Në Tiranë u prezantua libri i historianit azerbajxhanas Rizvan Huseynov, “Një histori e shkurtër e Albanisë së Kaukazit”, një studim kushtuar historisë, trashëgimisë së krishterë dhe fatit të Albanisë Kaukaziane, të njohur në burimet lindore si Aran.
Në qendër të veprës qëndron historia e Albanisë Kaukaziane dhe e Kishës Apostolike Albane, si dhe debati mbi trashëgiminë kulturore dhe identitare të këtij rajoni. Huseynov mbështetet në burime antike e mesjetare, dëshmi arkeologjike, mbishkrime dhe studime gjuhësore, duke e paraqitur librin si një përpjekje për të rishikuar disa prej interpretimeve historike mbi Kaukazin Jugor.
Një vend të rëndësishëm në argumentimin e autorit zë Kisha Albane, veçanërisht trashëgimia e Gandzasarit dhe monumentet e tjera të Karabakut. Sipas Huseynov, historia e kësaj trashëgimie duhet të studiohet përmes burimeve dhe kërkimeve ndërdisiplinore, ndërsa ai argumenton se ndryshimet politike dhe administrative të shekujve XIX–XX kanë ndikuar në mënyrën se si kjo trashëgimi është identifikuar dhe dokumentuar.
Më poshtë, Argumentum.al sjell të plotë kumtesën e autorit Rizvan Huseynov, mbajtur me rastin e prezantimit të librit në Tiranë:
Rizvan Huseynov: “Një histori e shkurtër e Albanisë së Kaukazit”
— Kumtesa e plotë e autorit —
Të nderuar organizatorë të aktivitetit, drejtues të Ambasadës së Azerbajxhanit në Shqipëri, drejtues të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, të dashur të ftuar dhe pjesëmarrës – jam i lumtur t’ju përshëndes të gjithëve dhe shpreh mirënjohjen time të madhe për organizimin e këtij prezantimi në këtë vend të mrekullueshëm.
Libri “Një histori e shkurtër e Albanisë së Kaukazit” përbën në vetvete një përpjekje për realizimin e një studimi kompleks, por të shkurtër historiko-publicistik, kushtuar një prej shteteve më të lashta në territorin e Azerbajxhanit – Albanisë Kaukaziane, e cila në burimet lindore njihet si Aran.
Dëshiroj të ndalem veçanërisht te kisha e lashtë albane e Shën Eliseut në fshatin Kish, në rajonin e Sheki-t në Azerbajxhan, e cila është paraqitur në kopertinën e librit tonë. Kjo kishë quhet “nëna e të gjitha kishave”, pasi besohet se është themeluar në shekullin I të erës sonë, gjatë periudhës apostolike të përhapjes së krishterimit në Kaukaz. Më vonë ajo është rindërtuar disa herë dhe tempulli që ekziston sot i përket shekullit XII. Të dhëna të vlefshme për historinë e kishës së fshatit Kish ka lënë kronikani alban i shekullit VII, Musa Kalankatli, në veprën “Historia e albanëve”. Ai e lidh ndërtimin e kishës së parë të krishterë në Albaninë Kaukaziane me emrin e Shën Eliseut dhe thekson: “…me frymëzimin e Shpirtit të Shenjtë, Eliseu u shugurua nga dora e Shën Jakobit, vëllait të Zotit, i cili ishte patriarku i parë i Jerusalemit. Pasi mori për pjesë të tij Lindjen, Eliseu u nis nga Jerusalemi … dhe, pasi arriti në Kish, shenjtori kryeprift ndërtoi një kishë dhe kremtoi Liturgjinë Hyjnore, duke ofruar Flijimin e pagjakshëm. Në këtë vend u themeluan kishat tona të para, u ngrit mitropolia dhe u përhap drita e besimit”.
Së fundmi mësova se fjala “Kish” në gjuhën shqipe do të thotë “kishë”. Çfarë rastësie! Më lejoni t’ju kujtoj se stili arkitektonik i kishës së Kishit është më i përhapuri mes kishave albane në Kaukaz. Ky stil është përvetësuar gjerësisht edhe nga kishat gjeorgjiane dhe armene të rajonit. Kam dëgjuar gjithashtu se disa kisha në Shqipëri janë të ngjashme me kishën në Kish.
