Ekskluzivisht për ARGUMENTUM
Nga Emrah Roni Mira
Ekspert i Marrëdhënieve Ndërkombëtare*
Marrëdhëniet Turqi-Irak kanë përjetuar herë pas here kriza serioze politike për arsye të tilla si operacionet ndërkufitare të Turqisë në Irak, prania e vazhdueshme e PKK-së në Irak, të cilën Turqia e konsideron një organizatë terroriste, dhe Baza Ushtarake Bashiqa në Rajonin e Kurdistanit të Irakut.
Megjithatë, marrëdhëniet Turqi-Irak u zbutën dhe u afruan pasi kryeministri irakian Muhammad Shiya al-Sudani, i cili erdhi në qeveri më 27 tetor 2022, filloi të shërbente si kryeministër. Gjatë periudhës sudane, shumë marrëveshje të reja të rëndësishme u nënshkruan midis dy vendeve, si marrëveshjet e reja të ujit dhe projekti i ‘rrugës së zhvillimit’. Megjithatë, shembulli më i qartë i afrimit është memorandumi i mirëkuptimit për bashkëpunimin ushtarak dhe të sigurisë dhe luftën kundër terrorizmit i nënshkruar mes dy vendeve më 15 gusht 2024. Kjo marrëveshje tregon se marrëdhëniet mes Turqisë dhe Irakut kanë hyrë në një epokë të re.
Shihet qartë se ka një marrëdhënie më të ngushtë mes dy vendeve nën Al-Sudanin në krahasim me periudhat e mëparshme. Kryeministri irakian Mohammed Shija al-Sudani u kushton më shumë rëndësi çështjeve për të cilat Turqia është e ndjeshme sesa kryeministrat e mëparshëm irakianë. Prania ushtarake dhe politike e PKK-së në Irak, e cila është problemi më i rëndësishëm i sigurisë për Turqinë, është kthyer në një problem të rëndësishëm mes dy vendeve. Zgjidhja dhe strukturimi i PKK-së dhe organizatave të saj të shtrirjes irakiane në Irak u injorua nga Iraku. Në fakt, YBŞ (Njësitë e Rezistencës Shengal), dega irakiane e PKK-së, mori mbështetje nga Hashd al-Shaabi dhe u mbështet ekonomikisht nga qeveria irakiane gjatë periudhës Haydar al-Abadi (Yeni Şafak, 2024; Rudaw, 2021). Çështja e PKK-së, e cila ka qenë në rendin e ditës mes dy vendeve pothuajse në çdo periudhë, duke përfshirë periudhën e Haider al-Abadi, u pa si një çështje e rëndësishme e sigurisë midis dy vendeve gjatë periudhës sudane dhe hapa të rëndësishëm janë marrë për ta zgjidhur atë.
Dy samite sigurie u mbajtën mes dy vendeve, i pari në Ankara më 19 dhjetor 2023 dhe i dyti në Bagdad më 14 mars 2024, me pjesëmarrjen e shumë zyrtarëve të lartë ushtarakë dhe të sigurisë të dy vendeve, përfshirë Hakan Fidan, ministër. i Punëve të Jashtme të Republikës së Turqisë dhe Fuad Hussein, Zëvendëskryeministër dhe Ministër i Punëve të Jashtme të Republikës së Irakut. Në përgjigje të shqetësimeve të sigurisë së Turqisë, qeveria irakiane ka bërë shumë ndryshime legjislative në përputhje me kërkesat e Turqisë. Prandaj, qeveria irakiane mori masa të ashpra kundër pranisë së PKK-së në Irak, të cilën Turqia e konsideron si një organizatë terroriste, dhe e vendosi PKK-në në listën e organizatave të ndaluara në Irak. Përveç kësaj, Kryeministri Sudani urdhëroi që termi ‘organizatë e ndaluar’ të përdoret për PKK në korrespondencën zyrtare (Karaalp, 2024a). Gjithashtu, Gjykata e Lartë Federale e Irakut mbylli 3 parti politike zyrtare (Partia Demokratike dhe Liria Ezidi, Partia e Frontit Demokratik të Luftës dhe Partia Lëvizja për Lirinë e Kurdistanit) që kishin marrëdhënie me PKK-në në përputhje me kërkesat turke. Sidomos Partia Lëvizja për Lirinë e Kurdistanit (Tevgera Azadi) është parti me ndikim në Kirkuk. Hapat pozitivë të ndërmarrë nga qeveria irakiane për çështjen e PKK-së shihen si hapa zbutjeje dhe afrimi në marrëdhëniet me Turqinë.
Një tjetër çështje e rëndësishme midis dy vendeve janë operacionet ushtarake ndërkufitare të Turqisë në Irak dhe baza ushtarake Bashiqa në Rajonin e Kurdistanit. Operacionet ushtarake ndërkufitare të Turqisë për t’i dhënë fund pranisë ushtarake të PKK-së në Irak dhe ngritja e një baze ushtarake në Bashiqa në marrëveshje me qeverinë e Rajonit të Kurdistanit shkaktuan reagime të rënda nga politikanët irakianë. Haider al Ibadi, kryeministri irakian në atë kohë, deklaroi se Turqia nuk duhet të ndërhyjë në punët e brendshme të Irakut dhe se aventura (operacionet) e Turqisë mund të çojë në një luftë rajonale. Përveç kësaj, Parlamenti i Irakut bëri një deklaratë zyrtare duke deklaruar se nuk pranonte bazën ushtarake të Turqisë në Bashiqa dhe i etiketoi trupat turke si “forca pushtuese” (BBC Turkish, 2016). Përveç kësaj, qeveria irakiane bëri thirrje për një takim urgjent të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe solli në Kombet e Bashkuara krizën e bazës ushtarake Bashiqa me Turqinë (Milliyet, 2016). Kryeministri i Irakut Haider al Ibadi u kritikua ashpër nga presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan me fjalët “…Ti nuk je bashkëbiseduesi im, nuk je në nivelin tim, nuk je në cilësinë time, të bërtiturat dhe thirrjet e tua nga Iraku janë nuk ka fare rendesi per ne, do bejme ate qe dime, kete duhet ta dini. Kush eshte ky? Kryeministri i Irakut. Dije vendin tënd së pari…’’ (Al Jazeera, 2016). Përveç kësaj, Ministria e Jashtme turke dënoi parlamentin irakian (BBC Turkish, 2016).
