Nga Arben Cici
Dita Botërore e Gjuhës Arabe festohet çdo vit më 18 dhjetor. Vendimi u mor nga Organizata e Kombeve të Bashkuara për Arsim, Shkencë dhe Kulturë (UNESCO) në vitin 2012 me qëllim “të festojë shumëgjuhësinë dhe diversitetin kulturor, si dhe të promovojë përdorimin e barabartë të të gjashtë gjuhëve zyrtare të punës në të gjithë organizatën”. 18 dhjetori u zgjodh sepse në vitin 1973 Asambleja e Përgjithshme miratoi arabishten si një nga gjashtë gjuhët zyrtare të OKB-së.
Çdo qytetërim që i është hapur botës e ka bërë këtë nëpërmjet përkthimit. Përkthimi nuk është thjesht një akt teknik i transferimit të kuptimit nga një gjuhë në tjetrën; është një akt diplomatik, një negocim midis kulturave. Përmes përkthimit, shoqëritë jo vetëm komunikojnë, por edhe riinterpretojnë njëra-tjetrën.
Në këtë kontekst, gjuha arabe sot, si një nga gjashtë gjuhët zyrtare të Kombeve të Bashkuara dhe e folur nga mbi 400 milionë njerëz në më shumë se 25 vende, mban një pozicion strategjik në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Ajo luan një rol kyç në diplomacinë shumëpalëshe dhe në trajtimin e çështjeve të tilla si siguria ndërkombëtare, fragmentimi gjeopolitik, dialogu ndërfetar, menaxhimi i krizave, të drejtat e njeriut dhe migrimi.
Veçanërisht nga shekulli i 8-të deri në shekullin e 13-të, gjuha arabe nuk ishte vetëm mediumi i Islamit, por edhe lingua franca e shkencës, filozofisë dhe shkëmbimit ndërkulturor. Bota arabe nuk ishte një sferë e izoluar; ishte një laborator i hapur dhe i gjallë i dijes dhe përkthimi, sistematik, institucional dhe diplomatik, ishte instrumenti kryesor.
Zemra e këtij fenomeni qëndron në atë që historianët e quajnë Lëvizja Abaside e Përkthimit, me qendër Bagdadin e shekullit të 9-të. Institucione si Bayt al-Hikma, (Shtëpia e Urtësisë_, u bënë qendra të organizuara të përkthimit, duke sjellë në arabisht veprat e filozofëve grekë, dijetarëve persianë dhe matematikanëve indianë.
Në këtë sipërmarrje, e jashtëzakonshme nuk është vetëm ambicia e saj intelektuale, por sidomos funksioni i saj diplomatik. Përkthyesit shpesh ishin emisarë, ndërmjetës ose ambasadorë kulturorë. Ata negocionin tekste si të dërguar negociatorë traktatesh. Figura si Hunayn ibn Ishaq nuk ishin thjesht përkthyes; ata ishin ndërmjetës midis qytetërimeve.
Përmes këtij procesi, Abasidët ndërtuan jo thjesht një akademi publike, por një institucion të diplomacisë kulturore që i parapriu kuptimit modern të termit para më shumë se një mijëvjeçari. Ai projektoi prestigjin e qytetërimit arabo-islamik, ndërsa në të njëjtën kohë thithte dhe riinterpretonte njohuritë e të tjerëve.
Në këtë kuptim, përkthimi në arabisht nuk ishte pritje pasive, por negocim aktiv kulturor. Versionet arabe të Aristotelit, Galenit ose Euklidit nuk ishin thjesht riprodhime, ato ishin riinterpretime brenda një botëkuptimi të ri. Kjo sintezë kulturore krijoi një ekologji intelektuale që më vonë ushqeu Rilindjen e Evropës.
Një dimension tjetër i rëndësishëm i përkthimit arabisht është diplomacia shpirtërore. Përkthimi i Kuranit në gjuhët evropiane krijoi kanalin e parë të ndërveprimit ndërfetar, ndikoi në formësimin e perceptimeve politike dhe fetare evropiane të Islamit, duke kontribuar në ndërtimin e një baze të përbashkët për tolerancën, mirëkuptimin dhe dialogun ndërfetar.
Kështu, gjatë kësaj “epokës së artë të intelektit njerëzor”, arabishtja u bë sa gjuhë besimi aq edhe gjuhë e shkencës, diplomacisë dhe kulturës.
