Robert Mobili*
Universiteti Shtetëror i Bakusë, bashkëpunëtor shkencor senior
Komuniteti i Krishterë Albano-Udin, kryetar i komunitetit
Azerbajxhani është një tokë e shenjtë që vlerëson diversitetin, duke treguar respekt ndaj të gjithë popujve dhe feve, si dhe duke mbrojtur të drejtat dhe liritë e tyre. Është një vend ku çmohet harmonia dhe bashkëjetesa, si dhe respektohet dinjiteti i çdo njeriu. Përbërja moderne shumëkombëshe dhe shumëkonfesionale e popullsisë së Azerbajxhanit është një realitet i formuar historikisht, i cili është krijuar nën ndikimin e proceseve objektive etno-demografike dhe etno-kulturore. Bashkëjetesa e bartësve të shumë kulturave dhe gjuhëve brenda territorit dhe në kuadër të një shteti të vetëm ka qenë karakteristikë e vendit tonë gjatë gjithë historisë së tij. Në mozaikun e këtij diversiteti, me interes të veçantë shkencor paraqiten udinët, si pasardhës të drejtpërdrejtë të albanëve të Kaukazit, të cilët praktikojnë fenë e krishterë të traditës ortodokse lindore. Ata janë ruajtësit e vërtetë të kulturës së lashtë të Albanisë së Kaukazit, të themeleve të saj kryesore të lashta – gjuhës, kulturës dhe fesë.
Megjithatë, krishterimi te udinët dhe Kisha e tyre janë të pamendueshme pa bartësit dhe besimtarët e saj, pra pa ata që praktikojnë islamin, judaizmin, krishterimin dhe zoroastrizmin. Historia e krishterimit në Albaninë e Kaukazit shtrihet në një periudhë prej gati dy mijë vjetësh. Popullsia e saj e larmishme, përfshirë edhe udinët, në periudha të ndryshme historike ka qenë nën sundimin e perandorive të mëdha, ndërsa territori ka pësuar ndarje administrative në provinca. Komunitetet e krishtera filluan të formoheshin këtu menjëherë pas fillimit të predikimit apostolik dhe martirizimit të apostullit Bartolomeu. Kjo na jep arsye të supozojmë se apostulli, personalisht ose nëpërmjet bashkëpunëtorëve të tij më të afërt, mund të ketë mbjellë i pari farat e Ungjillit në territorin e Albanisë së Kaukazit. Në rajone të ndryshme të vendit janë dokumentuar dhe zbuluar bazilika të krishtera të shekujve V–VI, ndërsa nga aktet e Koncileve Ekumenike dhe të Koncileve Lokale njihen edhe ipeshkvij të Albanisë së Kaukazit. Është ruajtur gjithashtu një listë pothuajse e plotë e katolikozëve albanë. Ekzistojnë dallime në arkitekturën e tempujve, në simbolikën e kryqit, në elementet e traditës së krishterë, në përfaqësimin e autoriteteve të larta shpirtërore, si dhe në vijimësinë e linjës së katolikozatit. Të dhënat e sipërpërmendura dëshmojnë për ekzistencën e një organizimi kishtar mjaft të zhvilluar, të praktikave të konsoliduara liturgjike, si dhe për krijimin e ipeshkvive të reja, krahas ruajtjes së atyre ekzistuese. Në vitin 313, njëkohësisht me Perandorinë Romake, krishterimi në Albaninë e Kaukazit u bë fe shtetërore, ndërsa territori i saj u nda në rajone administrative, të cilave u korrespondonin dioqeza të krishtera.
Politika koloniale e Rusisë cariste në Kaukazin e Jugut, në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, çoi në ndarjen e territorit historik të vendbanimeve të udinëve, ndërsa besimtarët e saj iu nënshtruan juridiksionit të Kishës armene-gregoriane, nëpërmjet Eçmiadzinit. Dëshmi për këtë është reskripti i carit Nikolla I, i datës 11 mars 1836, me të cilin u nënshkrua një “Rregullore e posaçme për Kishën armene-gregoriane”. Përballja në rritje ndërmjet Kishës albane të Kaukazit dhe Kishës armene, e cila kishte filluar që nga shekulli IX, çoi në faktin që, pas vitit 1836, Kisha Albane e Kaukazit u shfuqizua de facto dhe de jure, ndërsa pasuria e saj iu transferua Kishës armene. Pas shfuqizimit të Kishës Albane të Kaukazit, politika e qëllimshme e ndjekur nga Eçmiadzini, me mbështetjen e Rusisë cariste, çoi në përvetësimin e të gjithë trashëgimisë etnokulturore albane të Kaukazit, ndërsa besimtarët e saj iu nënshtruan një procesi të de-etnizimit dhe armenizimit.
