Nga Zlatko Kramarić*| ARGUMENTUM
Hyrje
Fashizmi shpesh shihet si një fenomen historik, i kufizuar në Itali dhe Gjermani në shekullin XX. Megjithatë, falë rekomandimit të kolegut tim Neven Sesardić, i cili më drejtoi te literatura përkatëse, u njoha me librin e Jason Stanley-t How Fascism Works: The Politics of Us and Them.^1 Stanley paralajmëron se fashizmi nuk është thjesht një regjim i caktuar politik, por një grup modelesh, taktikash dhe mekanizmash kulturorë që mund të riprodhohen brenda demokracive bashkëkohore. Ai veçon faktin se prirjet fashiste mund të ekzistojnë edhe aty ku nuk janë menjëherë të dukshme—përmes manipulimit të informacionit, mitologjizimit të së kaluarës, ndërtimit të kërcënimeve të ndryshme dhe krijimit të hierarkive shoqërore.
Shtyllat Kryesore të Politikës Fashiste (sipas Stanley-t)
Jason Stanley identifikon dhjetë modele të ndërlidhura të strategjisë fashiste:^2
1-E Kalura Mitike dhe Identiteti i “Ne” kundër “Atyre”
“Politika fashiste thërret një të kaluar mitike, të pastër, e cila supozohet se është shkatërruar në mënyrë tragjike. Në varësi të mënyrës së përcaktimit të kombit, ajo e kaluar mitike mund të jetë fetarisht, racialisht ose kulturalisht e pastër—ose të gjitha këto njëherësh.”^3
Kjo e thekson në mënyrën më të qartë motivin qendror të fashizmit: idealizimin e një së kaluare “të pastër” që përdoret për të justifikuar përjashtimin dhe mobilizimin kundër të gjithë atyre që janë “të ndryshëm”.
2-Propaganda dhe Manipulimi i Informacionit
3-Anti-intelektualizmi
4-Politika e Njerëzores së Rreme (Politics of Unreality)
“Politika fashiste zëvendëson realitetin me deklaratat e një personi të vetëm ose të një partie politike. Gënjeshtra e rregullt dhe e vazhdueshme është pjesë e procesit përmes së cilit politika fashiste shkatërron hapësirën informative.”^4
5-Hierarkia dhe Superioriteti
6-Viktimizimi i ‘Neve’
“Rreziku i politikës fashiste qëndron në mënyrën se si ajo çnjerëzon segmente të popullsisë. Duke përjashtuar këto grupe, ajo redukton aftësinë për empati të qytetarëve të tjerë, gjë që çon në justifikimin e trajtimit çnjerëzor—nga shtypja e lirive, burgosja masive, dhe dëbimi, deri, në rastet ekstreme, te shkatërrimi masiv.”^5
7-Shteti Autoritar dhe ‘Ligji dhe Rendi’
8-Manipulimi i Normave Gjinore dhe Seksuale
9-Ndarja Fshat kundër Qytet
10-Shkatërrimi i Solidaritetit dhe të Mirave Publike
“Politika fashiste nuk ka nevojë të çojë drejt një shteti haptazi fashist për të qenë e rrezikshme. Ajo përfshin një sërë strategjish: e kaluara mitike, propaganda, anti-intelektualizmi, unreality, hierarkia, viktimizimi, ligji dhe rendi, ankthi seksual, apelimi te ‘vendlindja qendrore’, dhe çmontimi i solidaritetit publik dhe i sistemit të mirëqenies.”^6
Stanley nënvizon se prania e këtyre modeleve nuk do të thotë gjithmonë një diktaturë e plotë; përkundrazi, ato përbëjnë një model sistemik që mbështet prirjet autoritare dhe diskriminuese.
Antifashizmi Autentik dhe Konteksti Kroat
Antifashizmi autentik perëndimor është një derivat i mendimit kritik. Forca e tij qëndron në rishqyrtimin e së kaluarës, analizën e modeleve shoqërore dhe mbrojtjen aktive të vlerave demokratike. Ai është gjithmonë i rrënjosur në realitetin konkret: në rezistencën ndaj kërcënimeve reale që dalin logjikisht nga fashizimi i shoqërisë—si autoritarizmi dhe diskriminimi i të gjitha formave (të padëshirueshme) të ndryshimit.
