Bashko Jakshiç-Vreme
E djathta autoritare, me mbështetjen e Moskës dhe Uashingtonit, përpiqet me agresivitet të imponojë qëndrimet e saj, por seria e zgjedhjeve anembanë botës – e nisur në Hungari, dhe e përfunduar para pak kohësh në Serbi, Brazil, Izrael dhe Shtetet e Bashkuara – tregon se demokracia liberale, pas një dekade në ecje prapa, nuk dorëzohet.
Qëkur autokrati hungarez Viktor Orban shpiku termin “demokracia liberale”, raportet e organizatave të rëndësishme botërore dhe studimet akademike tregojnë se demokracia është në krizë. Rënia globale e ktheu atë në nivelin e vitit 1978. Vetëm shtatë përqind e njerëzve jetojnë në demokraci autentike. “Bota është në hijen në rritje të autokracisë”, paralajmëron Fridom Haus.
Dukuria e rritjes së konservatorëve, populistëve, sovranistëve, nacionalistëve dhe demagogëve ka shpjegimin e saj: pjesë të mëdha të shoqërive humbën besimin te institucionet. Qytetarët mendojnë se janë të përjashtuar nga procesi i vendimmarrjes dhe se elitat politike merren më shumë me veten se me nevojat e tyre. Soje nisën të votojnë për të djathtët, shpesh parti antiemigratore të cilat e polarizuan shoqërinë. Gjitçka është e shoqëruar me dobësimin e standarteve demokratike dhe dorëzimin e pushtetit në duart e atyre të cilët nuk kanë legjitimitet direkt zgjedhor – bankave qendrore, institucioneve transnacionale dhe korporatave.
E DJATHTA NË START TË ULËT
Sukseset zgjedhore të partisë së djathtë Alternativa për Gjermaninë në lindje të vendit dërguan valë shokuese nëpër Europë. Liderja e tyre Alis Videl momentalisht udhëheq një parti e cila ka dalë në kreun kombëtar duke kërcënuar se e djathta ekstereme mori pushtetin për herë të parë që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore.
Protesta dhe trazirat nëpër Francë, të shkaktuara nga politika ekonomike e Emanuel Makronit, po rritin seriozisht shanset që në zgjedhjet presidenciale të vitit 2027 të fitojë liderja e së djathtës ekstreme Marine le Pen.
Mund të ndodhë lehtësisht që në zgjedhjet parlamentare në Itali vitin e ardhshëm ta rimarrë mandatin e saj Gjorgja Meloni, kryeministrja e qeverisë më të djathtë në historinë e pasluftës në atë vend.
Në Britani partia djathtiste entiemigratore dhe antieuropiane Reform UK ka arritur që, në një kohë të shkurtër, nga lëvizje protestuese të rritet në parti politike e cila në vitin 2025 grumbulloi shumë donacione sesa konservatorët dhe laburistët sëbashku. Partia e Najxhell Farazhit deri vonë mbante vendin e dytë si opozita kyçe megjithëse, sipas anketimeve më të reja, ka rënë nën nivelin e laburistëve dhe torëve.
Konservatorët në Spanjë po përpiqen që, me ndihmën e partisë së ekstremit të djathtë Voks, të kapitalziojnë dy fatkeqësitë hekurudhore të këtij viti dhe të largojnë nga pushteti socialdemokratët e Padro Sançezit.
Në zgjedhjet aprlamentare në Slloveni në vitin 2026, në Çeki dhe në zgjedhjet parlamentyare në Poloni në vitin 2025, mbizotëruan forcat nacionaliste, në të vërtetë ngushtë. Trazirat aktuale në Poloni vërtetojnë ambicjet e klerao-nacionalistëve nga Partia e Ligjit dhe së Drejtës për t’u rikthyer në pushtet dhe të mundin kryeminsitrin liberal Donald Tusk.
SA ËSHTË LËKUNDUR DEMOKRACIA
Ndodh shoesh që zgjedhjet, madje edhe kur janë të lira, shfrytëzohen si rrjetë maskimi me të cilën mbulohet autoritarizmi, shkatërimi i shtetit të së drejtës dhe institucioneve të tij, eleminimi i të drejtave të njeriut dhe lirive mediatike, krijimi i klimës së frikës, përhapja e urrejtjes politike, etnike apo fetare.
