Tomislav Shoštariç[i]
Përveç faktit se para zgjedhjeve pati deklaruar se, nëse zgjidhet përsëri si president i Amerikës, lufta në Ukrainë do të përfundojë brenda një dite, nuk dihet sa është marrë, nëse është marrë ndopak, seriozisht me çështjen e Ukrainës Donald Trampi. “Nuk mund t’u jap planet, sepse nëse u’a jap këto plane, nuk do të mund t’i përdor”, tha Trampi gjatë fushatës parazgjedhore, i pyetur mbi planet konkrete për ndalimin e luftës në Ukrainë.
I pari që zbuloi diçka mbi planet për Ukrainën të presidentit të sapozgjedhur, megjithëse gjithçka në parim dhe në mënyrë të paqartë, ishte zëvendëspresidenti i ardhshëm JD Vance gjatë fushatës zgjedhore. Vance tha se një nga rrugët drejt zgjdhjes paqesore të konfliktit mund të ishte vendosja e linjës së ndërkufizimit, e cila mund të bëhej zonë e demilitarizuar. Kjo zonë e demilitarizuar, sikurse tha, do të mund të forcohej shumë, në mënyrë që Rusia të mos sulmojë përsëri. Sipas fjalëve të tij, Urkaina në kuadër të planit të paqes do të ruante pavarësinë e saj në këmbim të neutralitetit, gjë që do të thotë se nuk do të mund të antarsohet në NATO ose në “institucione aleance” të tjera, por deklaroi se linja momentale e ndërkufizimit do të mbetet, gjë që do të implikonte faktin se Ukraina nuk do t’i rimarrë territoret që i ka pushtuar Rusia, gjë që do të thotë rreth 20 përqind të sipërfaqes së përgjithshme te vendit.
Tani duket se vendosja e zonës së demilitarizuar është pika qendrore e planeve të Trampit, sëpaku duke gjykuar nga ato që kanë dalë në publik deri tani. The Wall Street Journal, në një eksluziv të saj bëri publike më shumë detaje mbi skenarin e ekipit të Trampit. Sikurse shkruan gazeta, duke i’u referuar burimeve të afërta me presidentin e sapozgjedhur, këshilltarët i kanë ofruar Donald Trampit si zgjidhje ngrirjen e luftës përgjatë vijës së parë të frontit, konsolidimin e territoreve të pushtuara nga Rusia, zonën e çmilitarizuar dhe ndëprerjen e integrimit të Kievit në NATO për një afat prej 20 vitesh.
Pas ngrirjes së luftës përgjatë vijës së luftimeve, propozohet pikërisht vendosja e zonës së çmilitarizuar në një gjatësi afro 1.200 kilometra, tani për tani nuk është e qartë se kush do ta kontrollojë këtë zonë, por mendohet mundësia e angazhimit të forcave të paqes pa pjesëmarrjen e forcave amerikane dhe strukturave që ato financojnë, përfshirë edhe Kombet e Bashkuara. Sikurse mësohet nga WSJ, ekipi i Trampit ofron trajnime dhe mbështetje të llojeve të tjera, por është i vendosur që në terren të jenë europianët, sepse sikurse nënvizohet, amerikanët nuk duan të marrin pjesë dhe as të paguajnë.
Marrëveshjet e dështuara të Minskut
Ideja për vendosjen e zonës së demilitarizuar në Ukrainë nuk është diçka e re. Propozimi i para është paraqitur që në fillim të konflikteve të armatosura mes Kievit dhe forcave separatiste që mbështeste Moska, në muajin shtator 2014, me marrëveshjen e parë të Minskut. Atëbotë përfaqësuesit e Kievit dhe separatistët prorusë nga Donbasi nënshkruan memorandumin me të cilin vendosej ndëprerja e zjarrit dhe vendosja e zonës së demilitarizuar me gjatësi 30 kilometra. Memorandumi prej nëntë pikash parashikonte ndërprejen e zjarrit dhe tërheqjen me 15 kilometra në të dyja anët e vijës së ndarjes të artilerisë së rëndë. Marrëveshja në fund dështoi sepse të dyja palët shumë shpejt vijuan luftën.
