Dragan Biseniç[i]
Kriza europiane kurrë nuk ka qënë kaq gjithëpërfshirëse që nga koha e ndërtimit të Murit të Berlinit. Tani ajo shtrihet në tërë Lindjen europiane, që nga Balltiku e deri në Detin e Zi, ku janë përqëndruar të gjitha pikat e konfrontimit të Perëndimit dhe Rusisë. Pika aktuale më e përndezur në qendër të Europës është Bjellorusia, ndërsa Ukraina sapo ka hyrë një një spirale të re konfrontimi.
Analistë ushtarakë perëndimorë shprehen se mund të pritet një invazion rus drejt Ukrainës gjatë dimrit që po vjen, ndërsa shefi i shërbimit ukrainas të kundërzbulimit Kiril Budanov shton në këtë rast se sulmi rus mund të ndodhë që në fillim të vitit 2022. Nga pala ruse këto deklarata vlerësohen si histeri.
Ekspertët që janë të prirur të shohin problemin si gabim në përzgjedhjen e strategjisë, shprehen se sfidat e tanishme janë pasojë e vendimeve që janë pas miratuar që para 30 viteve, në qendër të të cilëve është politika e zgjerimit të NATO-s drejt Lindjes. Si edhe me shpjegimin se ShBA-të në thelb kanë vendosur ta ruajnë formulën e Luftës së Ftohtë, vetëm se tani asaj i kanë shtuar disa territore. Politika e pas Luftës së Ftohtë e konceptuar si zgjatim triumfalist i vetë Luftës së Ftohtë, flet për faktin se ajo luftë si sistem, doktrinë dhe ideologji nuk ka përfunduar, por është bërë më voluminoze në aksion dhe më masive në ambicje.
Ndoshta është momenti të shqyrtojmë bazat e kësaj politike dhe të vlerësojnë përsëri sesa ajo është në përputhje me realitetet e reja gjeopolitike.
Administrata e presidentit Xhorxh H.V. Busha diskutonte për zgjerimin e NATO-s në ish territorin sovjetik madje që para shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik. Këto diskutime bëheshin në një kohë që liderët perëndimorë dhe amerikanë i jepnin garanci Gorbaçovit se NATO-ja nuk do të zgjerohej në territoret e ish paktit të Varshavës pas tërheqjes prej aty të forcavëe sovjetike. Deri në vitin 1994 ShBA-të kishin miratuar në parim vendimin e zgjerimit të NATO-s drejt territoreve të Paktit të Varshavës.
“Nuk ka diskutim nëse NATO-ja do të pranojë antarë të rinj, por kur dhe në ç’mënyrë”, tha presidenti Bill Klinton në Pragë me 12 janar 1994. “Kjo i lë dyert e hapura për ecurinë më të mirë të mundshme për demokracinë, tregun e lirë dhe sigurinë në mbarë Europën”, tha Klintoni atëbotë.
PARTNERITETI PËR PAQE: Klintoni nuk synonte ta antagonizonte Moskën nëpërmjet zgjerimit të NATO-s. Shpresonte se do ndërtonte njëfarë partneriteti me udhëheqjen e Kremlinit dhe me këtë të siguronte se Rusia do të bënte reforma demokratike. Ai mendonte se ishte e nevojshme të ndërtohej në mënyrë urgjente një aleancë strategjike me reformistët rusë.
“Asgjë nuk mund të kontribuojë më shumë për lirinë, sigurinë dhe begatinë globale sesa përparimi paqesor dhe rilindja e Rusisë”, tha Klintoni me 1 prill 1993 në prag të udhëtimit të tij në Vankuver dhe takimit me liderin e atëhershëm rus Boris Jelcin. Rusia në fillim ishte fokusi kryesor i politikës së jashtme të Klintonit, por ndërkohë prioritetet ndryshuan meqënëse disa zyrtarë të administratës së tij ishin të mendimit se shtetet e Europës Lindore duhej më parë të stabilizoheshin dhe të konsolidonin reformat demokratike.
Kreatorët e ardhshëm të planit për zgjerimin e NATO-s- Ronald A. Asmus, Riçard L. Kugler dhe Stiven Larabi- i referoheshin asokohe luftërave jugosllave për të argumentuar tezën e tyre se Amerika duhej të veporonte vendosmërisht për të penguar formimin e një “harku krizash” në Europën Qendrore. Për ta bërë një gjë të tillë, Amerika duhej të ”ankorohej në Europë”, ndërsa NATO-ja duhej të zgjerohej në vakuumin e krijuar nga shpërbërja e Paktit të Varshavës. Ata bënin thirrje për një “marrëveshje të re strategjike amerikano-europiane” ku NATO-ja do të duhej të zgjeronte angazhimet e saj të sigurisë dhe të mbrojtjes në kufinjtë Lindorë dhe Jugorë të Aleancës.
