Në përgjigje të përshkallëzimit të shtuar të situatës politike dhe të sigurisë në Kosovë, IFIMES ka përgatitur një analizë të zhvillimeve aktuale. Nga analiza gjithëpërfshirëse e titulluar “Kosova 2023: A është e realizueshme ‘rezistenca serbe’ në Kosovë?” nxjerrim në pah gjetjet kryesore dhe më interesante.
Janë mbledhur takime të shumta shumëpalëshe për të diskutuar situatën në Kosovë. Së fundmi në Granada u zhvillua Samiti i Komunitetit Politik Evropian. Kosova ishte në fokus, edhe pse vetëm deklarativisht, pasi nuk u ndërmorën asnjë hap thelbësor për tejkalimin e krizës ekzistuese dhe uljen e tensioneve. Samiti i ardhshëm i Procesit të Berlinit në Tiranë nuk ka gjasa të japë një zgjidhje për Kosovën, pasi Gjermania është kryesisht pjesë e problemit në Kosovë, sesa pjesë e zgjidhjes.
Përshkallëzimi i krizës në Kosovë kulmoi me një incident të izoluar të armatosur në qytetin e Banjskës më 24 shtator 2023, ku një grup serbësh vendas u përleshën me policinë e Kosovës. Ajo që dihet aktualisht është se ish-nënkryetari i Listës Serbe, Milan Radoiçiq, e ka pranuar praninë e tij në Banjska me një grup individësh. Sipas deklaratës së tij, qëllimi i tij ishte të inkurajonte “popullsinë serbe në atë rajon për t’i ofruar rezistencë terrorit të përditshëm të cilit i nënshtrohen”. Pasojat e konfliktit të Banjskës rezultuan në humbjen e jetës së një polici të Kosovës dhe atë të tre. Serbët.Që atëherë, qeveria e Kosovës vazhdimisht ka kërkuar sanksione kundër Serbisë, duke e akuzuar atë për bashkëpunim në sulmin ndaj policisë së Kosovës, ndërsa KFOR-i vazhdimisht ka hedhur poshtë mundësinë e ‘marrjes së detyrave policore’ nga policia e Kosovës. Në këtë pikë, përfaqësuesit e BE-së, SHBA-së, si dhe KFOR-it dhe EULEX-it, kanë pohuar synimin e tyre për të pritur rezultatet e hetimit para se të ndërmarrin veprime ose të shqyrtojnë masat e mundshme në lidhje me Beogradin.
Tensionet në veri të Kosovës janë ndezur pas zgjedhjeve të jashtëzakonshme lokale të mbajtura në katër komuna me shumicë serbe (Mitrovicë, Leposaviq, Zveçan dhe Zubin Potok), të cilat u bojkotuan nga popullata serbe dhe partia e tyre kryesore politike, Lista Serbe. Në krye të komunave ku serbët etnikë janë shumicë, kryetarë komunash janë emëruar shqiptarët etnikë.
Më pas, bashkësia ndërkombëtare ka pranuar se miratimi i zgjedhjeve jolegjitime të jashtëzakonshme lokale në katër komuna me popullsi kryesisht serbe, dhe emërimi i shqiptarëve etnikë si kryetarë komunash në komunitetet serbe, ka përkeqësuar krizën ekzistuese dhe ka destabilizuar situatën në Kosovë.
A është e realizueshme ‘rezistenca serbe’ në Kosovë?