Me 12 shkurt 2015 u nënshkrua në Misnk memorandumi i quajtur Minsk-2. Marrëveshjen për paqen në kryeqytetin e Bjellorusisë e nënshkruan përfaqësuesit e Rusisë, Ukrianës, krerëve të krijesave të vetëshpallura proruse në Lindje të Ukrainës – të ashtuquajturës Republika Popullore e Luganskut (RPL) dhe e ashtuquajtura Republikë Popullore e Donjeckut (RPD) dhe Organizata për Sigurinë dhe bashkëpunim europian (OSBE), me ndërmjetësinë e Gjermanisë dhe Francës. Ky dokument, mes tjerash, parashikonte se të dyja palët duhej të tërhiqnin armatimet e rënda në mënyrë që të vendosej një zonë tampon me gjërësi 50 kilometra dhe gjatësi 140 kilometra. Por, as kjo marrëveshje nuk u implementua. Numuri i viktimave, për hir të së vërtetës u zvoglua dhe nuk pati ofensiva të tjera të mëdha, por gjithsesi viktima kishte çdo ditë, madje në disa zona luftimet vijuan sikur të mos ishte nënshkruar marrëveshja.
Propozimet për vendosjen e zonës së demilitarizuar erdhën nga Moska dhe nga Kievi edhe pas fillimit të invazionet gjithëpërfshirës të Vladimir Putinit në Ukrainë në fund të shkurtit të vitit 2022. Mihajllo Podoljak, këshilltari i presidintit Vollodimir Zelenski, në muajin maj të vitit të kaluar tha se, në kuadër të marrëveshes paqesore, në Rusi, përgjatë kufirit me Ukrainën, duhej formuar një zonë e demilitarizuar me dimensione 100 deri në 120 kilometra, Kjo zonë, sikurse tha ai, do të ishte e nevojshmë për mbrojtjen e territoreve ukrainase nga bombardimet, pati nënvizuar ai në rrjetin X. “Temë kryesore e kësaj marrëveshje do të ishte vendosja e masave mbrojtëse në mënyrë që të evitohej përsëritja e agresionit në të ardhmen”- nënvizonte ai. Në mënyrë që të arrihej siguria e banorëve në disa zona kufitare ukrainase, nënvizonte se do të ishte e domosdoshme të futej zona e demilitarizuar nga 100 deri në 120 kilometra në territorin e Belgorodit, Brjanskut, Kurskut dhe Rostovit (megjithëse ai përdori emërtimin e republikës). Gjithashtu nënvizonte se zona e demilitarizuar fillimisht mund të ishte nën kontrollin ndërkombëtar.
Shembulli i Qipros
Në muajin shkurt të këtij viti edhe presidenti rus hodhi idenë e zonës së “demilitarizuar” në Ukrainë, por në përputhje, sikurse u shpreh ai, me realitetin e ri në terren. Kjo zonë, sikurse tha, do t’a largonte territorin rus, përfshirë edhe pjesët e pushtuara të Ukrainës, jashtë largësihedhjes së sistemit të artilerisë ukrainase si dhe sistemet me largësihedhje të madhe, Në përgjigje të kreut rus, Departamenti i Shtetit deklaroi se Rusia, më së pari, duhet të demilitarizojë pjesët e pushtuara të Ukrainës.
Zona e demilitarizuar është një territor në të cilin marrëveshjet apo memorandumet mes shteteve, fuqive luftarake ose grupimeve në konflikt, ndalon infrastrukturën, akvitetin dhe personelin ushtarak. Ngrirja e konfliktit nëpërmjet vendosjes së zonës së demilitatizuar është praktikë e vjetër, e cila vërtet mund të sjellë ndërprerje të konflikteve, por shpesh jo të armiqësive dhe gjetjes së një zgjidhjeje përfundimtare të konflikteve e për pasojë edhe vendosjen e paqes së vërtetë. Shembull i kësaj janë dy zonat më të njohura të demilitarizuara në botë: e Qipros dhe, akoma më e njohur, zona e demilitarizuar e Koresë (ZDK), e cila ndan Korenë e Jugut nga ajo e Veriut.
Zona e demilitarizuar e Qipros është vendosur në vitin 1974, kur Turqia kreu invazionin në ishull, i cili që atëherë është i ndarë në dy pjesë. Në pjesën Jugore gjendet Republika e Qipros- shtet i njohur ndërkombëtarisht edhe anëtar i Bashkimit Europian, nën kontrollin e grekëve qipriotë dhe, në pjesën Veriore ekziston Republika e Qipros Veriore – krijesë turke. Linja e ndërkufizimit që ndan pjesën greke dhe turke të ishullit kalon edhe mespërmes Nikozisë i cili, pas rënies së Murit të Berlinit, ka mbetur kryeqyteti i vetëm në botë i ndarë në dy pjesë.
Zona tampon, në të cilën patrullojnë forcat paqesore të OKB-së kalon nga Veriu drejt Lindjes, me pika kalimi dhe kontrolli kufitar të cilat ndajnë pjesën qirotiote me shumicë të banuar nga grekët nga ajo me shumicë të banuar nga turqit.
