Azerbajxhanasit shënojnë sot 31 vjetorin e sulmit të përgjakshëm në natën 19-20 Janarit 1990.
31 vite më parë kjo datë, do të shënohej në historinë e Azerbajxhanit si “Janari i Zi”, pasi më 20 janar 1990, më shumë se 147 civil u vranë nga ushtarët sovjetikë që qëlluan në turmat e protestuesve në Baku.
Ishte një goditje e dhunshme ndaj popullsisë civile në Baku si pjesë e një gjendje të jashtëzakonshme gjatë shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik . Qindra civilë u vranë ose u plagosën nga trupat Sovjetike në Baku në një natë, me një urdhër nga udhëheqja e BRSS. Megjitjëse ishte pjesë e një përpjekjeje nga Moska për të parandaluar shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, goditja vetëm forcoi lëvizjen lokale të pavarësisë dhe vitin e ardhshëm Azerbajxhani u bë një shtet sovran.
Janari i Zi është jo vetëm ditë zie por dhe ditë krenarie, pasi shënoi një pikë kthese në rivendosjen e pavarësisë së Azerbajxhanit. Ishte tragjedia e janarit që e ktheu një Lëvizje Nacionalçlirimtare në forcën lëvizëse të themelimit të shtetit të pavarur të Azerbajxhanit.
Ndaj sot Azerbajxhanasit e përkujtojnë 31 vjetorin e Janarit të Zi, si një goditje e përgjakshme nga trupat sovjetike por që nuk arritën të ndalojnë lëvizjen e pavarësisë së Azerbajxhanit.
Duke shënuar 31 vjetorin e tragjedisë dhe duke kujtuar dhunën që Azerbajxhani pa para shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, kujtojnë pavarësinë e dytë e cila në 1918 e fitoi për herë të parë por që u shua më vonë kur vendi u bë pjesë e Bashkimit Sovjetik.
Çfarë ndodhi më 19-20 janar 1990?
Natën e 19-20 janarit, nën udhëzimet e drejtpërdrejta nga Mikhail Gorbaçov, sekretari i Përgjithshëm i atëhershëm i Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, njësitë ushtarake nga Ministria e Mbrojtjes e BRSS, Komiteti i Sigurimit të Shtetit dhe Ministria e Punëve të Brendshme hyri në Baku dhe rrethet përreth, duke masakruar popullsinë civile duke përdorur pajisje të rënda ushtarake dhe forma të tjera të ndryshme të armatimit. Ushtria Sovjetike vendosi një kontigjent të madh trupash speciale dhe të brendshme në Baku të cilët shfaqën mizori të paparë kundër civilëve që dolën në rrugë për të mbrojtur kauzën e tyre të drejtë. Ushtria hapi zjarr mbi spitalet, ambulancat, mjekët dhe popullsinë paqësore.
Çështja e Karabakut të Epërm e nxitën ndjenjën e pavarësisë tek Azerbajxhanasit dhe përshpejtuan kolapsin e Bashkimit Sovjetik.
Që nga viti 1988, Armenët i shtuan aktivitetet e tyre për të shkëputur zonën e Karabakut të Epërm nga Azerbajxhani dhe në Dhjetor 1989, Këshilli i Lartë i Republikës Sovjetike Armene vendosi të aneksojë Karabakun e Epërm në Armeni.
Azerbajxhani reagoi ndaj vendimit me demonstrata të mbajtura në Baku me qindra mijëra njerëz. Njerëzit e Azerbajxhanit u dyndën në Sheshin Azadliq (Pavarësia) në Baku për të protestuar ndaj qeverisë Sovjetike dhe kërkesave në rritje të Armenëve për tokë.
Demonstratat e vazhdueshme shqetësuan udhehqjen Sovjetik dhe u mor një vendim për të vendosur një ushtri në Baku. Njerëzit bllokuan rrugët hyrëse të qytetit dhe mbyllën frontin e njësive ushtarake në Baku.
Së pari, më 19 janar 1990, furnizuesi i energjisë i televizionit Azerbajxhan u sulmua nga inteligjenca Sovjetike. Në orët e mbrëmjes, ushtria Sovjetike prej 26,000 trupash me automjete të blinduara hyri në Baku nga pesë drejtime.
Ushtria Sovjetike hyri në qytet duke qëlluar civilët e paarmatosur që u përpoqën t’i ndalonin.
Tanke dhe automjete të blinduara të rënda drejtoheshin mbi njerëz, ndërsa zjarri u hap në ambulanca dhe autobusë të udhëtarëve. Atë natë, 130 civilë humbën jetën në Baku.