Në veprën tonë kemi trajtuar temat e mëposhtme:
Trashëgimia e krishterë e Azerbajxhanit, origjina dhe historia e lashtë e Albanisë Kaukaziane, Albania Kaukaziane në antikitet, pastaj në shekujt III-VII, dhe më pas historinë e Albanisë Kaukaziane bazuar në librin e lashtë “Historia e albanëve” e Musa Kalankatli (Moisi Kalankatuy). Ne kemi trajtuar gjithashtu artin dhe arkitekturën, letërsinë dhe fenë albane. Ne kemi prekur edhe periudhën e forcimit dhe rolit unifikues të Patriarkanës albane të Gandzasarit në Mesjetë. Kjo ishte një periudhë rilindjeje për Kishën, kulturën dhe shtetshmërinë Albane nën sundimin e perandorive turke. Kemi përshkruar periudhën e dobësimit gradual dhe më pas shpërbërjes së Kishës Albane. Kemi trajtuar fatin tragjik të turqëve të besimit Alban dhe Gregorian Armen, si dhe kemi shqyrtuar në detaje rolin negativ të politikës dhe studimeve Kaukaziane të Rusisë Cariste mbi trashëgiminë e Albanisë Kaukaziane dhe Kishës. Në këtë punim ne prezantojmë disa gjetje kërkimore shkencore bashkëkohore.
Në kuadër të studimit kemi shqyrtuar etimologjinë e emrit “Albania” dhe kemi tentuar të vendosim paralelizma historiko-gjuhësore midis albanëve kaukazianë, shqiptarëve të Ballkanit dhe malësorëve skocezë të rajonit Alba. Vëmendje të veçantë i kemi kushtuar edhe toponimisë dhe etnonimisë turke të rajonit. Përshkruhet periudha e lindjes së Mbretërisë Albane në shekujt IV–III para erës sonë, përbërja e saj shumëfisnore dhe rezistenca ndaj legjioneve romake të Pompeut dhe Mark Antonit.
Një vend qendror në libër zë historia e Kishës Apostolike Albane, një prej kishave më të vjetra në botën e krishterë. Përshkruhet lindja e saj në shekullin I, pranimi i krishterimit si fe shtetërore në vitet 313–314 nën mbretin Urnair dhe lufta për ruajtjen e autoqefalisë. Libri përfshin periudhat e sundimit të dinastive të Aranidëve, Arsakidëve dhe Mihranidëve dhe përshkruan lulëzimin e shkrimit alban dhe ndërtimin e komplekseve monastike si Gandzasari, Khudavanku dhe Agoglan (Amarasi).
Trajtohen faqet tragjike të historisë së rajonit, nga presioni i Kalifatit Arab deri te përfshirja e rajonit në Perandorinë Ruse. Autorët e konsiderojnë si ngjarje kyçe dekretin e Nikollës I të vitit 1836, i cili, shfuqizoi Katolikozatin Alban dhe ua kaloi famullitë, tokat dhe arkivat Patriarkanës së Eçmiadzinit (Armenisë), çka çoi në fillimin e procesit të deetnizimit (armenizimit) të popullatës vendase albane.
Fundi i librit tonë është pozitiv, i kushtohet kërkimeve bashkëkohore në fushën e albanologjisë dhe procesit të ringjalljes institucionale të Kishës Albane në Azerbajxhanin e pavarur, mbi bazën e popullit alban – udinët.
Libri “Histori e shkurtër e Albanisë Kaukaziane” nuk është thjesht një kronikë e një shteti të zhdukur, por një përpjekje për rindërtimin historik dhe rivendosjen e identitetit qytetërues të një rajoni të tërë. Ne i vendosëm vetes një qëllim ambicioz: të pastrojmë historinë e Kaukazit Jugor dhe të Albanisë Kaukaziane nga shtesat ideologjike, falsifikimet dhe interpretimet e motivuara politikisht të shekujve XIX dhe XX.
Forca e kësaj vepre qëndron në natyrën e saj ndërdisiplinore. Ajo sintetizon dëshminë e autorëve antikë (Straboni, Plini), kronikave mesjetare (kryesisht “Historia e Vendit të Albanëve” të Musa Kalankatliut), gërmimeve arkeologjike në Mingaçevir dhe Gabala, dhe gjetjeve unike gjuhësore si Palimpsesti i Sinait (një Leksionar alban i shekujve IV-V).