Situata në Kosovë është lënë në hije nga intensiteti i shtuar i konfliktit në Ukrainë, ngjarjet në Nagorno-Karabakh dhe operacionet ushtarake të Hamasit (Stuhia Al-Aksa) që synojnë Izraelin. Një shqetësim i veçantë është situata politike dhe e sigurisë në Ballkanin Perëndimor, e cila qëndron në gjendjen më të pasigurt që nga ndërprerja e armiqësive të armatosura. Komuniteti ndërkombëtar ka bërë lëvizje të shumta të gabuara dhe të pamenduara, jo vetëm në Kosovë por edhe në Bosnje dhe Hercegovinë, ku pritet përshkallëzimi i mëtejshëm. Përpjekjet e Bashkimit Evropian për të lehtësuar dialogun nuk kanë dhënë asnjë rezultat. Misioni i dështuar i EULEX-it dhe vendosja e pajustifikuar e njësive të specializuara ROSU në komunitetet serbe në veri të Kosovës kanë gjeneruar tensione që mbartin potencialin për përshkallëzim në një konflikt të armatosur më të rëndësishëm nëse lihet i pazbutur. Për krahasim, tensionet u rritën në mënyrë të ngjashme në Gaza, ku qeveria më e djathtë në historinë e Izraelit ka miratuar masa shtypëse kundër popullatës lokale, duke shpërfillur rezolutat e Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe marrëveshjet e pranuara. Në dritën e kësaj situate, mund të bëhen paralele me Kosovën dhe metafora e Kosovës si ‘Izraeli Evropian’ nuk përdoret rastësisht, me popullsinë vendase serbe që merr një rol të ngjashëm me palestinezët. Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së është pezulluar dhe edhe pse misioni i OKB-së (UNMIK) funksionon zyrtarisht dhe vazhdon të dorëzojë raporte të rregullta dy herë në vit në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, ai nuk përfshihet në ekzekutimin e Rezolutës 1244. Një raport i statusit për Kosovën, e planifikuar të paraqitet në Këshillin e Sigurimit të OKB-së më 18 tetor, ka të ngjarë të përgatitet më mirë nga organizata të shumta joqeveritare që veprojnë në rajon, pasi UNMIK-u, në kapacitetin e tij aktual, nuk gjen më justifikim për praninë e tij në Kosovë.
Analistët kanë ngritur shqetësime në lidhje me përshkallëzimin e mundshëm të situatës. Një zhvillim i fundit është emërimi i gjeneralit turk Özkan Ulutaş si komandant i misionit NATO/KFOR, me mandat për të garantuar sigurinë në të gjithë territorin e Kosovës. Dislokimi i Njësive Speciale të Policisë së Kosovës (ROSU) në pjesën veriore të Kosovës është i padëshiruar pasi përforcon tensionet dhe ndez situatën, pasi përbërja e tyre nuk përputhet me strukturën etnike të popullsisë në veri të Kosovës. Për më tepër, KFOR-i gjithashtu mund të kishte çmontuar çdo pengesë që mund të ishte ngritur. Është e domosdoshme të shmanget një debakli i komunitetit ndërkombëtar, veçanërisht i BE-së, për të ruajtur paqen dhe për të ruajtur besueshmërinë e vetë komunitetit ndërkombëtar, i cili, për shkak të disa veprimeve të tij, po bëhet gjithnjë e më shumë pjesë e problemit në Ballkani Perëndimor, përfshirë Kosovën. Dështimi për ta bërë këtë nuk e përjashton mundësinë dhe kërkon kujdes në lidhje me inicimin e ‘rezistencës serbe’, një përgjigje spontane e qytetarëve ndaj kushteve të paqëndrueshme dhe të patolerueshme mbizotëruese.
Ku kanë shkuar mbi 2.5 miliardë euro nga paratë e taksapaguesve të BE-së?
Besueshmëria e Bashkimit Evropian në Kosovë ka arritur nivelin më të ulët historik. Kjo rënie e reputacionit nuk i atribuohet ndërhyrjes së administratës së SHBA-së në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës, por më tepër nga disa shtete anëtare që delegojnë të dërguarit e tyre, duke sfiduar kështu autoritetin e BE-së dhe duke minuar rolin e saj. Shtetet e Bashkuara mbajnë një pozicion kritik në finalizimin e dialogut, veçanërisht në fazën që çon në një marrëveshje përfundimtare. Shfaqet një pyetje me vend: a ka ende kuptim që BE-ja të vazhdojë rolin e saj ndërmjetësues në dialog, duke pasur parasysh se ka kaluar më shumë se një dekadë nga nënshkrimi i Marrëveshjes së Brukselit dhe me pak përparim për të treguar? Një përgjigje pragmatike do të sugjeronte që BE-ja ka përmbushur rolin e saj ndërmjetësues në dialogun ndërmjet Beogradit zyrtar dhe Prishtinës dhe është e nevojshme të hulumtohet një zgjidhje e re e qëndrueshme.