Demokracia është lëkundur. Pas një kohe të gjatë po vinë sinjale inkurajimi. Gjenerata Zed e cila ka protestuar në Francë, Itali, Gjermani, Spanjë, Greqi apo Shqipëri kërkon më shumë shanse të barabarta. Disa prej tyre kanë mbartur parullat e përdorura më parë në Marok dhge Madagaskar. Revolta po përhapet edhe në Indi dhe Filipine, deri në Argjentinë dhe Kili. Forcat prodemokratike në mbarë botën po i tejkalojnë dallimet ideologjike në mënyrë që të krijojnë një front unik kundër estabilishmentit megjithëse janë ende larg nga ajo që kjo luftë të ketë përfunduar dhe të shpallet fitimtari.
Nëpërmjet zgjedhjeve të muajti prill 2026, në Hujngari, u fshi nga pushteti Orbani, i cili kishte shkatërruar demokracinë duke ruajtur fasadën e institucioneve zgjedhore. Autoritar në mbytjen e gjykatave, universitetit dhe mediave ai shkatërroi shtetin e së drejtës, ndërsa me qëndrimet e tij proruse dhe antiukrainase mori dhe e vërtetoi statusin e “deles së zezë” të Bashkimit Europian.
Është hapur fronti i betejës mes demokracisë dhe postdemokracisë. Peter Magjari arriti që rreth partisë së tij Tisa të grumbullojë një koalicion të gjërë politik e cila dënoi politikisht Orbanin, një prej frymëzuesve më të mëdhenj të së djathtës së krishterë, nacionaliste, antiemigratore, themeluesit të grupit të Patriotëve të Europës në Parlamentinm Europian dhe personazhit të dashur të Donald Trampit. Në brigjet e Danubit në Budapest festohet.
Në Suedi u zvoglua mbështetja e së djathtës ekstreme e soje në zgjedhjet e shtatorit fituan obsionet sociale dhe demokrate, vërtetë ngushtë, por në mënyrë domethënëse.
Por impulsi më i madh në demokracinë europianë arriti nga vendi i cili është vetëm kandidat për antarsim në BE – nga Serbia. Zgjedhjet treguan se sa e madhe është “fuqia e të pafuqishmëve”, sikurse shkruante Vaclav Haveli, sa e madhe është fuqia e rezistencës së organizuar qytetare e cila lidh grupet shoqërore të ndryshme herë herë edhe kontradiktore.
Koalicioni i studentëve dhe qytetarëve të cilët i mbështetën masivisht pohoi se është e mundur të çahet rrethi i mbyllur i fuqisë së pakontrolluar e cila e përfytyronte vetveten të pathyeshme.
ÇFARË E LIDH SERBINË DHE BRAZIL
U festua edhe në brigjet e Danubit në Beograd, ndërsa Serbia brenda një nate u shndërrua në fanar të demokracisë, shembull për të mësuar sesi, me qetësi madje në kushte zgjedhore larg të qënit të lira, të rinovohej përgjegjësia demokratike dhe të përmbysej rregjimi autokratik që mbyste lirinë.
Fitoroja solli në botë fytyra të reja dhe në agjendën nacionale vendosi tema të cilat pushteti i mundur i evitonte me fodullëk. Po ngrihen digat e shkatërruara institucionale, e soje në Serbi, si edhe në Hungari, nisi menjëherë demontimi energjik i sistemit të vjetër në përputhje me parimin se askush nuk është mbi ligjin. Serbia festohet si dritësjellëse e demokracisë, si një rreze e re drite në erërsirën djathtiste. Forcat liberale të Europës duhet t’i bashkohen Listës Studentore.
Po Atë ditë, majtisti Luis Injasio Lula da Silva, edhe përkundër gjithë parashikimeve, mundi në raundin e dytë të zgjedhjeve presidenciale në Brazil djathtistin Flavio Bolsonaro. Llulla, djali i fermerit analfabet dhe ish punëtorit në fabrikë, fitoi kësisoj mandatin e katërt, ekonominë më të madhe në Amerikën Latine i’a hoqi nga duart pushtetit autoritar dhe ndaloi prirjen kontinentale të fitores së populistëve të djathtë.