Në muajin korrik në Republikën e Qipros është përkujtuar 50-vjetori i operacionit të forcave turke, nëpërmjet të cilit është pushtuar një e treta e territorit, gjë që pati sjellë zhvendosjen e 40 përqind të popullsisë. As pas gjysëm shekulli ndarjeje dhe dekada të tëra bisedimesh të pasuksesshme, nuk ka lëvizje të mëdha as shumë optimizëm në lidhje me ribashkimin e ishullit. Raundi i fundit i bisedimeve ka dështuar në vitin 2017, dhe në muajin prill 2024, grekët qipriotë kundërshtuan me referendum planin e ribashkimit që propozuan Kombet e Bashkuara.
Invazionin e forcave turke atëbotë e pati shkaktuar përpjekja e puçit të grekëve qipriotë, me mbështetjen e atëhershme të juntës së kolonelëve në Athinë në mënyrë që ishulli të bashkohej me Greqinë, gjë së cilës i’u kundërvu fuqishëm bashkësia e turqve qipriotë.
Zona e demilitarizuar e Koresë
Zona e demilitarizuar e Koresë (ZDK) është një histori më vehte, një rrip toke që kalon mespërmes gadishullit korean i cili shërben si zonë tampon mes Republikës Popullore Demokratike të Koresë, e njohur si Koreja e Veriut dhe Republikës së Koresë, ose si thuhet Koreja e Jugut. ZDK është në fakt kufiri që ndan gadishullin e Koresë pak a shumë përgjysëm. ZDK përfshin territoret në të dyja anët e vijës së pushimit të zjarrit e cili ekzistonte në fund të Luftës së Koresë (1950-1953) dhe është krijuar me tërheqjen e forcave në dy kilometra përgjatë dy anëve të linjës në fjalë.
Pas lindjes së Koresë së Veriut dhe asaj të Jugut në vitin 1948, ZDK u shndërrua de fakto në kufi ndërkombëtar dhe ka qënë e vazhdon të jetë një oprej territoreve me tensionet më të mëdha në botë. Është e gjatë afro 260 kilometra dhe e gjërë rreth katër kilometër. Paqa nëpërmjet së cilës i’u dha fund konflikteve është nënshkruar në vitin 1953, por marrëveshja zyrtare e paqes nuk është nënshkruar asnjëherë, e kësisoj të dyja palët janë ende në luftë. Paqa është vensosur si pjesë e Marrëveshjes së Koresë mes Kombeve të Bashkuara, Koresë Veriore dhe Kinës dhe me këtë u përmbyll Lufta e Koresë.
Linja e Ndërkufizimit Ushtarak (LNU) kalon mespërmes ZDK dhe shenjon linjën ku ishte fronti i luftës kur është nënshkruar marrëveshja për ndërprerjen e luftimeve. Një pjesë e madhe e ushtarëve ndodhet e stacionuar ende përgjatë të dyja anëve të zonës tampon, por jo në vetë zonën. Marrëveshja për ndërprerjen e luftimeve përcakton qartë numurin e personelit ushtarak si dhe llojet e armëve që janë të lejuara në ZDK. Në të gjendet edhe Zona e Përbashkët e Sigurisë (ZPS), një zonë e veçantë tampon brenda “fshatit të paqes”, Panmunjoma, 90 kilometar në Jug të Seulit. Kufiri mes Koresë së Veriut dhe Koresë së Jugut është një nga pjesët më të kontrolluara ashpërisht në botë.
Shembujt e Qipros dhe të gadishullit të Koresë tregojnë se vendosja e zonës së demilitarizuar në vetvete nuk sjell detyrimisht paqen, e aq më shumë atë që presidenti ukrainas e quan “paqe të drejtë”. Nëse merret parasysh kompleksiteti dhe brutaliteti i konflikteve në Ukrainë dhe këmbëngulja e Kremlinit për arritjen e të gjithë qëllimeve të të ashtuquajtirut operacion special të Putinit- e një prej tyre është edhe rrëzimi i pushtetit në Kiev dhe kontrolli de fakto i tërë, ose sëpaku i një pjese të terriitorit të Ukrainës – është e qartë se Trampi do të duhet të investojë përpjekje akoma më të mëdha nga ato që deri tani kanë rrjedhur në publik nëse dëshiron vërtetë që të idejë një plan gjithëpërfshirës që mund të sjellë paqen dhe zgjidhjen e konfliktit, dhe jo vetëm “ndalimin” e luftës.
Në të kundërtën është i mundur, më së paku, skenari qipriot, në mos vazhdimi i konfliktit të përgjakshëm në një të ardhme të afërt.
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
[i] https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/kako-bi-mogao-izgledati-trumpov-plan-za-kraj-rata-u-ukrajini-poucak-iz-male-mediteranske-drzave-bit-ce-kljucan-15520564?cx_linkref=jl_home_g2_g3