Klintoni shpresonte se do të mund ta zgjeronte NATO-n dhe ndërkohë do të ndërtonte një partneritet të ri me Moskën. Plani i administratës së tij-Partneritet për Paqe (PfP), favorizohej nga estabilishmenti i Pentagonit. Megjithëse PfP nuk u përgjigjej kërkesave të disa shteteve europiane, ai ishte inkluziv dhe i mundësontë Uashingtonit që të punonte me ish klientët e Moskës- pa provokuar Kremlinin.
Presidenti rus Boris Jelcin ishte i entuziazmuar nga një ide e këtillë. Në një memorandum të Departamentit të Shtetit citohet që Boris Jelcini ti ketë thënë Voren Kristoferit se ajo ishte vërtetë një ide e shkëlqyer… “Thuaji Billit se jam i entuziazmuar nga kjo lëvizje brilante”. Klintoni në Pragë në vitin 1994 deklaroi se NATO-ja do të pranonte antarë të rinj.
Vendimi i tij u miratua edhe përkundër paralajmërimeve të përsëritura të mendjes diplomatike më brilante amerikane, ambasadorit të dikurshëm Moskw dhe në Beograd, Xhorxh F. Kenan, i cili e kritikoi këtë lëvizje të administratës. Ai pohonte se zgjerimi i NATO-s do të mbillte në mënyrë të paevitueshme farën e antagonizmit më rusët.
“Zgjerimi i NATO-s do të ishte gabimi më fatkeq i politikës amerikane në tërë erën e pas Luftës së Ftohtë. Mund të pritet që një vendim i këtillë do të nxisë tendencat nacionaliste, antiperëndimore dhe militariste në mendimin rus; se do të ndikojë negativisht në zhvillimin e demokracisë në Rusi; se do të rikthejë atmosferën e Luftës së Ftohtë në raportet mes Lindjes dhe Perëndimit dhe do ta lëvizë politikën e jashtme ruse në drejtime të cilat definitivisht neve nuk na shkojnë për shtat”, shkruante atëbotë Kenani.
Administrata e Klintonit thjesht i hodhi poshtë argumentet e Kenanit. Strob Talboti- i ashtuquajturi “dora ruse” e presidentit Klinton ishte i bindur se zgjerimi i NATO-s në Lindje nuk do të ndikonte negativisht në raportet me Moskën.
POLITIKA E DY SHINAVE: Në fund, Klintoni vendosi të vazhdojë me planin e tij të “politikës së dy shinave”: zgjerim të NATO-s krahas zhvillimit të njëkohëshëm të partneritetit me Kremlinin. Ai u përpoq që zgjerimin e NATO-s t’ia bënte sa më të këndshëm Moskës duke i foruar asaj antarsim në klubet ekskluzive ndërkombëtare. Kësisoj ai propozoi Këshillin e ri të përbashkët Rusi-NATO, ku Moska do të kishte të drejtë vote, por jo të drejtë për të vënë veton. Megjithëse e pranonte mangësinë bazë të këtij plani, ai gjithsesi vijoi më tej, me besimin se do të mund ta ngashnjente Jelsinin për ta pranuar marrëveshjen të cilën rusët e konsideronin të shpifur. Dhe, ndërsa Shtëpia e Bardhë ishte e suksesshmne në zgjerimin e NATO-s, doli se nuk pati sukses në integrimin e Rusisë në kuadrin e ri transatlantik të sigurisë.
Pasojat e kësaj politike nuk do të duken krejtësisht qartë deri në luftën ruso-gjeorgjiane të vitit 2008. Aksioni rus theksoi përfundimisht vijën e kuqe të Moskës se Kremlini- pas vëzhgimit pasiv të dy valëve të zgjerimit të NATO-s drejt kufinjve të saj- nuk do të pranojë më zgjerim të NATO-s drejt ish Bashkimit Sovjetik. Kritikët e qëndrimit amerikan e hodhën poshtë strategjinë dialoguese të administratës së Klintonit me Moskën si “veçanërisht budallaqe”. “Trajtim me spinaq”, e quante atë bashkëpuntorja e asaj kohe e Talbotit dhe ndihmës sekretarja e sotme për problemet europiane dhe aziatike Viktoria Nuland. “Duhet ti shihnim drejt e në sy rusët dhe tu thoshim se ne do të ecim përpara me ose pa ata”, shpjegonte Talboti. Nuk është befasi se Rusia nuk ishte aspak e kënaqur me metodat e Talbotit.