Që nga shpallja e pavarësisë së Azerbajxhanit, në kuadër të transformimeve demokratike, në vend filloi një periudhë e re historike për rivendosjen e statusit të Kishës Apostolike Albane (Kaukaziane). Rënia e regjimit komunist u bë një shtysë e rëndësishme për procesin e restaurimit të kishave dhe objekteve të kultit të udinëve në Azerbajxhan. Filloi procesi i rindërtimit dhe rimëkëmbjes së Kishës së udinëve, si dhe i jetës së tyre fetare në tërësi. Përfaqësues të inteligjencës udine, në bashkëpunim me studiues të gjuhësisë dhe teologë, përkthyen në gjuhën udine shumë tekste kishtare, si dhe kapitujt kryesorë të Biblës. Gjuha udine u përfshi në mësimin e ciklit fillor të shkollave të mesme, si dhe në shërbesat fetare dhe liturgji. Meqenëse episkopati dhe metropolia e Kishës Albane të Kaukazit ishin shfuqizuar plotësisht gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX, udinëve praktikisht iu desh ta rindërtonin nga e para strukturën kishtare, duke përfshirë tempujt, institucionin e shërbesës fetare, traditën e shugurimit dhe kanonet e doktrinës kishtare. Disa kisha udine janë restauruar dhe konservuar, duke u ruajtur si monumente të kulturës dhe të trashëgimisë së Kishës Albane të Kaukazit.
Sot, të krishterët udinë përbëjnë një nga shembujt më domethënës të ruajtjes së kësaj trashëgimie në kuadër të modelit të multikulturalizmit dhe bashkëpunimit ndërmjet komuniteteve të ndryshme fetare dhe kulturore. Ndërsa Nidzh, si vendbanimi kompakt i udinëve, përbën një shembull të spikatur të kësaj bashkëjetese, duke krijuar një premisë dhe një bazë reale juridike për ruajtjen e status quo-së së Kishës Albane të Kaukazit në Azerbajxhan. Ndryshime të tilla nuk mund të kalojnë pa ndikuar edhe te besimtarët e Kishës sonë. Për këtë arsye, Komuniteti i Krishterë Albano-Udin i Azerbajxhanit, duke mbetur besnik ndaj Kishës-Mëmë, u bën thirrje besimtarëve të tij të mos u nënshtrohen tundimeve të kësaj bote, por, nëpërmjet lutjes, durimit dhe përulësisë së krishterë, të mbrohen nga tundimet dhe sprovat. Bashkëpunimi ndëretnik dhe ndërfetar kontribuon në forcimin e tolerancës ndërmjet përfaqësuesve të kombësive dhe komuniteteve të ndryshme që banojnë në territorin e Azerbajxhanit të sotëm, si dhe në edukimin e brezit të ri në frymën e tolerancës, diversitetit, respektit dhe dashurisë.
Kur udinët festojnë Pashkët ose Krishtlindjet, në tryezën festive ulen së bashku protestantë, hebrenj, të krishterë ortodoksë dhe myslimanë. Në vendbanim funksionojnë dy xhami dhe janë restauruar dy nga tri kishat. Ky përbën një fakt domethënës për Azerbajxhanin, ku restaurimi dhe rindërtimi i objekteve të kultit gjatë periudhës 2003–2024 është bërë një praktikë e zakonshme. Gjatë kësaj periudhe janë restauruar disa kisha në Sheki, në Oghuz, si dhe në vetë Nidzh-in. Në veçanti, Fondacioni Heydar Aliyev, në kuadër të programit «Adresa e tolerancës – Azerbajxhan», në shkurt të vitit 2020 filloi restaurimin e Kishës së së Shenjtës Mari, Nënës së Zotit, si dhe të oborrit përreth saj. Pavarësisht pandemisë së COVID-19 dhe Luftës 44-ditore të Karabahut, punimet u përfunduan në nëntor të të njëjtit vit dhe kisha iu dorëzua komunitetit udin. Në vitin 2017, në Nidzh u themelua parku-muze historiko-etnografik «Udin Ojac», kushtuar historisë dhe kulturës së udinëve. Gjatë kësaj periudhe, Fondacioni Heydar Aliyev ka restauruar, si dhe ka ndërtuar tri shkolla të reja dhe komplekse sportive. Misioni kryesor i Komunitetit të Krishterë Albano-Udin është studimi dhe promovimi i historisë së tij. Megjithatë, një ndër çështjet e rëndësishme mbetet edhe ringjallja e statusit të Kishës Albane të Kaukazit mbi bazën e komunitetit të krishterë udin, si i vetmi pasardhës juridik dhe historik i kësaj trashëgimie të pasur fetare. Në përfundim, mund të konstatohet se, për një person besimtar, identiteti fetar përbën një dimension më të rëndësishëm dhe më të thellë sesa identiteti qytetar. Komuniteti ynë, përballë sfidave dhe kërcënimeve të reja, synon t’i ndihmojë besimtarët e tij të integrohen në mënyrë harmonike në shoqërinë moderne të Azerbajxhanit. Ai i nxit ata të bashkëjetojnë në harmoni me përfaqësuesit e feve dhe popujve të ndryshëm dhe vepron si një faktor stabilizues në modelin e bashkëjetesës, duke kontribuar në ruajtjen dhe forcimin e marrëdhënieve paqësore në shoqëri.
__________________
*Shënim: Robert Mobili është bashkëpunëtor shkencor senior në Universitetin Shtetëror të Bakusë dhe kryetar i Komunitetit të Krishterë Albano-Udin në Azerbajxhan. Fjala e mësipërme u mbajt gjatë prezantimit në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë të librit “Një histori e shkurtër e Albanisë së Kaukazit”.
© 2026 Argumentum
