Boshko Jakshiç[i]
Sirianët festojnë lirinë, por pas gjithë atyre viteve tmerri nuk mund ta mbytin frikën. Si do të jetë pushteti i ri? A do të jetë ai një rregjim autorkratik që do të trashëgojë paraardhësin?
Thonë se ka raste kur për dhjetëvjeçarë të tërë mund të mos ndodhë asgjë, dhe të ndodhë për një javë ajo që mund të ndodhte gjatë një dhjetëvjeçari. Kjo frazë i shkon tamam për shtat ndryshimeve dramatike që përjetoi Siria për vetëm 11 ditë: rënie e rrufeshme e rregjimit të presidentit Bashar al-Assad.
Të vetmit që mund të supozonin se çfarë mund të ndodhte – megjithëse edhe ata nuk shpresonin në një blitz krieg të tillë- ishin kryengritësit e lëvizjes islamike Tahrir al-Sham (HTS) dhe padronët e tyre në Ankara. Mendohet se nuk ishin të rastësishme “lajmet e mira” që pati paralajmëruar presidenti Rexhep Taip Erdogani në muajin tetor të këtij viti.
“Sulltani nga Ankaraja” që në fillim të luftës civile në Siri në vitin 2011, bëri thirrje për rrëzimin e pushtetit të Asadit, por hoqi dorë nga kjo në vitin 2022, kur ofroi pajtim duke shpresuar se do të realizonte dy qëllimet e tij të mëdha. Nga Damasku priste ndihmë për kthimin e tre milionë refugjatëve nga Turqia në këmbim të luftës kundër kurdëve sirianë të cilët Ankaraja i akuzon për bashkëpunim me Partinë komuniste separatiste të Kurdistanit me të cilën pushteti turk lufton që prej katër dhjetëvjeçarësh.
Assadi e kushtëzoi pajtimin me tërheqjen e trupave turke të cilët në vitin 2017 kishin hyrë në provincën veriperëndimore siriane Idlib me synimin për të krijuar një kordon sanitar i cili do t’u bënte të pamundur kurdëve bashkëpunimin ndërkufitar.
Por, Erdogani nuk ka dëshirë që ndokush t’i vërë kushte, e aq më pak t’i thotë “jo”. Filloi të përgatisë aleatët e tij të HTS-së duke zgjedhur me shumë kujdes momentin në të cilin duhej të fillonte sulmi. Tre aleatët më të mëdhenj të Asadit, Moska, Teherani dhe Hejzbollahët libanezë ishin të zënë në fronte të tjerë. Amerika ndodhet në periudhë tranzitore.
Rusia, e cila nëpërmjet ndërhyrjes ushtarake në Siri në muajin nëntor 2015, parandaloi rënien e rregjimit në Damask, filloi, që nga shpërthimi i luftës në Ukrainë në vitin 2022, të tërheqë efektivat ushtarakë nga bazat ajrore dhe detare në Mesdhe të cilat i mori nga Asadi në shenjë mirënjohje.
Irani është tejet i zënë për të ruajtur atë që ka mbetur nga Boshti i rezistencës dhe konflikti i përgjithshëm me Izraelin. Pozitat e pjestarëve të Gardës revolucionare në Siri ishin shenjestër e sulmeve të vazhdueshme, ndërsa Teherani filloi të mendojë mbi tërheqjen e tyre. Të cfilitur dhe të dhjetuar, Hajzbollahët nuk kishin mundësi t’a ndihmonin rregjimin shiìt vëlla në Damask nëpërmjet dërgimit të luftëtarëve.
Kryengritësit zgjodhën në mënyrë të përkryer fillimin e përparimit të tyre nga pozicionet në Idlib: me 27 nëntor ishte dita kur u nënshkrua paqa mes organizatës libaneze dhe Izraelit.
Erdogani i cili udhëheq duke kombinuar islamizmin me nacionalizmin, gjeti të HTS aleatë të shkëlqyer dhe i trajnoi që të pranonin këtë model. Lëvizja e cila në vitin 2016 i përkiste filialit shiìt të Al-Kaedës, Frontit Nusra, duhej të distancohej nga rrënjët xhihadiste dhe të pamundësonte çfarëdolloj kontaktesh me mbetjet e Shtetit Islamik, kalifati i të cilit deri në vitn 2019, mbretëronte në një të tretën e Sirisë, ndërsa sot kontrollon vetëm disa enklava të vogla.
Me udhëzime të tilla, duke e njohur në mënyrë brilante tajmingun pasiqë Assadi nuk u’a vuri veshin thirrjeve të Erdoganit për të hapur një dialog të brendshëm, forcat e organizuara dhe të disiplinuara të kryengritësve filluan marrshimin. Ushtria e rregullt siriane, e lodhur dhe e demoralizuar, pa mbështetjen e rusëve, iranianëve dhe hejzbollahëve, në fillim bëri një rezistencë të dobët por shumë shpejt hoqi dorë nga mbrojtja e Assadit.
Qytetet nisën të bien si gurët e dominosë: Alepo, Hama, Homs e në fund edhe Damsaku. Në Jug, në kufi me Jordaninë, rregjimi humbi kontrollin në qytetin Daara ku në muajin mars të vitit 2011, studentët e motivuar me pranverën arabe, kërkonin nga Assadi të bënte reforma dhe të liberalizonte jetën e vendit, sikurse pati premtuar vetë ai në vitin 2000, kur trashëgoi pushtetin nga i ati Hafezi. Bashari u’a ktheu me represion.