Ushtria Sovjetike vazhdoi masakrën e saj në qytete të tjera të tilla si Neftcala dhe Lenkeran në pjesët jugore të vendit, dhe një total prej 147 civilë Azerbajxhanas u bënë viktima të masakrës së 20 Janarit. Rreth 744 njerëz u plagosën në incidente dhe rreth 400 njerëz u arrestuan nga ushtria Sovjetike.
Megjithëse gjendja e jashtëzakonshme u shpall nga administrata Sovjetike në Baku, dhe qyteti u kontrollua plotësisht nga ushtria Sovjetike, njerëzit dolën përsëri në rrugë për të varrosur të vdekurit.
Të vdekurit u varrosën në Parkun Dagustu (Malësia), i cili u kthye në një park në kohën Sovjetike, pranë varreve të Azerbajxhanasve që humbën jetën si rezultat i sulmeve të Armenëve në 31 Mars 1918. Varrimet ishin u mblodhën në Sheshin Azadliq, nga ku u morën mbi shpatullat e njerëzve në varreza, tani quhet Rruga e Dëshmorëve. Rreth 1 milion njerëz shoqëruan funeralet.
Sekretari i Përgjithshëm i Partisë Komuniste Sovjetike Mikhail Gorbachev dhe Ministri i Mbrojtjes Dmitry Yazov pohuan se ligji ushtarak ishte i nevojshëm për të penguar përpjekjet e lëvizjes së pavarësisë Azerbajxhanase për të përmbysur qeverinë Azerbajxhan Sovjetike. Sipas vlerësimeve zyrtare të Azerbajxhanit 147 civilë u vranë, 800 njerëz u plagosën dhe pesë njerëz u zhdukën.
Në një rezolutë të 22 janarit 1990, Sovjeti i Lartë i Azerbajxhanit SSR deklaroi se dekreti i Presidiumit të Sovjetikës së Lartë të BRSS të 19 Janarit, i përdorur për të imponuar rregullin e emergjencës në Baku dhe vendosjen ushtarake, përbënte një akt agresioni.
A do të jetë Nagorno-Karabak ajo që do ti sjellë pavarësinë e tretë Azerbajxhanit?
Ngjarjet që çuan në tragjedinë e Janarit të Zi datojnë në të vërtetë në fund të viteve 1980, kur përpjekjet për të aneksuar Nago-Karabakun në Armeni dhe një valë tjetër e dëbimit të popullit vendas Azerbajxhanas nga tokat e tyre.
Tre dekada më parë, territoret e Azerbajxhanit ishin pushtuar në mënyrë të paligjshme ushtarakisht nga forcat armene përmes “spastrimit etnik të azerbajxhanasve” që çoi në qindra mijëra azerbajxhanasë etnikë duke u bërë persona të zhvendosur brenda vendit si dhe refugjatë sepse spastrimi gjithashtu mori vend kundër Azerbajxhanasve që jetojnë në Armeni.
Marrëdhëniet midis ish republikave Sovjetike të Armenisë dhe Azerbajxhanit kanë qenë të tensionuara që nga viti 1991, kur ushtria armene pushtoi Nago-Karabakun, i njohur ndërkombëtarisht si territor Azerbajxhan dhe shtatë rajone fqinje.
Kur përplasjet e reja shpërthyen në 27 Shtator, 2020, Armenia nisi sulmet ndaj civilëve dhe forcave Azerbajxhanase si dhe shkeli disa marrëveshje humanitare të armëpushimit.
Gjatë konfliktit gati gjashtë javor , Azerbajxhani çliroi tokat e tij, ndërsa të paktën 2,855 ushtarë humben jeten duke iu shtuar martireve azerbajxhanas
Armenia dhe Azerbajxhani nënshkruan një marrëveshje të ndërmjetësuar nga Rusia në 10 nëntor për t’i dhënë fund luftimeve dhe për të punuar drejt një zgjidhjeje gjithëpërfshirëse. Armëpushimi shihet si një fitore për Azerbajxhanin dhe një humbje për Armeninë, forcat e armatosura të së cilës janë tërhequr në përputhje me marrëveshjen.
Nëse 31 vite më parë BRSS u bë shkak i “Janarit të Zi”, sot Rusia, si ndërmjetëse e dy vendeve Azerbajxhan-Armeni mund të sjellë Paqen në këtë vend duke plotësuar njëherë e mirë integritetin territorial të Republikës së Azerbajxhanit. Mbase kjo do të ishte “PAVARËSIA E TRETË” dhe e PLOTË për sovranitetin dhe integritetin territorial të Azerbajxhanit.
© Argumentum
