Kultura iraniane është një nga më të vjetrat në të gjithë botën dhe ka ndikuar në kultura si Italia, Maqedonia, Greqia, Rusia, Gadishulli Arabik dhe pjesë të Azisë!
Gjuha kryesore në Iran, (ish Persia), është farsi. Është një degë e gjuhëve indo-iraniane e cila është një grup i gjuhëve indo-evropiane. Gjuha persiane u bë instrumenti kryesor letrar për shumë poezi dhe vepra fetare. Para themelimit të Islamit në Iran, Persianët shquhen për zhvillimin e një prej feve më të vjetra monoteiste, Zoroastrianizmit.
Identiteti
Të gjithë kanë një të tillë, por pas pushtimit arab të Persisë, shumë nga njerëzit e saj u ndjenë të humbur. Siç citoi Shahrokh Meskoob, “Identiteti është një çështje reaktive dhe vëmendja ndaj vetvetes bëhet më kuptimplotë në raport me të tjerët”.
Persianët tani kishin një zgjedhje, ata mund të pranonin një kulturë të re, duke përfshirë kombësinë, gjuhën (arabe) dhe fenë (islamin), ose mund të mbanin fort atributet unike që përbëjnë identitetet e tyre persiane. Kushdo që ka dëgjuar për krenarinë persiane e di se ata luftuan për të mbetur si persianë, jo arabë.
Islami përfundimisht e zhvendosi fenë vendase Zoroastriane, megjithatë, Persianët mbajtën identitetin e tyre përmes gjuhës, letërsisë dhe arteve të tyre, të cilat do të diskutohen më në detaje më vonë. Konfuzioni midis dy etnive duket se lind nga feja e tyre e përbashkët e Islamit. Islami nuk është një komb, as një grup etnik. Është vetëm një fe. Ashtu si afrikano-amerikanët dhe japonezët mund të jenë të krishterë, persët dhe arabët mund të jenë myslimanë.
Gjuha
Gjuha kryesore në Iran, ish Persia, është farsi.
Është një degë e gjuhëve indo-iraniane e cila është një grup i gjuhëve indo-evropiane.
Farsi, gjuha zyrtare e Iranit, është historikisht një nga gjuhët më të spikatura të Lindjes së Mesme dhe rajoneve të zgjeruara. Përveç Iranit, farsi flitet në Afganistan, Taxhikistan dhe në malet Pamirs. Shumica e popullsisë së Iranit flet indo-iraniane, por edhe disa flasin gjuhë semite dhe turke.
Duke mbajtur gjuhën e tyre amtare, Persianët zgjeruan natyrën e Islamit nga një fe me origjinë primare arabe në një fe botërore më gjithëpërfshirëse. Gjuha persiane u bë instrumenti kryesor letrar për shumë poezi dhe vepra fetare.
Poezia persiane
Poezia persiane është një nga poezitë më të bukura në botë dhe Persianët kultivuan katër lloje unike të poezisë; “epika”, “gasidehu” një poemë qëllimi, “masnavi” një poemë narrative dhe “gazali” një poemë lirike.
Në shekujt 13 dhe 14, Saadi, Rumi dhe Hafëzi përsosën poemat gazale, lirike, por të mbushura me pasion. Dhe Masnavi i Rumiut konsiderohet si një nga veprat më të bukura letrare persiane, nëse jo nga të gjitha shkrimet islame.
Ferdowsi
Ferdowsit, autorit të Shahnameh-së, iu deshën 35 vjet për të shkruar poemën e tij epike për heronjtë e Persisë së Lashtë.
Shahnameh ose “Libri i Mbretërve” është një poemë e gjatë epike e shkruar nga poeti persian Ferdowsi që është eposi kombëtar i Persisë së Madhe.
Shahnameh është poema epike më e gjatë në botë e shkruar nga një poet i vetëm.
Ai përbëhet nga e kaluara mitike dhe disa historike e 50 mbretërve persianë nga krijimi i botës deri në pushtimin arab të Iranit në shekullin e VII.
Shahnameja përmban 62 tregime, të treguara në 990 kapituj me 50.000 çifteli të rimë. Ai është i ndarë në tre pjesë: epoka mitike, heroike dhe historike.
Arti Persian
Arti pers ose arti iranian ka një nga trashëgimitë më të pasura të artit në historinë botërore. Arti i Persisë së lashtë përfshin arkitekturën, pikturën, thurjen, qeramikën, kaligrafinë, përpunimin e metaleve dhe skulpturën nga mbretëria e hershme e Iranit në Azinë jugperëndimore.
Qilima persiane
Veprat më të shquara të artit persianë shihet në qilimat mjeshtërore të endura.
Tapeti persian konsiderohet si më i miri në kategorinë e tij. Irani është prodhuesi dhe eksportuesi më i madh në botë i qilimave të punuar me dorë, duke prodhuar tre të katërtat e prodhimit të përgjithshëm botëror. Gërshetimi persian lulëzoi në gjysmën e dytë të shekullit të 15-të gjatë Dinastisë Safavide.
Qytetet e Ardabilit, Tabrizit, Kashanit dhe Isfahanit janë prodhuesit kryesorë të qilimave persiane. Ekranet shumëngjyrëshe janë zakonisht dizajne të marra nga kopertinat e librave, por gjeografia mund të ndikojë gjithashtu në tapiceri. Në Tabriz, për shembull, shumë prej qilimave janë bërë për lutje dhe përmbajnë një lloj medaljeje të centralizuar.
Në veri, ku hortikultura është e barabartë, qilimat janë thurur për të përfaqësuar kopshtet persiane.
Shumë pyesin veten pse një qilim i thjeshtë mund të jetë një mall kaq i shtrenjtë, por edhe endësi më i aftë persian mund të lidhë vetëm 12,000 nyje në ditë dhe me shumë qilima që përmbajnë mbi një milion nyje, kryeveprat artistike të punuara me dorë mund të marrin më shumë se një vit për t’u bërë.
Kaligrafia persiane
Kaligrafia është arti i formimit të simboleve të bukura me shkronja duke përdorur një sërë aftësish dhe teknikash për pozicionimin dhe mbishkrimin e fjalëve në mënyrë që ato të jenë në harmoni.
Nas’taliq
Mir Ali Tabrizi ishte një kaligraf i shquar iranian në shekullin e 14-të. Ai është përgjegjës për shpikjen e stilit të kaligrafisë Nas-Taliq. Ai kombinoi dy shkrime kryesore të kohës së tij Naskh dhe Taliq dhe krijoi “Nas’taliq”.
“Nas’taliq” është stilet më të njohura në mesin e shkrimeve klasike të kaligrafisë persiane. Njihet si “Nusja e Shkrimeve të Kaligrafisë”. Edhe stili i dytë popullor i kaligrafisë persiane, d.m.th. “Nas’taliq kursive” ose “Shekasteh Nas’taliq” ndjek dukshëm të njëjtat rregulla si Nas’taliq, me më shumë fleksibilitet.
/persiansarenotarabs.com/
Përshtati në shqip: Argumentum.al