Ideja qendrore e librit ka karakter detektiv-politik dhe sillet rreth tragjedisë së Kishës Autoqefale Albane. Ne demonstrojmë bindshëm se zhdukja e grupit etnik alban kaukazian nga hartat dhe dokumentet zyrtare në shekullin e 19-të nuk ishte rezultat i asimilimit natyror. Ishte pasojë e reformave të ashpra administrative dhe burokratike të Perandorisë Ruse në shekujt XIX dhe XX. Duke kërkuar të thjeshtonin pamjen etnike të Kaukazit të sapofituar, autoritetet perandorake, me një të rënë të lapsit, ia nënshtruan famullitë albane Katolikëve Armenë të Eçmiadzinit, duke nisur në mënyrë efektive një proces të deetnizimit institucional të albanëve. Si rezultat, një trakt i gjerë i kulturës materiale, arkitekturës (përfshirë Manastirin e Gandzasarit) dhe shkrimit u rishkrua dhe u përvetësua nga pala armene.
Vlera e veçantë e studimit qëndron në dokumentimin e elementit turk në trashëgiminë albane. Autori citon prova bindëse epigrafike (për shembull, një transkript të të dhënave arkivore të Akademikut I. Orbeli) që tregojnë bollëkun e emrave, titujve (atabekë, melikë) turq në monumentet mesjetare albane nga Karabahu dhe Siuniku (Zangezuri). Kjo përgënjeshtron mitin e izolimit të kulturës albane dhe e zbulon atë si një përzierje të gjallë dhe dinamike të traditave kaukaziane, turke dhe persiane.
Libri paraqet fakte unike që nxjerrin në pah disa nga kryqëzimet e trashëgimisë albane në Evropë, Ballkan dhe Kaukazin Jugor. Nuk kam dyshim se kjo do të jetë me interes për publikun dhe qarqet akademike shqiptare.
Libri përfundon me një notë optimiste dhe konstruktive. Sot, ndërsa kishat e lashta po restaurohen në nivel shtetëror në Azerbajxhan, dhe pasardhësit e drejtpërdrejtë të albanëve – Udinët – po rivendosin kishën e tyre autoqefale, historia e Albanisë Kaukaziane nuk është më një temë thjesht akademike. Shpresoj sinqerisht që kjo vepër modeste do të shërbejë si një themel i rëndësishëm intelektual për këtë ringjallje, duke i kujtuar bashkësisë ndërkombëtare se trashëgimia kulturore kërkon jo vetëm restaurimin e kujdesshëm të gurit, por edhe rivendosjen e drejtësisë historike.
Qendra jonë për Historinë e Kaukazit ka kryer një numër studimesh me pjesëmarrjen e specialistëve ndërkombëtarë në historinë dhe trashëgiminë e Albanisë Kaukaziane. Bazuar në veprat e studiuesve të njohur, përfshirë ata nga epoka sovjetike, dhe burime mesjetare, është vërtetuar plotësisht se Gandzasari, Khudavengu, Agoglani dhe kisha të tjera në Karabah janë pjesë e trashëgimisë kulturore, historike dhe shpirtërore albane. Tani kjo trashëgimi është kthyer në barkun e nënës së saj, është kthyer në Azerbajxhan, dhe ka ardhur koha për të kryer kërkime të thella dhe për të përfshirë më gjerësisht specialistë të huaj.
Veprat e studiuesve armenë dëshmojnë gjithashtu për origjinën autoktone albane të popullsisë së krishterë të Karabahut dhe deetnizimin e saj. Në veçanti, në veprën e tij të shekullit të XVIII-të, “Një histori e shkurtër e vendit të albanëve”, katolikosi alban i Gandzasarit, Esai Hasan Xhalal, tregon drejtpërdrejt përpjekjet e vazhdueshme të Eçmiadzinit për të përvetësuar fenë, kulturën dhe tokat albane.
