Nga Zlatko Kramarić*|ARGUMENTUM
Trajektorja intelektuale e Leszek Kołakowski qëndron si një nga shprehjet më të qarta të dramës së brendshme të shpirtit evropian në shekullin e njëzetë. Kjo dramë nuk lindi kryesisht nga ndarja gjeopolitike e Evropës, por nga një konflikt më i thellë midis premtimeve të shpengimit historik dhe kufijve moralë të veprimit njerëzor. Kołakowski ishte një mendimtar evropian pikërisht sepse refuzoi ta zgjidhte këtë konflikt përmes përgjigjeve të lehta, duke zgjedhur në vend të kësaj ta mendonte atë deri në fund – dhe të jetonte me pasojat e tij.
Në kontekstin polak të viteve 1960, Kołakowski u shfaq si një figurë qendrore e revizionizmit marksist. Pas “shkrirjes” politike të vitit 1956, dukej e mundur të konceptohej socializmi si një projekt etik i pajtueshëm me traditën e Evropës së arsyes kritike dhe përgjegjësisë morale. Megjithatë, gradualisht, Kołakowski arriti të kuptonte se problemi nuk qëndronte vetëm në deformimin e sistemit, por në vetë strukturën e një ideologjie që pretendonte domosdoshmëri historike dhe një monopol mbi të vërtetën.
Për Kołakowskin, fryma evropiane nuk nënkuptonte besim në progresin e pashmangshëm, por aftësinë për dyshim në vetvete dhe pranimin e kufijve të pushtetit. Largimi i tij nga Marksizmi nuk ishte as i menjëhershëm dhe as oportunist; ishte rezultat i një gjykimi të thellë qytetërues. Një ideologji që lejon pezullimin e moralit në emër të së ardhmes, argumentoi ai, gjeneron në mënyrë të pashmangshme dhunë – edhe kur flet gjuhën e emancipimit.
Ky pozicion filozofik kryqëzohej me reflektimet politike të mjedisit revizionist polak, që përfshinte Jacek Kuroń dhe Adam Michnik. Letra e Hapur drejtuar Partisë (1965) nga Kuroń dhe Modzelewski artikuloi politikisht të njëjtën dilemë që Kołakowski e radikalizoi filozofikisht: kriza e socializmit nuk ishte një devijim, por pasojë e një sistemi që lejonte pezullimin e përgjegjësisë morale në emër të historisë.
Viti 1968 shënoi një përçarje vendimtare. Polonia – si pjesa më e madhe e Evropës Lindore – demonstroi se nuk kishte hapësirë për jetë intelektuale autonome dhe pluraliste brenda sistemit ekzistues. Kołakowski ishte tashmë në mërgim; të tjerët ishin të burgosur ose të margjinalizuar. Megjithatë, mërgimi, veçanërisht në Angli, nuk e çoi Kołakowskin të përvetësonte një siguri të re ideologjike. Në vend të kësaj, ai mundësoi një thellim radikal të autokritikës.
Vepra e tij kryesore, Rrymat Kryesore të Marksizmit, nuk është as polemikë dhe as një llogaritje triumfaliste, por një autopsi analitike e një tradite të madhe intelektuale. Çështja kryesore është se Kołakowski nuk i kurseu iluzionet e tij rinore. Ai nuk e zëvendësoi një besim me një tjetër; përkundrazi, ai pranoi se fryma evropiane është e shënuar nga pasiguria e përhershme dhe një vetëdije për kufijtë e dijes dhe pushtetit. Është pikërisht kjo aftësi për autokritikë retrospektive që siguron rëndësinë e tij të qëndrueshme.
Ndikimi i Kołakowskit në lëvizjet opozitare polake të viteve 1970 dhe 1980 – duke përfshirë Komitetin e Mbrojtjes së Punëtorëve dhe më vonë Solidaritetin – ishte pra etik sesa doktrinar. Ishte e bazuar në një politikë të së vërtetës, përgjegjësisë dhe dinjitetit, jo në një projekt të marrjes së pushtetit apo zëvendësimit të një ideologjie me një tjetër.
Përfundim: Kołakowski dhe Europa Sot
Nëse kthehem sot te Leszek Kołakowski, nuk është nga nostalgjia historike, por nga një nevojë për të sqaruar kufijtë e përvojës evropiane në një kohë sigurish të ripërtërira dhe iluzionesh të përsëritura. Gatishmëria e tij për të braktisur bindjet e tij rinore pa përqafuar një dogmë të re na kujton se fryma evropiane nuk mbështetet në përgjigje të sakta, por në përgjegjësinë për pasojat e ideve.
Në një Evropë të përballur përsëri me thjeshtëzime ideologjike, besim teknokratik dhe absolutizma morale, Kołakowski na mëson se si të jetojmë me tensionin midis lirisë dhe përmbajtjes, pluralizmit dhe përgjegjësisë. Mendimi i tij nuk ofron ngushëllim zgjidhjesh përfundimtare, por pikërisht për këtë arsye mbetet i domosdoshëm: ai ruan hapësirën në të cilën Evropa mund t’i qëndrojë besnike vetes – si një qytetërim i autokritikës në vend të sigurisë historike. Ky është një mësim i shekullit të njëzetë që ende pret njohjen e tij të plotë në shekullin e njëzet e një.
*Zlatko Kramarić është publicist, autor dhe diplomat kroat, aktualisht Ambasador i Kroacisë në Shqipëri. Më parë ka qenë profesor universitar dhe politikan, i njohur për veprën e tij në fushën e letërsisë, studimeve kulturore dhe historisë rajonale.
© 2026 Argumentum