Lëvizjet e sukseshme prodemokratike po mësojnë të mos mbështeten në parimet abstrakte kushtetuese. Duke bërë këtë po fitojnë besimin e votuesve duke lidhur vlerat demokratike me çështjet e jetës së përditëshme, ekonominë, mbrojtjen shëndetsore, arsimin, luftën kundër korrupsionit.
“Ata që kanë të përbashkët Magjari (Peter Magjar-Hungari), Ilija Srdanoviçi (në vendin e parë të “Listës Studentore”- shën. i aut.) – edhe përkundër dallimeve të rëndësishme politike – është besimi themelor se duhen respektuar rregullat e lojës demokratike”, shkruan “Gardijani”. “Zgjedhjet duhet të jenë të ndershme, gjyqtarët dhe gazetarët duhet të punojnë të pavarur, ndërsa mekanizmi i kontrollit dhe ekuilibri ekzistojnë me arësye”.
Dy ditë pas Serbisë dhe Brazilit, u votua edhe në Izrael ku blloku i konservatorëve dhe i së djathtës ekstreme humbi shumicën në Kneset, por në rrugën nga autokracia e Benjamin Netanjahut ka dalë një pengesë.
Në Izrael ndarja politike në të majtë dhe në të djathtë është më pak e rëndësishme sesa ndarja sipas raportit ndaj çështjes palestineze, e për këtë opozita centriste përballet me dilemën historike: t’i përfshijë në qeveri përfaqësuesit e arabëve izraelitë dhe me këtë akt të kontribuojë në një demokraci cilësore në vendin i cili akuzohet për racizëm dhe apartejd.
U tregua se zgjedhjet, vërtetë mund t’i japin goditje autokratit në pushtet, por nuk janë të mjaftueshme për të shuar antagonizmin i cili ekziston ndaj palestinezëve.
DRIDHJE AMERIKANE E TRUALLIT POLITIK
Përfundimisht në këtë seri të vjeshtës i erdhi radha edhe Shteteve të Bashkuara dhe mezsgjedhjeve në të cilat fituan në mënyrë spektakolare, dhe shumë më bindshëm sesa pritej, duke marrë kontrollin mbi Dhomën e Përfaqësuesve dhe Senatin dhe kështu paralajmërojnë se do të bllokojnë politikën autoritare, militantiste, populiste dhe nacionaliste të Trampit. Kanë triumfuar edhe në territore tradicionalisht republikane në shtatë shtete federale, përfshirë edhe Teksasn, ku nuk kishin një senator tyrin që nga vitit 1988 dhe Kanzasin, ku prisnin qysh nga vitit i largët 1932.
Fitoren, të cilën nuk mund t’a ëndëronin, e solli populli i pakënaqur dy të tretat e të cilit besojnë se ShBA-të nuk po ecin në rrugën e duhur. Në mënyrë plebishitare hodhën poshtë realitetin alternativ të Trampit sipas të cilit ShBA-të po jetojnë në “Kohën e artë” (tingëllon e njohur), e ai u deklaron se është presidenti më i mirë në 250 vitet e historisë amerikane (gjithashtu tingëllon e njohur. Shënim i përkth: Autori aludon për ngjashmëri të këtyre frazave me ato të A. Vuçiçit.)
Rejtingu i Trampi është karmashitur në nivelin më të ulët historik prej 33-37 përqind të mbështetjes dhe ai nuk do të jetë më në gjendje të miratojë ligjet e qepura sipas masës së tij, as do të mund të ndalojë nisjen e hetimeve gjyqsore.
Zgjedhësit ndëshkuan partinë e sovranistit agresiv dhe demagogut narcizoid sepse mendojnë se, për përkeqësimin e jetës së tyre, është më përgjegjësi ai i cili e ka rrëmbyer autokratikisht tërë pushtetin, ka anashkaluar Kongresin, ka okupuar sistemin gjyqsor, ka bërë spastrime në Departamentin e Shtetit, Pentagon dhe shërbimet e informimit, ka sulmuar brutalisht emigrantët, ka shantazhuar universitetet elitë, ndërsa kundër mediave me predispozicion kritik ndaj tij ka kërkuar zhdëmtime prej miliarda dollarësh.