Roli i misionit të OSBE-së në Kosovë në organizimin e zgjedhjeve të fundit jolegjitime lokale në katër komuna në veri të Kosovës (Mitrovicë, Leposaviq, Zveçan dhe Zubin Potok) po nënvlerësohet, pavarësisht kontributit të tij të drejtpërdrejtë në përshkallëzimin. Shtrohet pyetja: kush e mban përgjegjësinë për lehtësimin e zgjedhjeve të tilla jolegjitime lokale, sidomos kur ishte e qartë se popullata serbe do të abstenonte nga pjesëmarrja? Aktualisht, përfaqësuesit ndërkombëtarë po avokojnë për një raund të ri të zgjedhjeve lokale në veri të Kosovës. Duke pasur parasysh veprime të tilla dhe ndërrime të shpejta në pozicionet e tyre, nuk është befasi që bashkësia ndërkombëtare po përballet me një debakli në Kosovë.
Forcat ndërkombëtare të NATO/KFOR-it luajnë një rol jetik në sigurimin dhe ruajtjen e sigurisë në Kosovë. Megjithatë, ata bënë një gabim kritik duke lejuar në heshtje dislokimin e Njësive Speciale të Policisë së Kosovës (ROSU) në veri të Kosovës, një veprim që nuk do të duhej të ndodhte pa autorizimin e qartë të KFOR-it dhe që shtoi shqetësimet e komunitetit serb. Aty ku është prezent KFOR-i, nuk ka nevojë për ROSU.
Deri më sot, Bashkimi Evropian ka shpenzuar në masë të madhe rreth 2.5 miliardë euro nga paratë e taksapaguesve të BE-së në Kosovë. Në dritën e misionit të dështuar të EULEX-it, pyetja është se kush do të mbajë përgjegjësi për shpenzimin e një sasie kaq të konsiderueshme të fondeve të taksapaguesve të BE-së?
Analistët pretendojnë se disa vende anëtare të BE-së janë në rrezik të përsërisin një gabim të mëparshëm të kryer tre vjet më parë kur vendosën sanksione të pajustifikuara ndaj Bjellorusisë. Në atë kohë, Bjellorusia ishte relativisht e distancuar nga Rusia, por sanksionet e vendosura nga BE pa dashje e shtynë atë në përqafimin e Rusisë së Vladimir Putinit. Ka spekulime se disa vende anëtare të BE-së synojnë të përsërisin këtë gabim në lidhje me Serbinë dhe presidentin e saj, Aleksandar Vuçiq, duke menduar për vendosjen e sanksioneve. Veprime të tilla mbajnë potencialin për ta tërhequr në mënyrë të pakthyeshme Serbinë drejt Rusisë, me gjasë që të çojnë në largimin përfundimtar të Serbisë nga BE-ja. Kjo, nga ana tjetër, mund të sinjalizojë përfundimin e procesit të zgjerimit të BE-së në Ballkanin Perëndimor.
Dhuna nuk duhet të jetë rruga drejt zgjidhjes së status quo-së
Situata ekzistuese në Kosovë nuk mund të shihet bardh e zi, duke pasur parasysh kompleksitetin e saj të qenësishëm. Aktorë të ndryshëm po kontribuojnë në destabilizimin e situatës. Edhe Bullgaria është e angazhuar në mënyrë aktive në Kosovë, duke u përpjekur për të pohuar praninë e bullgarëve autoktonë, veçanërisht në zonën e Gorës dhe Dragashit, duke u ofruar vendasve shtetësinë bullgare dhe dokumente shoqëruese, që u mundësojnë atyre të jetojnë dhe punojnë në vendet e BE-së. Në shënjestër të veçantë janë goranët, si dhe banorët e tjerë në atë rajon.
Historia po përsëritet në Kosovë dhe serbët dhe shqiptarët kanë ndërruar rolet. Në të kaluarën, represioni i regjimit të Millosheviçit i imponoi popullatës shqiptare, por tani, situata është përmbysur.
