Shtatorit
Ndikimi i 11 Shtatorit nuk u kufizua në SHBA dhe në Lindjen e Mesme.
Sulmet në Madrid në vitin 2004, Londër në vitin 2005, Bali dhe një seri sulmesh të tjera në Evropë, Azi, Afrikë dhe Lindjen e Mesme treguan se terrorizmi xhihadist ishte shndërruar në një kërcënim transnacional.
Shtetet ndryshuan ligjet kundër terrorizmit, forcuan kontrollin kufitar, ndërtuan mekanizma të rinj për ndjekjen e financimit terrorist dhe zgjeruan bashkëpunimin e inteligjencës.
Teknologjia e dronëve u bë gjithnjë e më e rëndësishme në operacionet kundër grupeve terroriste. Inteligjenca artificiale, mbikëqyrja elektronike dhe analizimi masiv i të dhënave u shndërruan gradualisht në pjesë të arkitekturës moderne të sigurisë.
Por lufta kundër terrorizmit solli edhe pasoja të mëdha politike: rritje të kontrollit shtetëror, debate mbi privatësinë, tensione mes sigurisë dhe lirive civile dhe një zgjerim të konceptit të luftës përtej kufijve tradicionalë.
25 vjet më pas: çfarë mbeti nga 11 Shtatori?
Sot, 25 vjet pas sulmeve, bota është shumë ndryshe nga ajo e vitit 2001.
SHBA nuk është më e përqendruar vetëm te lufta kundër organizatave terroriste. Konkurrenca me Kinën, përplasja strategjike me Rusinë, luftërat në Evropë dhe Lindjen e Mesme, siguria kibernetike dhe teknologjitë e reja kanë rikthyer rivalitetin mes fuqive të mëdha në qendër të politikës së jashtme amerikane.
Në këtë kuptim, epoka e “Luftës Globale kundër Terrorizmit” nuk është më në qendër të strategjisë amerikane në të njëjtën mënyrë si në vitet pas 2001.
Por terrorizmi nuk është zhdukur.
Al-Qaeda dhe degët e saj vazhdojnë të ekzistojnë, ndërsa ISIS-i dhe grupet e lidhura me të kanë treguar se kërcënimi mund të përshtatet dhe të shfaqet në forma të reja. Lufta kundër terrorizmit është zhvendosur gjithnjë e më shumë nga pushtimi dhe administrimi i territoreve drejt operacioneve të inteligjencës, goditjeve të kufizuara, bashkëpunimit ndërkombëtar dhe parandalimit.
Në SHBA, ndërkohë, trashëgimia politike e 11 Shtatorit është ende e pranishme. Një pjesë e opinionit amerikan është lodhur nga luftërat e gjata jashtë vendit dhe nga kostot e ndërhyrjeve ushtarake. Kjo ka ndikuar edhe në rikthimin e një qasjeje më skeptike ndaj ndërhyrjeve të gjata dhe ndërtimit të shteteve në vende të tjera. Analizat e 25-vjetorit e lidhin këtë trashëgimi me skepticizmin ndaj luftërave të pafundme dhe me një prirje më të fortë drejt politikave “America First”.
Nga 11 Shtatori te Amerika e sotme
Paradoksi i madh i këtyre 25 viteve është se SHBA fitoi beteja të rëndësishme kundër terrorizmit, por nuk arriti ta zhdukte fenomenin.
Al-Qaeda u dobësua. Bin Laden u vra. Regjimi taleban u rrëzua përkohësisht. Saddam Hussein u përmbys. Shumë drejtues terroristë u kapën ose u vranë.
Por luftërat krijuan kosto të jashtëzakonshme njerëzore, ekonomike dhe politike dhe prodhuan pasoja që shkuan përtej objektivave fillestare.
Afganistani u kthye nën kontrollin e talebanëve. Iraku kaloi përmes viteve të dhunës dhe destabilizimit. ISIS-i u shfaq nga rrënojat e konfliktit irakian dhe sirian. Ndërkohë, SHBA u përball me pyetjen nëse fuqia e saj ushtarake mund të transformojë shoqëri dhe shtete të tjera.
Një çerek shekulli më vonë, përgjigjja duket më komplekse se ajo e vitit 2001.
11 Shtatori ndryshoi Amerikën, por edhe mënyrën se si bota e koncepton sigurinë, luftën dhe terrorizmin.
Nga aeroportet te kufijtë, nga inteligjenca te teknologjia, nga ligjet antiterroriste te luftërat në Afganistan dhe Irak, pasojat e atij mëngjesi të shtatorit vazhdojnë të jenë pjesë e politikës ndërkombëtare.
Sot, kur emrat e 2,977 viktimave lexohen sërish në përkujtimet e 25-vjetorit, debati nuk është vetëm për atë që ndodhi më 11 shtator 2001. Është edhe për atë që bota bëri pas tij — dhe për mësimet që ende nuk janë përfundimisht nxjerrë nga një prej ngjarjeve më përcaktuese të shekullit XXI.
© 2026 Argumentum