Në këtë periudhë, ajo shërbeu gjithashtu si një mekanizëm i diplomacisë së dijes. Kalifët e përdorën atë si një mënyrë për të tërhequr studiues nga rajone të largëta, për të shkëmbyer dorëshkrime dhe për të ndërtuar aleanca përtej vijave fetare ose etnike. Ky rrjet komunikimi shkencor shtrihej nga Bagdadi në Kordoba, nga Kajro në Samarkand.
Shkëmbimi i teksteve ishte ekuivalent me shkëmbimin e ambasadave. Ai krijoi një hapësirë kozmopolite ku prestigji kulturor nuk matej nga pushtimi ushtarak, por nga sofistikimi intelektual.
Nëse e shikojmë nga afër, ky është një nga shembujt më të hershëm të asaj që Joseph Nye, në fund të shekullit të njëzetë, do ta quante “fuqi e butë”, aftësinë për të ndikuar të tjerët përmes kulturës, ideve dhe tërheqjes në vend të detyrimit. Përkthimi arabisht u bë kështu një pararendës i diplomacisë kulturore moderne: ai ofroi një model se si shkëmbimi kulturor mund të prodhonte ndikim, legjitimitet dhe respekt.
Ndërsa përkthimi në arabisht u përhap drejt perëndimit përmes Andaluzisë, ai u bë një dialog ndërmesdhetar midis Islamit dhe Krishterimit. Në vende si Toledo dhe Palermo, përkthyesit e shekullit të dymbëdhjetë, shumë prej të cilëve dygjuhësh arabo-të krishterë ose hebrenj, përkthyen tekstet shkencore dhe filozofike arabe në latinisht. Kjo përcjellje dijesh hodhi themelet e humanizmit evropian.
Prandaj, diplomacia e përkthimit në arabisht ishte gjithashtu diplomaci e bashkëjetesës. Ajo krijoi zona kontakti, kufij intelektualë, ku idetë qarkullonin më lirshëm se ushtritë.
Kjo trashëgimi përkthimore vazhdon të ketë rëndësi në kohët moderne dhe postmoderne. Përkthimi i letërsisë arabe në gjuhët perëndimore, siç janë veprat e laureatit të çmimit Nobel Naguib Mahfouz ose poetit palestinez Mahmoud Darwish, ka kontribuar në dekonstruksionin e stereotipeve dhe zhvillimin e një kuptimi më të nuancuar dhe më të humanizuar të botës arabe.
Përmes këtyre eksporteve kulturore, vendet arabe jo vetëm që shpërndajnë tekste, por ato në mënyrë aktive formësojnë narrativa të reja dhe riformulojnë identitetin e tyre global përmes mjeteve jo të dhunshme, në përputhje me teorinë e Nye-së për fuqinë e butë (Nye, 2004).
Kjo tregon se gjuha arabe ka funksionuar gjithmonë si një instrument me dy tehe: ajo importon njohuri, por gjithashtu përcakton identitetin; ajo hap kulturat për dialog, por gjithashtu i ndihmon ato të mbrojnë veçantinë e tyre. Kështu, përkthimi arabisht nuk është thjesht një akt gjuhësor, por një proces strategjik dhe qytetërues.
Përkthimi i lejoi botës arabo-islame të projektonte ndikim në të gjithë Azinë, Afrikën dhe Evropën pa dominim të drejtpërdrejtë. Ai ndërtoi prestigj përmes të mësuarit, jo përmes perandorisë. Ai krijoi atë që mund ta quajmë një diplomaci admirimi, ku të tjerët u tërhoqën nga autoriteti intelektual dhe moral i qytetërimit.
Në Lindjen e Mesme moderne dhe jo vetëm, përkthimi vazhdon të kryejë një funksion të ngjashëm. Institucione si Projekti Kalima në Abu Dhabi ose Qendra e Mbretit Abdullah për Përkthim dhe Arabizim në Riad kërkojnë të rivendosin dialogun kulturor përmes veprave të përkthyera.
Fondacioni Kulturor Abdulaziz Saud Albabtain, një organizatë kulturore jofitimprurëse me seli në Kuvajt, themeloi Katedrën Abdulaziz Saud Albabtain për Kulturën dhe Gjuhën Arabe në Universitetin Mesdhetar të Shqipërisë në vitin 2022. Kjo iniciativë synon të nxisë bashkëpunimin nëpërmjet programeve që promovojnë gjuhën dhe kulturën arabe. Aktivitetet përfshijnë kurse periodike mbi gjuhën dhe letërsinë arabe, si dhe përkthime dhe leksione që eksplorojnë ndikimet e ndërsjella midis kulturës arabe dhe shqiptare dhe praninë e ndërveprimit të tyre kulturor.