Armenologu dhe akademiku i njohur gjeorgjian, i ndjeri Zaza Aleksidze, dhe një ekip studiuesish përkthyen mbishkrimin kryesor në murin e Katedrales së Shën Gjon Pagëzorit në Gandzasar, të porositur nga Princi Alban Hasan Xhalal Davla në vitin 1240. Falë këtij përkthimi të saktë, u bë e mundur të përcaktohej se katolikët albanë mbanin rangun më të lartë në botën e krishterë – rangun e patriarkanës. Në mbishkrim është përkthyer me saktësi për herë të parë titulli i udhëheqësit shpirtëror të albanëve: hayrapetuthetn nersisi aluanits katolikosi (nën patriarkatin e Nerses, Katolikosi i Albanëve), i cili shenjtëroi katedralen në Gandzasarit. Titulli i Patriarkut në mbishkrimin e përkthyer tregon se Kisha Albane ishte e pavarur në atë kohë dhe e ruajti autoqefalinë e saj deri në shekullin e XIX-të. Domethënë, qëndrimi i disa studiuesve se pas vitit 705 Kisha Albane e humbi përgjithmonë statusin e saj autoqefal është i gabuar.
Ndërsa përkthenim mbishkrimet e Gandzasarit nga vepra e cilësuar si e humbur “Mbishkrime të Gandzasarit dhe Avotsptukut” e Presidentit të parë të Akademisë së Shkencave të Armenisë sovjetike, I.A. Orbeli (1887-1961), zbuluam turqizma dhe një mbishkrim në alfabetin e kishës armene në gjuhën turke në Gandzasar dhe kisha të tjera në Karabah. Në librin e I.A. Orbelit “Vepra të zgjedhura”, studiuesi paraqet një mori provash, epigrafie dhe objektesh të trashëgimisë albane.
Sipas mbishkrimit kryesor në tempullin e Gandzasarit, titulli i sundimtarit alban Hasan Xhalal Dovla është renditur si “Atabek”, gjë që dëshmon gjithashtu rrënjët e tij turke. Mbishkrimet përmendin emrat e fisnikëve të tillë si Ulubek, dhe gratë dhe nënën e sundimtarit Hasan Xhalal – Arzu Khatun, Mina Khatun, Mama Khatun dhe të tjerë. Emrat Velixhan, Amirhasan, Atabek, Koçubek, Xhanibek, Xhalalbek dhe Aruz gjenden shpesh në mbishkrimet e Gandzasarit. Askund në këto mbishkrime nuk është fjala “Armeni” apo ndonjë referencë për rrënjët armene në emrat e të afërmve ose fisnikëve të sundimtarit.
Hulumtimi i kryer na lejon të konfirmojmë se Azerbajxhani është pasardhësi i drejtpërdrejtë dhe legjitim i trashëgimisë historike, kulturore dhe fetare të Albanisë Kaukaziane (Aran). Unë besoj se është shumë e rëndësishme që tema e mbrojtjes së trashëgimisë albane është zhvendosur nga qarqet e ngushta akademike në diskursin e hapur ndërkombëtar.
Katedralja e Gandzasarit, katedralja kryesore e Katolikosatit të pavarur alban, ruajti sovranitetin nga Eçmiadzini për pesëmbëdhjetë shekuj deri në fillim të shekullit të XIX-të. Pamja e saj aktuale është rezultat i dekreteve koloniale cariste në shekullin e XIX-të, të ndjekura nga ndryshime në pamjen e saj të jashtme dhe falsifikim i mbishkrimeve midis shekullit të XIX-të dhe fillimit të shekullit të XXI-të. Ky monument ilustron gjallërisht proceset e përvetësimit ideologjik dhe ndryshimit fizik të arkitekturës autentike albane.
Le të bëjmë përmbledhjen dhe të nxjerrim përfundimet: Azerbajxhani është pasardhësi i drejtpërdrejtë dhe legjitim i trashëgimisë historike, kulturore dhe fetare të Albanisë Kaukaziane (Aran). Monumentet e Karabahut pasqyrojnë historinë shekullore të grupeve etnike kaukaziane dhe turke, ndërsa pamja e tyre aktuale armene është rezultat i ndryshimeve të qëllimshme fizike në shekullin e XIX-të dhe fillimin e shekullit të XXI-të, që synojnë të dezinformojnë komunitetin ndërkombëtar, përfshirë qarqet akademike. Azerbajxhani ka kënaqësinë të kryejë kërkime të përbashkëta shkencore me studiuesit shqiptarë për të studiuar trashëgiminë unike të Albanisë Kaukaziane dhe kishën e saj të lashtë.
Me respekt dhe urimet më të mira për popullin dhe shtetin shqiptar, dhe falënderime të veçanta për Akademinë e Shkencave të Shqipërisë!
Miku juaj i madh, Rizvan Huseynov…
© 2026 Argumentum