Filloi luftë civile e cila mori 600.000 jetë njerëzish dhe miliona të tjerë i detyroi të largoheshin në emigracion, shkatërroi vendin dhe infrastrukturën e tij dhe futi në lojë xhihadistët në arenën e republikës shekullare të dikurshme. Pas 24 vitesh pushteti dhe 126 muaj lufte, Assadi braktisi vendin dhe mori azil politik, nga Putini vetë, në Rusi, gjë që ishte akt i thjeshtë shlyerje faji për tradhëtinë e aleatit shumëvjeçar i cili i pati mundësuar kthimin në Lindjen e Mesme dhe realizimine ëndërrës dhjetëvjeçare ruse për dalje në detin e ngrohtë të Mesdheut.
Assadi veproi në mënyrë racionale. I kujdesshëm siç ishte gjithmonë, zgjodhi emigrimin duke ndjekur shembullin e presidentit tunizian Zine al-Abidine Ben Alija, i cili që para Pranverës arabe u largua për në Arabinë Saudite. Evitoi fatin e Muammar al-Gadafit mbi kufomën e të cilit shfreu masa e përndezur e njerëzve, apo të Saddam Hussesinit, i cili u var në vitin 2006.
Çfarë do të ndodhë tani? Islamistët sunitë ndjekin udhëzimet që kanë marrë dhe premtojnë se do të respektojnë të drejtat e të gjitha pakicave, përfshirë edhe shiìtët nga sekti i Alavitëve që i përkasin Assadit dhe elitës së deritanishme në pushtet. Premtojnë se nuk do të ndërhyjnë në mënyrën sesi vishen gratë.
Emëruan me shpejtësi Mohammed al-Bashirin si kryeministër të qeverisë tranzitore deri me 1 mars, madje në konsultime lanë vend edhe për kryeministrin e Assadit, Mohammad Ghazi al-Jalali. Qeveria e re gjithëpërfshirëse, me ndihmën e institucioneve dhe shefit të diplomacisë turke Hakan Fidan, do të duhet të sigurojë tranzicion të qetë të pushtetit dhe të organizojë zgjedhje të lira. Është shpallur amnesti e përgjithshme për të gjithjë rekrutët e ushtrisë së rregullt.
Perëndimi u fut menjëherë në lojë në mënyrë që të ruajë pozitat. Amerikanët dhe britanikët informojnë me kujdes se pjestarët e HTS-së dhe lideri i saj Ahmed al-Shaara, i njohur me emrin e luftës Abu Mohammed al-Jolani, do të hiqen nga lista e terroristëve dhe, nëpërmjet kanaleve të fshehta, kërkojnë kontake me ta.
Sirianët festojnë lirinë, por pas gjithë atyre viteve tmerri nuk mund ta mbytin frikën. Si do të jetë pushteti i ri? A do të jetë ai një rregjim autokratik që do të trashëgojë paraardhësin? A do të ndjekë HTS-ja shembullin e talebanëve, të cilët gjatë bisedimeve paqesore në vitin 2020, u premtuan amerikanëve se nuk do të vendosin interpretimin e tyre të ashpër të islamit dhe interpretimet e tyre të ligjeve të Sherijatit, dhe kur morën pushtetin në Kabul, gjithçka u kthye në të vjetrën? A kemi të bëjmë këtu me armiq të maskuar si miq? A mundet, megjithëse për këtë ka pak indikacione, HTS-ja të ringrejë kërcënimet e terrorizmit global dhe rajonal?
A po paralajmërohen menjëherë operacionet e nisura kundër kurdëve dhe forcave të tyre demokratike siriane, të cilat kanë mbështetjen e 900 ushtarëve amerikanë, që Turqia, nëpërjmjet aleatëve nga Ushtria kombëtare siriane dëshiron të realizojë sa më shpejt të parin nga dy synimet strategjike, ndërsa njëkohësisht hap koridoret për rikthimin e refugjatëve sirianë?
Ka shumë pyetje pa përgjigje. Shumë gjëra do të varen nga Turqia e cila, pas shtyrjes mënjanë të Rusisë dhe Iranit, Izraelit në pozicion stand by dhe marginalizimit të Amerikës, është lojtari më me ndikim në Siri. Erdogani është fitimtar. Donald Trampi i premton se do ta plotësojë kërkesën e tij dhe do t’i tërheqë amerikanët nga sektori kurd në verilindje të Sirisë. Putini i është mirënjohës që i pengoi kryengritësit t’u turreshin bazave ruse dhe garantoi mbijetesën e tyre.
Ankaraja ndoshta mund të jetë e kënaqur që është bërë fuqia më dominuese në këtë territor të cilin dikur e një kohë e kishte nën kontroll Perandoria e fuqishme otomane, por Erdogani ka përgjegjësinë që të mos lejojë shpërthimin e ambicjeve të HTS-së dhe, rreth agjendës së tyre reformuese, të grumbullojë kryengritës të rrymave të ndryshme të cilët ndanin të njejtën dëshirë me të për t’ia parë shpinën Assadit.
Siria sot nuk mund të njihet në krahasim me kohët e para dy javëve më parë, por askush nuk mund të garantojë se pas dy javësh nuk ka për t’u njohur në krahasim me këtë që është sot. Sido që të jetë, dhe cilado që të jetë politika që do të bëhet, Siria si fillim do të duhet të rinovojë dy milionë shtëpi të shkatërruara dhe të nisë rikonstruksionin e dëmeve të luftës të cilët vlerësohen në shumën 360 miliardë dollarë.
/Përktheu për Argumentum Xhelal FEJZA
[i] https://www.oslobodjenje.ba/dosjei/kolumne/sultan-odredio-sudbinu-bashir-pase-1004847