Këto përpjekje nuk janë thjesht akademike; ato janë akte diplomatike të njohjes së ndërsjellë, duke pohuar se mirëkuptimi kulturor mbetet thelbësor për paqen dhe bashkëpunimin, për ndërmjetësimin e ndryshimeve, për të zvogëluar keqkuptimet dhe krijuar një hapësirë të përbashkët narrative midis kombeve.
Prandaj, sfida sot është të ringjallet shpirti, jo vetëm forma, e Lëvizjes Abaside të Përkthimit, një frymë kurioziteti, përulësie dhe bashkëpunimi. Shtëpia e Urtësisë (Bayt al-Hikma) nuk u ndërtua mbi pushtimin, por mbi dialogun. Ajo lulëzoi mbi bindjen se e vërteta nuk është pronë e një populli ose besimi, por zbulohet përmes hulumtimit të përbashkët.
Në dimensionin bashkëkohor, në një botë të shënuar nga tensionet gjeopolitike, migrimi dhe zhvillimi marramendës teknologjik, përkthimi arabisht shfaqet përsëri si një domosdoshmëri strategjike. Është i domosdoshëm jo vetëm për komunikimin, por edhe për njohjen e ndërsjellë si themeli i vetë diplomacisë. Ndërsa globalizimi dixhital përshpejtohet, përkthimi përcakton se si qarkullojnë idetë, si ndërtohen narrativat dhe si negociohen vlerat.
Institucione të tilla si UNESCO dhe Aleanca e Qytetërimeve e Kombeve të Bashkuara e trajtojnë përkthimin si një instrument thelbësor të mirëkuptimit ndërkulturor. Deklarata Universale e UNESCO-s mbi Diversitetin Kulturor (2001) lidh në mënyrë të qartë pluralizmin gjuhësor me paqen botërore, duke i bërë jehonë parimeve që frymëzuan traditat abaside dhe andaluziane.
Duke përmbledhur, gjuha arabe, përmes përkthimit, shërbeu historikisht si një formë e strukturuar dhe e institucionalizuar e diplomacisë kulturore që lidhi qytetërimet dhe transferoi njohuri shkencore nëpër kontinente dhe ripërcaktoi filozofikisht konceptin e pushtetit: zëvendësimin e pushtimit me ndikim intelektual.
Gjuha arabe ishte politikisht një aset kyç duke krijuar modele të hershme të bashkëjetesës midis besimeve dhe kulturave, duke parapërcaktuar pluralizmin modern dhe, diplomatikisht, vendosi parimin se komunikimi dhe mirëkuptimi janë themeli i marrëdhënieve të qëndrueshme midis kombeve.
Kjo trashëgimi vazhdon sot përmes programeve moderne të përkthimit në arabisht, bashkëpunimit ndërkombëtar dhe qarkullimit dixhital të njohurive.
Kështu, historia e përkthimit arabisht nuk është një kapitull i së kaluarës, por një dialog i gjallë midis qytetërimeve. Na mëson se diplomacia nuk ndodh vetëm në ambasada ose negociata, por edhe në akademi, biblioteka, salla leksioni dhe tavolina përkthimi.
Si historianë dhe studiues, përgjegjësia jonë është ta mbajmë gjallë këtë dialog.
Në një kohë kur keqkuptimet kulturore mund të përshkallëzohen lehtësisht në konflikt, përkthimi mbetet antidoti më njerëzor dhe më i fuqishëm. Ai e transformon ndryshimin në dialog dhe diversitetin në një forcë të përbashkët.
Si përfundim, trashëgimia e përkthimit arabisht na kujton se ura midis kulturave nuk ndërtohet përmes dominimit, por mirëkuptimit; jo përmes pushtetit, por dialogut. Kjo është arsyeja pse studimi i historisë së saj nuk është vetëm një ushtrim akademik, por edhe një udhëzues për të ardhmen e marrëdhënieve ndërkombëtare.
Në një botë të fragmentuar, fryma e Shtëpisë së Urtësisë, kurioziteti, çiltërsia dhe bujaria e saj, ende ofron një model për të ardhmen tonë globale.
© 2025 Argumentum