Edhe pse herë pas here në rend dite ka qenë tërheqja e trupave turke nga baza ushtarake e Bashiqës, kjo situatë nuk është zyrtarizuar deri më tani. Megjithatë, falë marrëdhënieve të mira të krijuara gjatë periudhës se Al-Sudanit, besimi mes dy vendeve u rivendos. Gjatë kësaj periudhe janë zhvilluar shumë takime politike të nivelit të lartë mes dy vendeve në nivel të Ministrisë së Jashtme dhe kreut të Organizatës Kombëtare të Inteligjencës. Si rezultat i atmosferës së besimit, presidenti turk Rexhep Tajip Erdogan vizitoi Irakun me një delegacion të madh më 22 prill 2024, 12 vjet më vonë dhe rivendosi marrëdhëniet dypalëshe në nivelin më të lartë. Në konferencën e përbashkët për shtyp pas vizitës së Erdoganit në Bagdad, Sudani përmendi bashkëpunimin e sigurisë midis dy vendeve dhe deklaroi se “siguria e Irakut dhe Turqisë është një tërësi e pandashme” (Karaalp, 2024b). Bashkëpunimi për sigurinë, i cili u soll në axhendë në nivelin më të lartë gjatë vizitës së Erdoganit në prill, u zyrtarizua në gusht 2024. Më 15 gusht 2024, u nënshkrua mes dy vendeve ‘Memorandumi i Mirëkuptimit për Bashkëpunimin Ushtarak, Siguri dhe Luftën kundër Terrorizmit’. . Me këtë marrëveshje u ra dakord që Baza Ushtarake Bashiqa, ku ndodheshin ushtarët turq, e cila herë pas here krijonte probleme mes Turqisë dhe Irakut, t’i kalonte Forcave të Armatosura të Irakut dhe një Qendër të Përbashkët Trajnimi dhe Bashkëpunimi Turqi-Irak do të vendosej aty.
Si përfundim, marrëdhëniet Turqi-Irak kanë marrë vrull gjatë mandatit të kryeministrit irakian Sudani (brenda dy viteve) dhe është nënshkruar një marrëveshje e rëndësishme ushtarake dhe e sigurisë. Kjo situatë tregon se bashkëpunimi ushtarak dhe i sigurisë mes dy vendeve do të rritet në vitet e ardhshme. Mund të shfaqen në të ardhmen mundësi të reja për bashkëpunim, si organizimi i operacioneve të përbashkëta kufitare për sigurinë kufitare midis dy vendeve ose futja e ndalimeve të reja kundër strukturave civile të PKK-së në Irak. Veçanërisht hapat e rinj të ndërmarrë dhe që do të ndërmarrë Iraku për çështjen e PKK-së do të jenë një nga fushat më të rëndësishme të bashkëpunimit ushtarak dhe të sigurisë midis dy vendeve. Megjithatë, në mënyrë që këto hapa të mos ndërpriten, qeveria Muhammad Shija al-Sudani duhet të mbetet në pushtet në Irak. Sepse qëndrimi në pushtet në Irak është një ekuacion politik shumë i vështirë. Përveç kësaj, në një mjedis ku Iraku dhe Turqia po afrohen më shumë, ndikimi iranian në Irak nuk duhet të injorohet. Sepse kohët e fundit, ndikimi i Iranit u pa qartë në diskutimet për emërimin e guvernatorit të Kirkukut dhe kandidati kurd i Partisë Unioni Patriotik i Kurdistanit, i mbështetur nga Irani, por jo i mbështetur nga Turqia, u emërua guvernator i Kirkukut. Qeveria sudane duhet të shmangë çdo situatë që do të prishte afrimin midis Irakut dhe Turqisë. Kjo për shkak se afrimi i mëtejshëm midis Irakut dhe Turqisë është i vështirë të mbivendoset me politikat rajonale të Iranit.
*Autori është Ekspert i politikës rajonale në Lindjen e Mesme, Euroazi dhe Azinë Qendrore
© 2024 Argumentum
***
Referencat
AL Jazeera. (2016). https://www.aljazeera.com.tr/haber/erdogandan-ibadiye-haddini-bil
BBC Türkçe. (2016). ‘https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37561778
Karaalp, Haydar. (2024a). Anadolu Ajansı, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/irak-hukumeti-resmi- yazismalarda-pkk-icin-yasakli-orgut-ifadesi-kullanilmasi-talimati-verdi/3283172
Karaalp, Haydar. (2024b).Anadolu Ajansı, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/irak-basbakani-sudani-irak-ve-turkiyenin- guvenligi-bolunmez-bir-butundur/3199183
Milliyet. (2016). https://www.milliyet.com.tr/dunya/irak-turkiye-ile-basika-krizini-birlesmis-milletlere-tasidi-2322512
Rudaw. (2021). https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/0104202114
Yeni Şafak. (2024). //www.yenisafak.com/gundem/pkknin-en- kritik-yapisiydi-4639469