Trampit nuk i’a falin se me agresionin kundër Iranit dhe luftën globale doganore është fajtori direkt për inflacionin, shtrenjtimin e karburanteve, ushqimeve dhe shpenzimet e banimit.
Kanë ngelur të zbrazëta shtëpizat në kartën e Trumpit “Monopol” të cilën dëshironte t’a luante si tregtar pronash të paundshme. Ka kërcënuar se do t’a thajë kënetën e Uashingtornit dhe me pas Kongresi, i cili qëndron pas kësaj kënete, e thau pushtetin e tij ekzekutiv të pandalshëm në sajë të pjesëmarrjes më të madhe në votime që nga viti 1914.
Për faktin që Trampi hyn në vitin 2027 me Kongresin armiqësor ndaj tij në shpinë, është meritor vetëm ai. Sipas shembullit të Serbisë, një numur papritshëm i madh amerikanësh e vuri në majë problemin e korrupsionit. Dy të tretat e zgjedhësve mendojnë se presidenti, familja e tij dhe klika nga e cila rrethohet ai, përfshirë edhe Luginën e Siliciumit, janë më shumë të preokupuar se si të pasurohen sa më shumë, sesa të përkujdesen për gjendjen e kombit. Trampi, në mandatin e tij të dytë, e rriti pasurinë e tij me 2,2 miliardë dollarë dhe ka bërë më shumë transaksione në bursë sesa të gjithë antarët e Kongresit marrë sëbashku.
Trampi vazhdon të jetë president, por në dy vitet e ardhshme nuk do të jetë në gjendje të vazhdojë me autokracinë e tij të shkatërrojë me kaq efikasitet demokracinë amerikane. Erës së tij po vjen fundi, por ai deri me 20 janar të vitit 2029, data e inaugurimit të presidentit pasarëdhës, do të testojë në maksimum limitet e fuqisë presidenciale. Autokratët nuk pajtohen me humbjet.
CILI ËSHTË PASARDHËSI
Grupimi i demokratëve në parlamentin Europian tashmë ka vendosur në faqen e tij në “Iks” fotografitë e Orbanit, Vuçiçit, Netanjahut dhe Trampit me pyetjen “Cili është pasardhësi?”. Kandidatët janë emëruar: kryeministri shqiptar Edi Rama, kryeministri sllovak Robert Fico, kryeministri çek Andrej Babish, kryeministrja italiane Gjorgja Meloni dhe në vendin e fundit është kryeministri indian Narendra Modi.
Disa demokraci shkatërrohen, disa rikthehen në mënyrë që pas betejës të dalin më të forta. Shembujt nga pjesë të ndryshme të botën ofrojnë optimizëm, japin mesazhin se autokracia nuk është fati i paanashkalueshëm dhe se rezistenca e shoqërive mund t’i ndryshojë rrymat politike. A do të jetë kështu edhe në vitin 2027, kur në kutitë e votimit do të shkojnë francezët, italianët, spanjollët, finlandezët, polakët, sllovakët dhe grekët?
Një pjesë më rëndësi e botën feston rënien e autoritarëve, por jemi ende larg asaj që lufta të ketë përfunduar. Fakti se autokratët dhe populistët nacionalistë pasi erdhën në pushtet në Hungari, Serbi, Izrael dhe në vende të tjera dhe se qëndruan më shumë se një dhjetëvjeçar, na kujton se despotët mund të rikthehen.
Me sa duket, politika është perpetuum mobile. Sistemi i demokracisë tregoi rezistencën e tij, ndërsa opinioni publik vërtetoi vendosmërinë që zëri i tij të dëgjohet. Fillimi i ri për Hungarinë, Serbinë, Brazilin, madje dhe për Amerikën, është i mjaftueshëm për të paralajmëruar se viti 2026 mund të interpretohet si viti në të cilin demokracia u’a ktheu goditjen autokratëve.
Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
© 2026 Argumentum




















