Një mënyrë e tillë e imponimit të dobësisë ruse u demonstrua edhe gjatë krizës kosovare të vitit 1999, kur Rusia u informua se çfarë synonte të bënte NATO-ja pavarësisht nëse asaj i pëlqente ose jo një gjë e tillë. Në atë kohë, ish ministri rus i punëve të jashtme Andrej Kozirev i tha Talbotit në një bisedë private në lidhje me Kosovën: “Mos na i hidhni më kripë plagës duke na thënë se është në interesin tonë të respektojmë urdhërat tuaja”.
Liderët Perëndimorë- në mënyrë të veçantë Klintoni- besonin se Kremlini do ti konsideronte beninje synimet e tyre. Ndërsa Rusia, aksionet amerikane dhe europiane, i shihte në një dritë tejet ndryshe. Moska e konsideronte zgjerimin e NATO-s si kërcënim- në mënyrë të veçantë kur ai kombinohej me ndërhyrjen në Kosovë në vitin 1999 dhe kjo pa mbështetjen e KS të OKB-së.
PAQË E FTOHTË: Kësisoj Klintoni ndërtoi skenarin e konfrontimit me Moskën, ndërsa Bushi dhe “agjenda e lirisë” e tij i shpunë marrëdhëniet me të në nivelin më të ulët të pas Luftës së Ftohtë, deri te Ukraina sot. Bushi vijoi me politikën ne zgjerimit të NATO-s në drejtim të republikave kyçe të ish BRSS-së- Ukrainës dhe Gjeorgjisë. Kjo ishte në kundërshtim me vijat e kuqe të Moskës, gjë e cila shkaktoi konfliktin në Gjeorgji dhe më vonë në Ukrainë.
Pra politika e Klintonit garantoi efektivisht konfrontimin me Rusinë në vazhdim- pikërisht ashtu si e kishte parashikuar Xhorxh Kenani. Ndërsa synimi i Bushit për konsolidimin e demokracisë në Europë ishte pika e fundit që shkaktoi derdhjen e gotës. Mossuksesi i integrimit të Rusisë në strukturën transatlantike të sigurisë dhe zgjerimi i NATO-s patën pasoja të tmerrshme. Jelsini paralajmëronte se imponimi i Rusisë për të pranuar zgjerimin e NATO-s do të shpjerë përsëri në Luftën e Ftohtë.
Sikurse e parashikonte Kenani, Kremlini filloi ti kundërvihej sulmeve të Perëndimit duke demonstruar forcë. Me sa duket Rusia ka synim ta korigjojë zgjidhjen e pas Luftës së Ftohtë- gjë që është pjesë e përpjekeve të Moskës për tu shfaqur si fuqi e madhe. Frika e Moskës u përforcua nga pjeswmarrja e Perëndimit në revolucionet e ngjyrosura në shtetet fqinjë me Rusinë. Kundërshtimi nga ana e Uashingtonit i asaj që konsiderohej “territor i privilegjuar” i Moskës brenda të cilit BRSS kishte ndikimin e tij më parë krijoi përshtypjen se ShBA-të nuk respektojnë ato që Kremlini i sheh si “interesa legjitime” të tij.
Kjo frikë u përforcua akoma më shumë me zgjerimin e NATO-s, gjë që parë nga perspektiva ruse ishte një lojë me shumë zero, në të cilën Moska gjithsesi ishte humbëse. Kremlini konstatoi se Perëndimi i kondsolidoi shumë shpejt fitoret e tij menjëherë pas tërheqjes së ushtrisë sovjetike nga Europa Lindore. Sipas konstatimeve të Kremlinit, ShBA-të e shfrytëzuan Rusinë në momentin kur ajo ishte më e dobët.
“Gabimi jonë më serioz në raportet me Perëndimin është se u besuam më shumë se ç’duhej, ndërsa juaji është se besimin tonë ju e morët si dobësi”, tha presidenti rus Vladimir Putin në një takim të Klubit Valdaj. Presidenti i Rusisë bëri gjithçka dhe ia arriti që të korigjojë sentimentalizmin e paraardhësit të tij dhe njëkohësisht të tregojë se Rusia nuk do ta lejojë NATO-n në kufinjtë e saj, dhe as nuk do të genjehet më nga Perëndimi.
Supozimi se zgjerimi i mëtejshëm i NATO-s në Lindje, në ish republikat sovjetike, i shterron potencialet e saj, nuk do të thotë akoma se do të pushojë zgjerimi i Aleancës Transatlantike. Juglindja e Europës është e vetmja zonë gri e integrimit europian dhe e sigurisë europiane e cila, për shkak të statusit të papërcaktuar, përfaqëson drejtimin natyror të zgjerimit të NATO-s.
Disa procese në këtë kuptim janë të dukshme që tani, në mënyrë të veçantë në Bosnjë e Hercegovinë.
[i] https://www.danas.rs/nedelja/evropska-kriza-i-prosirenje-nato/
Përktheu për Argumentum.al: Xhelal FEJZA