Në Kroaci, megjithatë, artikulimi i antifashizmit në disa marshime paraqet një devijim të rëndësishëm nga ky model. Marshimi i fundit i “pseudo-antifashistëve” është një shembull i një situate ku antifashizmi promovohet formalisht, por në realitet dërgohen mesazhe që, në një mënyrë apo tjetër, drejtohen kundër kombit kroat, gjuhës, alfabetit dhe traditës kroate, si dhe kundër ekonomisë kroate.
Sepse si ndryshe duhet ta interpretojmë pankartën në anglisht ku shkruhej: “Foreign tourists, you are not safe in Croatia”? (Turistë të huaj, ju nuk jeni të sigurt në Kroaci.”)
Do të doja me të vërtetë që dikush nga organizatorët e atij marshimi të shpjegonte lidhjen mes këtij mesazhi dhe antifashizmit! Për më tepër, në cilat kërkime bazohet ky pohim absurd lidhur me rrezikun e supozuar që u kanoset turistëve të huaj (serbëve, hebrenjve, punëtorëve të huaj)…?
Duhet të theksojmë edhe një herë se një qasje e tillë nuk mund të jetë shembull i asaj që quhet antifashizëm autentik. Përkundrazi, ajo prodhon efekte kontradiktore: në vend që të mbrojë demokracinë dhe kohezionin shoqëror, çon pa gabim jo vetëm në polarizimin e shoqërisë, por gjithashtu rrezikon themelet kombëtare të shtetit, Kushtetutën, ligjet e tij dhe, në fund të fundit—të Vërtetën vetë!
Vërtet, ky “marshim antifashist” ishte një rast shembullor se si “retorika antifashiste” realizoi shkatërrimin e sferës publike informative, si krijoi një “gjendje të njerrealitetit,” ku e vërteta humbi çdo domethënie dhe ku propaganda (politike) zëvendësoi plotësisht çdo ide të së vërtetës.
Prandaj, antifashizmi autentik duhet të mbetet kritik ndaj dukurive negative në shoqëri dhe, si i tillë, duhet të mbrojë pluralizmin, lirinë dhe pavarësinë e institucioneve. Ai nuk duhet të marrë pjesë në imponimin (një eufemizëm për provokimet klasike) të komuniteteve të diskutueshme (dhe të vjetruara) transnacionale apo të konstrukteve ideologjike që sfidojnë hapur identitetin kombëtar të komunitetit shumicë.
Referencat
Jason Stanley, How Fascism Works: The Politics of Us and Them (New York: Random House, 2018).
Stanley, How Fascism Works, kap. 2–4.
Stanley, How Fascism Works, f. 15. Ne nuk pretendojmë se prirje të tilla nuk ekzistojnë në shoqërinë kroate, por sipas mendimit tonë, ato janë margjinale dhe nuk gëzojnë mbështetje të rëndësishme në sferën publike (kroate), në media, parlament apo në studimet shkencore.
Stanley, How Fascism Works, f. 33. Ky vëzhgim i Stanley-t konfirmon edhe më tej sa e rëndësishme është të vihet në pikëpyetje kritikisht media, retorika dominuese politike dhe informacionet që kontribuojnë në krijimin e perceptimeve dominuese publike të realitetit (kroat).
Stanley, How Fascism Works, f. 48. Kjo konfirmon edhe një herë se prirjet fashiste nuk kanë pse domosdoshmërisht të çojnë drejt një shteti totalitar për të qenë të rrezikshme; në shumë raste mjafton përjashtimi i disa individëve, grupeve apo komuniteteve nga shoqëria. Do të doja të dëgjoja se cilët individë, grupe apo komunitete janë, në çfarëdolloj mënyre, të përjashtuar nga shoqëria kroate—dhe që një përjashtim i tillë të jetë rezultat i politikës shtetërore?!
Stanley, How Fascism Works, f. 22.
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, i cili aktualisht shërben si ambasador në Shqipëri. Më parë profesor universiteti dhe politikan, ai është i njohur për punën e tij në letërsi, studime kulturore dhe histori rajonale.
© 2025 Argumentum