Analistët pretendojnë se dhuna nuk duhet të shërbejë si mjet për të zgjidhur status quo-në e paqëndrueshme dhe se çarmatimi i banorëve të Kosovës është imperativ. Vlerësimet tregojnë se mesatarisht çdo banor në Kosovë posedon nga një armë zjarri. Kjo është pasojë e konflikteve të fundit të armatosura, tensioneve të vazhdueshme, ndjenjës mbizotëruese të frikës dhe prirjes tradicionale të shqiptarëve dhe serbëve për armë zjarri, të ndërthurura thellë me trashëgiminë e tyre kombëtare dhe afinitetin për armatimin. Çarmatimi i popullatës nuk duhet t’i nënshtrohet keqpërdorimit apo aplikimit selektiv. Ai duhet të zbatohet për të gjithë banorët e Kosovës me krijimin e një regjistri të unifikuar për mbajtësit e lejeve për armë zjarri, në përputhje me standardet dhe rregulloret e respektuara në vendet e zhvilluara. Prandaj, është thelbësore të parandalohet dhe të shmanget një ngjarje e ‘Banjskës së Re’ dhe potenciali i afërt për një konflikt të ri në Kosovën veriore.
Aspiratat e Edi Ramës për bashkimin e Shqipërisë me Kosovën
Kryeministri shqiptar Edi Rama shpreh periodikisht aspiratat apo synimet e tij drejt një projekti kombëtar të Shqipërisë së Madhe, duke thënë se objektivi dhe ambicia e karrierës së tij është bashkimi i Shqipërisë dhe Kosovës, duke mohuar çdo interes personal. “President i Shqipërisë dhe Kosovës?! Kjo nuk është në planet e mia! Bashkimi i Shqipërisë me Kosovën, po! Kjo është aspirata”, tha Rama. Përgjegjësia tani qëndron tek autoritetet në Prishtinë. Nëpërmjet veprimeve dhe deklaratave të tyre, ata duhet të punojnë drejt prosperitetit të Kosovës dhe të gjithë qytetarëve të saj duke nxitur harmoninë multietnike dhe një shoqëri gjithëpërfshirëse, në vend që të ndezin më tej situatën tashmë të paqëndrueshme me deklarata që mbrojnë bashkimin e Shqipërisë dhe Kosovës. Kosova tashmë është subjekt i masave kufizuese të Bashkimit Evropian, të vendosura si masë paraprake, të cilat kanë rezultuar në dëme që kalojnë gjysmë miliardë euro.
Analistët besojnë se me veprimet e tij specifike, Edi Rama po i shkakton dëm Kosovës si në marrëdhëniet ndërkombëtare ashtu edhe në ato të brendshme. Një rol të ngjashëm ka marrë edhe presidentja ‘përfolëse’ e Kosovës, Vjosa Osmani, kur i bën thirrje Spanjës dhe Greqisë, vende që nuk e kanë njohur pavarësinë e Kosovës, të vendosin sanksione ndaj Serbisë, gjë që po përballet me tallje në qarqet ndërkombëtare. Idetë dhe synimet e rrezikshme për bashkimin e Shqipërisë dhe Kosovës mund të shkaktojnë një reaksion zinxhir në rajon dhe të nxisin konflikte të reja. Rruga drejt sigurimit të paqes dhe stabilitetit në Kosovë varet nga zbatimi gjithëpërfshirës i marrëveshjeve të nënshkruara më parë dhe marrëveshjeve të arritura. Qeveria e Kosovës po përfiton nga incidenti i armatosur në Banjska si një mundësi për t’iu shmangur detyrimeve të saj sipas Marrëveshjes së Brukselit në lidhje me themelimin e Komunitetit të Komunave Serbe (CSM) dhe organizimin e zgjedhjeve të reja në veri të Kosovës, që synojnë kthimin e Serbisë. popullsia në kuadrin institucional./IFIMES
Ljubljana/Washington/Bruksel/Prishtinë, 12 tetor 2023
/Përshtati në shqip: Argumentum.al
